معماری رهیاب
بر اساس طراحی مفهومی و طراحی تفصیلی مؤلفه‌های این محیط معماری لایه‌ای در شكل 3 ترسیم شده است:

شكل 3: مدل لایه‌ای رهیاب

خدمات محیط پژوهش الكترونیكی رهیاب
خدمات محیط پژوهش الكترونیكی شامل: خدمات كاربری، خدمات راهبردی و خدمات ارزش‌افزا است. خدمات كاربری شامل: خدمات جمع‏آوری و درج اطلاعات منابع، ضمن نگهداری ارجاعات لازم به منابع پایه آن‌هاست (‏رد‏یاب). خدمات جمع‏آوری و درج، تجمیع،‌ بهنگامی و دستیابی به داده‌ها، اطلاعات و دانش‏های پردازش شده نیز از طریق كتابخانه الكترونیكی مرجع (كام) در اختیار كاربران است. خدمات راهبردی شامل خدمات پیكربندی‏پذیری و بهنگامی كام و تبسم و تولید و انتخاب مدل تحلیل علّی موضوعی در كتابخانه مدل‌های دانش‌پژوهی (كمپ) و برنامه‏های ورود اطلاعات و تحلیل‏گر رایانه‌ای آن است. خدمات ارزش‏افزا شامل: خدمت تكمیل و تجمیع داده‏ها، تحلیل خودكار داده‏ها و اطلاعات، تحلیل‏گر‏های رایانه‌ای مدل تحلیلی و مصاحبه‏های كارشناسی و خدمات داده‏كاوی و تولید مقاله الكترونیكی محصول پژوهش است.

معماری «كتابخانه مجازی» رهیاب (کام)
كام دارای یك معماری شش لایه و چهار گروه خدمتی پشتیبان جانبی است. لایه اول، برگه‏های منشاء ورود داده‏ها به پایگاه‌های داده‏ای است كه داده‏های آن جهت استفاده پژوهشگر در كام درج می‌شود. از این طریق امكان دیدن پرسشنامه‏های جمع‌آوری این اطلاعات به وجود می‏آید. لایه دوم، پرونده‌ها یا پایگاه‌های داده‌ای مبدا است كه از این طریق داده موجود در اصل پرونده‌ها قابل دیدن است. لایه سوم، برگه‏های ورود داده به این پایگاه‌هاست كه امكان تكمیل یا پالایش داده‏ها را می‏دهد. لایه چهارم، امكان ایجاد پایگاه اطلاعات تجمیعی (در زمانی كه بیش از یك پایگاه‌ داده‌ای در مورد یك موجودیت وجود داشته باشد) را می‌دهد. اولویت تجمیع از طریق بازنویسی اقلام اطلاعاتی اولویت‌دار از كاربر اخذ می‌شود. لایه پنجم، لایه منظره‏های اطلاعات تركیبی از مضامینی است كه از تركیب اطلاعات موجودیت‏ها حاصل می‏شود و لایه ششم و آخر، گزارش‌های قابل اخذ است. چهار گروه خدمتی پشتیبان كام شامل امكان استفاده از تگر (تحلیل‏گر خودكار رایانه‌ای)، كاوشگر (خدمات داده‌كاوی)، ‌ تحلیل‏گر مدل پژوهشی و تولید اطلاعات جبرانی و مكمل است.

«کاوشگر» رهیاب
مؤلفه كاوشگر امكان داده‌كاوی اقلام داده‌ای كام را فراهم می‏سازد. در زمان تعریف مشخصات اقلام اطلاعاتی به تناسب نوع قلم اطلاعاتی كاوشگر بر اساس تعریف اولیه قابل تغییر توابعی را قابل عمل بر روی آن می‏داند و بدین‌گونه عمل داده‌كاوی را انجام می‏دهد. امكان نمایش نمودارهای داده‏ای و تولید گزارش ابرمقداری داده‌کاوی از امکانات کاوشگر است.

