انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. پنجشنبه  ٠٢/٠٩/١٣٩٦ ساعت ٢١:٥٥
   
 

طراحی، نمونه‌سازی و به‌کارگیری یك محیط پژوهش الكترونیكی

سید ابراهیم ابطحی

عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف

پست الکترونیک: abtahi@sharif.edu

 
 
 

چکیده
طراحی، تولید و به‌کارگیری یك محیط پژوهش الكترونیكی جهت حل برخی از دشواری‌های انجام پژوهش‌های مهندسی به روش سنتی، با استفاده از روش‌های نوین پژوهش الكترونیكی، تحلیل فرصت‌ها و تهدیدهای ناشی از آن از طریق ترسیم یك چهارچوب پژوهش الكترونیكی و تولید یک نرم‌افزار به عنوان كمك پژوهشگر رایانه‌ای جهت انجام پژوهش به كمك رایانه در محیط الكترونیكی، صورت گرفته است. رهیاب از نمونه‏های اولیه محیط‌های پژوهش الكترونیكی است که به عنوان كمك پژوهشگر رایانه‌ای طراحی و نمونه‌سازی شده است. بیان مشخصات عمومی و مؤلفه‏های این محیط، توصیف معماری و ساختار مؤلفه‌ای و خدمات مفهومی آن که در این مقاله صورت گرفته است براساس نمونه‏سازی تكاملی و تجربه انجام چند پژوهش كاربردی به کمک این ابزار بوده است.

واژه‌های کلیدی: كمك پژوهشگر رایانه‌ای، محیط پژوهش الكترونیكی، پژوهش به كمك رایانه، پژوهش مدل پایه، كتابخانه الكترونیكی منابع.

مقدمه
حوزه‌های مهندسی با كمبود فراروش‌های مدون پژوهش، برگرفته از ویژگی‌های این حوزه مواجهند. از سویی دیگر محیط الكترونیكی می‌تواند الگوهای پژوهش به كمك رایانه را به سمت پژوهش بر پایه محیط الكترونیكی و استفاده از قابلیت‏های آن در جهت ابداع روش‌های مناسب و معتبر پژوهش در حوزه‏های مهندسی هدایت نماید. روش‌ها، راهبردها، ابزارها و امكانات جمع‏آوری، نگهداری و بازیابی اطلاعات و تحلیل و تولید محصولات پژوهشی مستدل با ارجاعات معتبر و ارقام و اعداد داده‏كاوی شده قابل ردیابی تا منابع داده‌ای به كمك امكانات دسترسی به اطلاعات در وسعت رایا سپهر1 می‏تواند‏ چهارچوبی برای محیط‌های پژوهش الكترونیكی بسازد كه در عصر آلودگی اطلاعات در اثر كثرت آن، راه‌های جدیدی را بر روی مهندسان در حوزه‌های پژوهشی، بگشاید. این روش می‌تواند با ارتقاء كیفیت انجام مراحل فعالیت پژوهشی، محصولات واجد كیفیت بیشتری را به عنوان نتایج پژوهش به دست دهد. مقالات الكترونیكی واجد ارجاعات ابر‏مقداری و ابرمتنی با بهره‌گیری از مدل‌های علّی تحلیل‏گر و استفاده بیشینه از اطلاعات و داده‌های گردآوری و تجمیع شده و داده‏كاوی آن‌ها، به عنوان محصولات پژوهشی این محیط، مبین فضایی ارزش‏افزا جهت انجام پژوهش‌های مهندسی خواهند بود كه می‌تواند به ارتقاء فعالیت پژوهشگران (با تكامل مستمر كتابخانه الكترونیكی مرجع در هر موضوع پژوهشی) منجر گردد و در عین حال امكان پژوهش گروهی از راه دور را هم فراهم سازد. 

مزایا و معایب استفاده از روش‌های سنتی پژوهش در حوزه‌های مهندسی
مطالعه تفصیلی انواع روش‌های پژوهش كاربردی2 [1] شامل:
روش‌های پژوهش تطبیقی3 [2]، پژوهش كیفی4 [3]، پژوهش موردی5 [4]، پژوهش عملی6 [5] و پژوهش پیمایشی7 [6] و روش‌های عمومی پژوهش (شامل روش‌های فلسفی، نظری، علمی و كتابخآن‌های)، انواع راهبردهای پژوهش (شامل راهبردهای تاریخی، توصیفی، میدانی و مشاهده‌ای)، انواع ابزارهای جمع‏آوری اطلاعات (شامل مصاحبه، پرسشنامه و مطالعه)، انواع روش‌های جمع‌آوری اطلاعات (سرشماری و نمونه‌گیری) و  روش‌های رایج تجزیه و تحلیل پژوهشی (تطبیقی و غیر تطبیقی) در سطوح گوناگون پژوهش (شامل پژوهش‌های توسعه‏ای، كاربردی و بنیادی) نشان می‌دهد این روش‌ها عموماً جهت حوزه‏های علوم انسانی و در مواردی، علوم تجربی ابداع شده‏اند و نیازهای پژوهش‌های مهندسی را به اندازه كافی برآورده نمی‏كنند.
پژوهش‌های مهندسی با ماهیت ساخت و طراحی، به نمونه‏سازی8، داده‌كاوی9 شبیه‌سازی10، استفاده از مدل‌های علّی تحلیلی مبتنی بر قاب11 و داده آمایی متكی هستند كه در روش‌های سنتی پژوهش به این مسائل كمتر اعتنا شده است. مدل‌های آماری در این پژوهش‌ها محدود و الگوهای استنتاجی عموماً مبتنی بر آزمون فرض‌های آماری است. فرآیندهای اطلاع‏جویی12 و دانش‏یابی13 در این الگوها كمتر مورد بحث بوده و داده‏های ثبتی و اظهاری عموماً مجموعه داده‌های معتبر این حوزه‏ها را می‏سازند. از نقاط قوت این الگوها تجارب تاریخی و مكرر و پیشینه طولانی انجام پژوهش‌های سنتی است كه از آن‌ها در جهت شناسائی مؤلفه‏های مورد نیاز محیط پژوهش الكترونیكی می‏توان بهره گرفت و  زیست‌چرخ14  انجام پژوهش الكترونیكی را با نقد الگوی سنتی معادل آن پیشنهاد نمود.
شرایط شکل‌گیری نیاز به محیط تحقیق الکترونیکی ثمره تجربه عملی نگارنده در اجرای یک پژوهش کاربردی در زمینه بازار نرم‌افزار ایران بوده است[7]. زیرا نیاز به یک محیط پژوهشی با داده‏ها و شرایط محیطی متغیر و نیازمند بهنگامی مستمر  و مبتنی بر مدل را محیط و روش‌های سنتی تأمین نمی‏کرده است. ایجاد امکانات رهیاب بر اساس نیازمندی‌های این پژوهش و سیر تکامل آن در پروژه بعدی [8] عملاً موید این نیاز و تنگناهای روش‌های سنتی و امکانات پژوهش الکترونیکی بود.

تعاریف، ویژگی‌ها و ضرورت‌های پژوهش الكترونیكی
پژوهش الكترونیكی، انجام پژوهش در محیط الكترونیكی است[9]. از منظری دیگر پژوهش الكترونیكی راه‌حلی تلفیقی برای بهره‌گیری از محاسن دو پیش فهم15 پژوهش كمّی16 و پژوهش كیفی17 است كه با تسهیل پژوهش كمّی به كمك محیط الكترونیكی (رایانه‌ای و شبكه‏ای) امكان استفاده همزمان از محاسن هر دو روش را فراهم می‏سازد زیرا روش‌های داده آمایی و داده‏كاوی رایانه‌ای، ابعاد تحقیق كیفی را نیز روز به روز گسترده‏تر می‌نمایند[10]. تعاریف فوق چنانچه به جای الگوی فعالیت‏های به كمك رایانه بر اساس الگوهای مبتنی بر رایانه مجدداً تعریف شوند حتی می‏توانند منشأ تحولاتی نیز در پژوهش‌های سنتی حوزه‏های مهندسی گردند.