«کتابخانه مدل‌های دانش پایه» رهیاب (كمپ)
كمپ كتابخانه مدل‌های دانش پایه است كه به شكل مضمونی امكان تحلیل علّ‍ی مبتنی برقاب در حوزه پژوهشی را می‏دهد. در صورت تولید و افزودن مدل خاص موردی به كمپ باید برنامه ورود اطلاعات به مدل و تحلیل‌گر خودكار رایانه نتایج تحلیل مدل به كمپ افزوده شود. در دو تجربه موردی انجام شده برای یك مطالعه بازار سنجی نرم‌افزار، مدل بازاریابی «سوستاك» در قالب «مهر رسا» باز مهندسی گردید و مورد استفاده واقع شد[7] ودر مطالعه دیگر  تلاش گردید امکانات مهر‏رسا از حوزه نرم‌افزار به امكاناتی برای تحلیل حوزه فناوری اطلاعات ارتقاء داده شود[8].

«تحلیل‏گرهای خودكار رایانه‌ای» رهیاب (تگر)                                   
تحلیل‏گرهای خودكار رایانه‌ای، سامانه‏های جزیی تحلیل هستند كه تفسیرهای متنی مبتنی بر نتایج آماری و جمع‏بندی‏های استنتاجی را در قالب الگوهای زبانی محدود ارائه می‌نمایند. در نمونه رهیاب برای تحلیل خودكار مصاحبه‌های كارشناسی، ارزیابی داده‌های ثابت و جمع‌بندی تحلیل مبتنی بر مدل از این الگو استفاده می‏گردد كه مهمترین حسن آن عدم نیاز به تحلیل مجدد دستی پس از تغییر اقلام داده‏ای است زیرا به كمك تگر به سرعت تحلیل متنی جدید به شكل خودكار تولید می‌گردد.

الگوی تولید مقاله الكترونیكی
محصول نهایی پژوهش الكترونیكی یك مقاله پژوهشی الکترونیکی است كه تفاوت اساسی آن با مقالات پژوهش سنتی اعتبار استدلال‏ها و اقلام درج شده و ارجاعات به منابع مورد استفاده است. منابع داده‏ای، اطلاعاتی و دانشی این مقالات در نسخه الكترونیكی تا اصل منابع قابل ردیابی و كسب اطمینان از صحت آن است. در نسخه كاغذی مشخصات كامل منابع با ارجاعات درون متنی و فهرست مراجع در پایان مقاله درج می‌شود.

آینده پژوهش الكترونیكی
آینده مدیریت پژوهش در حوزه تحلیل و مدل‌های مقایسه‏ای است[15]، هدف این كار، مقایسه روش‌ها و ابزارهای موجود نظیر پیكربندی محتوا، محتوا كاوی، تركیب مفاهیم به عنوان روش و ابزارهای نو، نوآوری‌های جدید در حوزه محتواسنجی شامل باز‌نمایی محتوا، تولید محتوا، ارزیابی محتوا و برنامه‏ریزی محتوا است. پژوهش الكترونیكی از این باب همساز و پذیرای این تحولات است. از سویی دیگر آینده پیش روی پژوهش اینترنتی در جستجوهای واجد كیفیت برای دسترسی‏های پر محتوای اطلاعاتی است كه همسو با مفروضات پژوهش الكترونیكی است[16]. اما یكی از نگرانی‏های موجود در مورد آینده مهارت‌های اینترنتی و پژوهشی مورد نیاز در پژوهشگران است كه شامل مهارت‌های گسترده‏ای نظیر قابلیت‏های جمع‏آوری، تحلیل، اطلاع‌رسانی، مرور و احاطه بر ادبیات و واژگان موضوعی، مهارت تعریف مسأله در حوزه پژوهش و تجربه و شناخت مضامین، ‌دسترسی و كارآیی در استفاده و قابلیت‌های ذهنی و تجربی كار با اینترنت و حل مشكلات ناخواسته در حوزه مهارت‌های اینترنتی است كه دستیابی آن برای همه پژوهشگران فعلاً ساده نیست[9].