پژوهش به كمك رایانه وپژوهش مبتنی بر رایانه
دستاوردهای استفاده از رایانه در الگوهای پژوهش به كمك رایانه برای درج و ثبت اطلاعات، آمایش آن‌ها، امكانات انجام محاسبات ریاضی و آماری، رسم نمودارهای داده‏ای، تحریر و تهیه نسخ الكترونیكی مقالات علمی با امكان ویرایش و به هنگامی ساده و مستمر، هر چند نماینده مشخصات كمینه‏ای برای یك محیط پژوهش الكترونیكی است اما می‏تواند برای فرهنگ‏سازی و آشنایی پژوهشگران و آماده‌سازی آن‌ها برای پژوهش الكترونیكی مبتنی بر رایانه مورد استفاده واقع شود. سقف قابلیت‏های این محیط در الگوی پژوهش  مبتنی بر رایانه و محیط الكترونیكی شامل خدماتی برای تمامی گام‌های پژوهش از ترسیم درخت موضوعی، خدمات برگه‏دان الكترونیكی پژوهش، گرد‏آوری الكترونیكی مشخصات مراجع و منابع كاغذی، الکترونیکی و اینترنتی تا جمع‌آوری، تجمیع، تلخیص و معتبر‌سازی داده‌ها است.

طراحی پرسش، پرسشنامه، امكان انجام مصاحبه‏های لحظه‏ای و استخراج خودكار نتایج و داده‌كاوی آن‌ها تا تولید مقالات الكترونیكی با ارجاعات معتبر تا اصل منابع و مقادیر ابر‏مقداری قابل رد‏یابی تا پایگاه‌داده‏ای منشاء را می‏توان از ویژگی‌های این محیط دانست.

مدیریت پژوهش‌های الكترونیكی
محیط‌های پژوهش الكترونیكی با چهارچوب مدیریت پژوهش هماهنگی دارند[11]. مدیریت پژوهش ابزاری مؤثر جهت بهسازی توان‏مندی‏های گروه‌های تحقیقاتی است كه از طریق به اشتراك‌گذاری دانش در فضای فعالیت‏های پژوهشی، ساختار‌دهی به روش‌ها و ابزارهای مؤثر به منظور انجام فعالیت‏های پژوهشی، یكپارچه‏سازی نتایج پروژه‌های پژوهشی با هدف محقق‌سازی اهداف اساسی در كاربردهای تخصصی و تضمین كیفیت دستاوردهای پژوهشی این امر را میسر می‏كند.
چهارچوب مدیریت پژوهش مؤید الگوی پژوهش الكترونیكی است. در الگوی مدیریت پژوهش، گروه مدیریت پژوهش می‏تواند كار خود را پیش از شروع فعالیت‏های پروژه‏های پژوهشی در چهارچوب وظایف اصلی از قبیل مرور بر ادبیات موضوع، پردازش هدف‏نگر فرمول‏بندی پروژه و مدل‏سازی و تحلیل مقایسه‏ای آغاز نماید. همزمان با آغاز فعالیت‌های مرتبط با پروژه‌های پژوهشی متناوباً توسط گروه مدیریت تحقیق مشاهده شده و متعاقب آن، زمینه‏سازی مناسب جهت فعال شدن مدل‏سازی و تحلیل مقایسه‏ای، ارضای قیود و پردازش هدف‏نگر، با استناد به این نتایج صورت گیرد. بر مبنای نتایج حاصل، الگوها و راهكارهای اصلاحی در قالب مستندات ضروری به گروه پروژه پیشنهاد شده و  به آن‌ها داده می‌شود كه با تبعیت از این الگوها و راهكارها، كارآیی بالاتری را در روند اجرای پروژه داشته باشند. در این ارتباط نتایج به گونه‏ای مشاهده شوند كه علت اشتباهات رخ داده در روش‌ها و ابزارهای كه در فعالیت‏های پژوهشی استفاده می‌شوند، با دقت بالایی تعیین گردند. به همین دلیل است كه مدل‏سازی مقایسه‏ای، پردازش هدف‏نگر و ارضاء قیود می‏باید با دانش كافی و مبتنی بر اصول مستدل صورت پذیرد. به همین دلیل گروه مدیریت پژوهش می‏باید با تجهیز به ابزار یادگیری مناسب، از تجربیات قبلی خود به نحو مطلوب در تصمیم‌گیری‏های آتی مرتبط با مدیریت پژوهش بهره گیرد[12]. تعاریف فوق نشان می‏دهد انجام پژوهش الكترونیكی اعمال مدیریت پژوهش را تسهیل و تسریع می‏نماید.

مدل مفهومی محیط پژوهش الكترونیكی
اهداف برپائی و استفاده از یك محیط پژوهش الكترونیكی، فراهم‏سازی امكان انجام پژوهش به كمك یا بر پایه رایانه است اما در این مقاله هدف طراحی چهارچوب این محیط برای انجام پژوهش مبتنی بر محیط الكترونیكی است كه زیست‌چرخ انجام پژوهش الكترونیكی را در همه گام‌ها حمایت كند. به‌همین دلیل در طراحی‏ها خدمات الكترونیكی كافی برای هر گام زیست‌چرخ در نظر گرفته می‏شود و علاوه بر آن در جهت تكامل روش‌های پژوهش رایج، خدماتی از جمله مدل‏سازی علّی مبتنی بر قاب، امكانات شبیه‏سازی و تقلید نرم‌افزاری و تولید نهایی پژوهش در قالب مقاله الكترونیكی واجد ارجاعات ابر‏متنی و مقادیر ابرمقداری برای این محیط به عنوان مشخصه در نظر گرفته شده است.   
مدل عمومی پژوهشی سنتی مبتنی بر سه گام جهت‏گیری، یافته‏‏اندوزی و نتیجه‏گیری است[13] كه بیشتر مبین توالی فعالیت‏ها تا ریز اعمال لازم هر گام پژوهشی است. در مدل پیشنهادی این مقاله از الگوئی با عنوان «تبسم» (كه كوته ‏نوشت: «تحقیق مكاشفه‏ای بر پایه سپهر اطلاعاتی مبنا» است) استفاده می‏كنیم كه روش تحقیق در آن در قالب مدل علّی تحلیل مبتنی بر قاب به گام یافته‏اندوزی منتقل می‏گردد و الگوی تبسم بیشتر بیان ریز فعالیت‏ها و ابزارهائی است كه استفاده بیشینه ارزش‏افزا از داده‏ها، اطلاعات و دانش‏های موضوعی پروژه پژوهشی را میسر می‏سازد. در مدل مفهومی توصیف‏گر روش پژوهش محیط پیشنهادی، در لایه اول این الگو متاثر از روش‌های پژوهش الكترونیكی، شالوده‏های اینترنتی (شامل اینترانت، اكسترانت یا اینترنت) و مدل‌سازی دانش پروژه است كه به ترتیب در لایه دوم متأثر از راه حل‏های الكترونیكی18، محیط رایا سپهر و الگوهای مدیریت دانش19 است.


شكل1: مدل مفهومی رهیاب

در توصیف ویژگی‌های این محیط و كاركردهای آن، قابلیت‌های زیر در اولویت قرار دارند: ساماندهی و قابلیت ذخیره، بازیابی، تجمیع و ارجاع به منابع با اتصالات بین متنی و منبعی كافی، ارتقاء كلی و كیفی گام جمع‏آوری اطلاعات شامل برگه‌دان‌نویسی الكترونیكی با امكانات ارجاع به منابع متمركز و غیرمتمركز و ارجاعات الكترونیكی و اینترنتی، ساماندهی این مجموعه در قالب یك كتابخانه الكترونیكی، تسهیل جمع‏آوری، درج، ذخیره، بازیابی و تحلیل خودكار اطلاعات پشتیبان شامل مصاحبه با خبرگان و كارشناسان. امكانات داده‏كاوی برای تحلیل خودكار داده‏ها، استفاده از مدل برای تحلیل مضمون پژوهش(‏هر چند موردی یا موضوعی) و امكان تولید خودكار مقالات پژوهشی با درج مطالب و اطلاعات جمع‏آوری شده در آن و درج اتصالات ابرمتنی و ابرمقداری به مراجع و منابع.