نتیجه‏گیری  
شیوه‏های سنتی پژوهش در شرایط كمبود تعداد پژوهشگران، افزایش هزینه و زمان انجام پروژه‏های پژوهشی، انجام پژوهش‌های تكراری، دشواری اعتبارسنجی صحت اطلاعات در عصر آلودگی اطلاعات در اثر كثرت، پاسخگویی مشكلات موجود نیست، پژوهش الكترونیكی به عنوان یك راه‏حل الكترونیكی هر چند با دشواری جذب در محیط‌های پژوهشی مواجه است اما راه‏حلی است كه نمی‌توان از آن چشم پوشید و واجد دستاوردهایی است كه می‏تواند برخی از مشكلات فوق را حل كند. آینده پژوهش الكترونیكی استفاده از آن جهت انجام پژوهش‌های گروهی توزیع شده در گستره اینترنت و تولید لحظه‏ای محصولات پژوهشی است كه می‌تواند به فعالیت‏های پژوهشی سرعت دهد و كیفیت آن‌ها را ارتقاء بخشند. [17] و [18].    

مراجع
[1] تری ای. هدریك، لئونارد بیك من و دبراجی برگ، «تحقیق كاربردی، راهنمای عمل»، ترجمه: سید محمد اعرابی و داود  ایزدی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1378.
[2] سید محمد اعرابی، «تحقیق تطبیقی»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی،‌چاپ دوم، 1382.
[3] كاترین مارشال، گرچن ب. راس من،‌ «روش تحقیق كیفی»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم، 1381.
[4] رابرت ك. ین، « تحقیق موردی»، ترجمه: علی پارسائیان و سید محمد اعرابی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم،‌1381.   
[5] ارنست تی، استرینگر، «تحقیق عملی: راهنمای مجریان تغییر و تحول‌»، ترجمه:  سید محمد اعرابی و داود ایزدی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم، 1381.
[6] جك ئی. ادواردز، ماری دی. تامس، پل رزن فلد و استفانی بوث- كیولی، «تحقیق پیمایشی راهنمای عمل»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ‌1379.
[7] سید ابراهیم ابطحی، «تدوین ساز و كارهای افزایش تقاضای نرم‌افزار در بازار داخلی ایران»، مركز صنایع نوین وزارت صنایع و معادن، شركت راهگشای سامانه تهران،1383.    
[8] سید ابراهیم ابطحی، «محیط تحقیق الكترونیك رهیاب»، ‌شركت راهگشای سامانه تهران، در چهارچوب طرح تكفا، 1383.
[9] T.Andeson, H.Kanuka, “e-Research: Methods, Strategies and Issues”, Pearson Education Inc, 2003.
[10] سید ابراهیم ابطحی،  «تحقیق الكترونیكی»، گزارش كامپیوتر ماهانه انجمن انفورماتیك ایران، سال بیست و پنجم، شماره 154، آذر و دی ماه 1382.
[11] K.Badie, M.T.Mahmoudi, “Research Management: An Essential Mean For Creating Knowledge in
Research Environments”, E-learning and Knowledge Management Seminar, Tehran University, 11-14 Sept,
2005.
[12] مریم طایفه محمودی و كامبیز بدیع، «مدیریت تحقیق: ابزار اصلی مدیریت دانش در محیط‌های تحقیقاتی(بخش یک)» ، گزارش كامپیوتر ماهنامه انجمن انفورماتیك ایران، سال بیست و هفتم، شماره 164، آبان و آذر ماه 1384.
[13] امیر حسین آریانپور، «پژوهش»، انتشارات امیر كبیر، 1362.
[14] E.Turban, R.K.Rainer, R.E,Potter, “Introduction to Information Technology”, John Wiley  Sons
Inc.,2005.
 [15] مریم طایفه محمودی و كامبیز بدیع، «مدیریت تحقیق: ابزار اصلی مدیریت دانش در محیط‏های تحقیقاتی ( بخش آخر‏)»، گزارش كامپیوتر ماهنامه انجمن انفورماتیك ایران، سال بیست و هفتم، شماره 165، دی و بهمن 1384. 
[16] Greg Spence, “Internet Research”, Prentice Hall, 2001.
[17] سید ابراهیم ابطحی، «طراحی مفهومی یک محیط پژوهش الکترونیکی»، دوازدهمین کنفرانس بین‌المللی کامپیوتر انجمن کامپیوتر ایران، دانشگاه شهید بهشتی تهران، 1385.
[18] سید ابراهیم ابطحی، «رهیاب: یک محیط ابداعی برای پژوهش الکترونیکی»، پانزدهمین کنفرانس سالانه مهندسی برق ایران، مرکز تحقیقات مخابرات ایران، 1386.

---