زیست‌چرخ و گردش كار در محیط رهیاب
ارتقاء الگوی عمومی و سنتی سه مرحله‌ای جهت‌گیری، یافته‌اندوزی و نتیجه‏گیری به زیست‌چرخی جزیی‏گرا در پژوهش الكترونیكی، نیازمند بازبینی چرخه‏های تولید‏داده، اطلاع و دانش است كه منابع همكار، ارزش‏افزا و یكپارچه شونده در الگوی پژوهش الكترونیكی هستند كه زیست‌چرخ مورد نظر باید جمع‏آوری، تجمیع، استحكام بخشی و به‌كارگیری آن‌ها در مسیر پژوهش الكترونیكی را ممکن سازد.

زیست‌چرخ داده‌ها شامل گرد آوری داده‌های داخلی، خارجی و موردی، درج آن‌ها در مخازن20 و انباره‌های داده‏ای21. تحلیل و داده‏كاوی انباره‌ها، مصّورسازی و به‌کارگیری آن‌ها در تصمیمات و راه‏اندازه چرخه مدیریت دانش از نتایج حاصله است[14]. همین زیست‌چرخ برای  دانش شامل تولید22، اخذ23، پالایش24، ذخیره25، مدیریت26 و انتقال و دانش‌رسانی27 است[14]. در این میان چرخه تولید اطلاعات در داخل زیست‌چرخ داده‌ای در مرحله درج در مخازن داده‏ای و توصیف داده‏ها در قالب ابر داده‏ها28 (‏كه داده‏های توصیف‌گر سایر داده‌ها هستند) در این مدل دیده شده است. زیست‌چرخ پیشنهادی این مدل پژوهش الكترونیكی كه جزئیات گام‌های آن در گردش كار محیط تولیدی توصیف خواهد شد، شامل گام‌های زیر است: پیكربندی محیط پژوهش الكترونیكی، شناسایی، گرد‏آوری و درج منابع پژوهشی ردیابی شونده، انتخاب مدل علّی و مضمونی پژوهش، تكمیل چرخه‌های دانش‏یابی، اطلاع‏یابی و داده‏یابی، بر پایی كتابخانه الكترونیكی مرجع پروژه، تحلیل رایانه‌ای منابع دانشی، اطلاعاتی و داده‏ای،‌ تولید رایانه‌ای مقاله الكترونیكی با ارجاعات ابر‏پیوندی و ابرمقداری به‌عنوان محصولات پژوهشی در قالب‏های الكترونیكی و كاغذی.
گردش كار در این محیط بر مبنای زیست‌چرخ پیشنهادی شامل فعالیت‌ها و گام‌های زیر است:

  1. تعریف مجدد تبسم برای پژوهش موردی.
  2. پیكربندی كام (كتابخانه الكترونیكی مرجع).
  3. درج و تكمیل درخت موضوعی پروژه.
  4. آغاز فرآیند منبع‏یابی برای پژوهش.
  5. معرفی و درج اطلاعات منابع پژوهشی.
  6. آغاز فرآیند داده، اطلاع و دانش‏یابی.
  7. تكمیل برگه‌دان‌های الكترونیكی.
  8. تكمیل داده‏ای، اطلاعاتی و دانشی كام.
  9. تكمیل پرونده پرسش‏ها و تولید پرسشنامه‏های نظرخواهی.
  10. انتخاب یا تولید مدل تحلیل علّّی از كتابخانه مدل‌های دانش‌پژوهی (كمپ) محیط پژوهش الكترونیكی.
  11. انجام مصاحبه‏های لحظه‏ای خودكار یا كاغذی تولیدی رایانه و درج اطلاعات آن‌ها در كام.
  12. انجام تحلیل مبتنی بر مدل پروژه و درج نتایج آن در كام.
  13. تهیه، تأمین و درج داده‏ها، اطلاعات و دانش‏های تكمیلی مورد نیاز.
  14. تجمیع داده‏ها در كام.
  15. تولید منظره‏های تركیبی در كام.
  16. تولید گزارش‌های كام.
  17. انجام داده‏كاوی داده‏ها به كمك كاوشگر(مؤلفه داده‌كاوی محیط پژوهش الكترونیكی) و درج آن‌ها در كام.
  18. تحلیل خودكار و رایانه‌ای مصاحبه‏ها، درج اطلاعات مدل تحلیل علّی و تحلیل رایانه‌ای آن و تولید گزارش‌های ابرمقداری29.
  19. تولید مقاله ابرمقداری  و ابرارجاعی30  حاصل پژوهش در گونه‌های الكترونیكی و كاغذی.
  20. پالایش كام برای تكمیل پیشینه پروژه انجام شده و آماده‏سازی آن برای انجام پروژه بعدی.

مؤلفه‏های پایه محیط رهیاب
شش مؤلفه پایه محیط پژوهش الكترونیكی رهیاب عبارتند از:
تبسم: (الگوی تحقیق مكاشفه‏ای بر پایه سپهر اطلاعاتی مبنا)، كمپ: (كتابخانه مدل‌های دانش پژوهی موردی)، كام: (كتابخانه الكترونیكی مرجع پروژه)، كاوشگر: (مؤلفه داده‌كاو و یكپارچه‏ساز و مولد ابرمقدارهای معتبر)، تگر: (مؤلفه تحلیل‏گر رایانه‌ای مولد تحلیل‌های رایانه‌ای مدل‌ها و مصاحبه‏ها) و ردیاب: (مؤلفه ردیاب اطلاعات تا اصل منابع مورد ارجاع)، شمای مدل مؤلفه‏ای تفصیلی بر اساس مدل مفهومی این محیط در قالب شكل 2 ترسیم شده است:


شكل 2: مدل مؤلفه‌ای رهیاب

معماری رهیاب
بر اساس طراحی مفهومی و طراحی تفصیلی مؤلفه‌های این محیط معماری لایه‌ای در شكل 3 ترسیم شده است:


شكل 3: مدل لایه‌ای رهیاب

خدمات محیط پژوهش الكترونیكی رهیاب
خدمات محیط پژوهش الكترونیكی شامل: خدمات كاربری، خدمات راهبردی و خدمات ارزش‌افزا است. خدمات كاربری شامل: خدمات جمع‏آوری و درج اطلاعات منابع، ضمن نگهداری ارجاعات لازم به منابع پایه آن‌هاست (‏رد‏یاب). خدمات جمع‏آوری و درج، تجمیع،‌ بهنگامی و دستیابی به داده‌ها، اطلاعات و دانش‏های پردازش شده نیز از طریق كتابخانه الكترونیكی مرجع (كام) در اختیار كاربران است. خدمات راهبردی شامل خدمات پیكربندی‏پذیری و بهنگامی كام و تبسم و تولید و انتخاب مدل تحلیل علّی موضوعی در كتابخانه مدل‌های دانش‌پژوهی (كمپ) و برنامه‏های ورود اطلاعات و تحلیل‏گر رایانه‌ای آن است. خدمات ارزش‏افزا شامل: خدمت تكمیل و تجمیع داده‏ها، تحلیل خودكار داده‏ها و اطلاعات، تحلیل‏گر‏های رایانه‌ای مدل تحلیلی و مصاحبه‏های كارشناسی و خدمات داده‏كاوی و تولید مقاله الكترونیكی محصول پژوهش است.

معماری «كتابخانه مجازی» رهیاب (کام)
كام دارای یك معماری شش لایه و چهار گروه خدمتی پشتیبان جانبی است. لایه اول، برگه‏های منشاء ورود داده‏ها به پایگاه‌های داده‏ای است كه داده‏های آن جهت استفاده پژوهشگر در كام درج می‌شود. از این طریق امكان دیدن پرسشنامه‏های جمع‌آوری این اطلاعات به وجود می‏آید. لایه دوم، پرونده‌ها یا پایگاه‌های داده‌ای مبدا است كه از این طریق داده موجود در اصل پرونده‌ها قابل دیدن است. لایه سوم، برگه‏های ورود داده به این پایگاه‌هاست كه امكان تكمیل یا پالایش داده‏ها را می‏دهد. لایه چهارم، امكان ایجاد پایگاه اطلاعات تجمیعی (در زمانی كه بیش از یك پایگاه‌ داده‌ای در مورد یك موجودیت وجود داشته باشد) را می‌دهد. اولویت تجمیع از طریق بازنویسی اقلام اطلاعاتی اولویت‌دار از كاربر اخذ می‌شود. لایه پنجم، لایه منظره‏های اطلاعات تركیبی از مضامینی است كه از تركیب اطلاعات موجودیت‏ها حاصل می‏شود و لایه ششم و آخر، گزارش‌های قابل اخذ است. چهار گروه خدمتی پشتیبان كام شامل امكان استفاده از تگر (تحلیل‏گر خودكار رایانه‌ای)، كاوشگر (خدمات داده‌كاوی)، ‌ تحلیل‏گر مدل پژوهشی و تولید اطلاعات جبرانی و مكمل است.

«کاوشگر» رهیاب
مؤلفه كاوشگر امكان داده‌كاوی اقلام داده‌ای كام را فراهم می‏سازد. در زمان تعریف مشخصات اقلام اطلاعاتی به تناسب نوع قلم اطلاعاتی كاوشگر بر اساس تعریف اولیه قابل تغییر توابعی را قابل عمل بر روی آن می‏داند و بدین‌گونه عمل داده‌كاوی را انجام می‏دهد. امكان نمایش نمودارهای داده‏ای و تولید گزارش ابرمقداری داده‌کاوی از امکانات کاوشگر است.

«کتابخانه مدل‌های دانش پایه» رهیاب (كمپ)
كمپ كتابخانه مدل‌های دانش پایه است كه به شكل مضمونی امكان تحلیل علّ‍ی مبتنی برقاب در حوزه پژوهشی را می‏دهد. در صورت تولید و افزودن مدل خاص موردی به كمپ باید برنامه ورود اطلاعات به مدل و تحلیل‌گر خودكار رایانه نتایج تحلیل مدل به كمپ افزوده شود. در دو تجربه موردی انجام شده برای یك مطالعه بازار سنجی نرم‌افزار، مدل بازاریابی «سوستاك» در قالب «مهر رسا» باز مهندسی گردید و مورد استفاده واقع شد[7] ودر مطالعه دیگر  تلاش گردید امکانات مهر‏رسا از حوزه نرم‌افزار به امكاناتی برای تحلیل حوزه فناوری اطلاعات ارتقاء داده شود[8].

«تحلیل‏گرهای خودكار رایانه‌ای» رهیاب (تگر)                                   
تحلیل‏گرهای خودكار رایانه‌ای، سامانه‏های جزیی تحلیل هستند كه تفسیرهای متنی مبتنی بر نتایج آماری و جمع‏بندی‏های استنتاجی را در قالب الگوهای زبانی محدود ارائه می‌نمایند. در نمونه رهیاب برای تحلیل خودكار مصاحبه‌های كارشناسی، ارزیابی داده‌های ثابت و جمع‌بندی تحلیل مبتنی بر مدل از این الگو استفاده می‏گردد كه مهمترین حسن آن عدم نیاز به تحلیل مجدد دستی پس از تغییر اقلام داده‏ای است زیرا به كمك تگر به سرعت تحلیل متنی جدید به شكل خودكار تولید می‌گردد.

الگوی تولید مقاله الكترونیكی
محصول نهایی پژوهش الكترونیكی یك مقاله پژوهشی الکترونیکی است كه تفاوت اساسی آن با مقالات پژوهش سنتی اعتبار استدلال‏ها و اقلام درج شده و ارجاعات به منابع مورد استفاده است. منابع داده‏ای، اطلاعاتی و دانشی این مقالات در نسخه الكترونیكی تا اصل منابع قابل ردیابی و كسب اطمینان از صحت آن است. در نسخه كاغذی مشخصات كامل منابع با ارجاعات درون متنی و فهرست مراجع در پایان مقاله درج می‌شود.

آینده پژوهش الكترونیكی
آینده مدیریت پژوهش در حوزه تحلیل و مدل‌های مقایسه‏ای است[15]، هدف این كار، مقایسه روش‌ها و ابزارهای موجود نظیر پیكربندی محتوا، محتوا كاوی، تركیب مفاهیم به عنوان روش و ابزارهای نو، نوآوری‌های جدید در حوزه محتواسنجی شامل باز‌نمایی محتوا، تولید محتوا، ارزیابی محتوا و برنامه‏ریزی محتوا است. پژوهش الكترونیكی از این باب همساز و پذیرای این تحولات است. از سویی دیگر آینده پیش روی پژوهش اینترنتی در جستجوهای واجد كیفیت برای دسترسی‏های پر محتوای اطلاعاتی است كه همسو با مفروضات پژوهش الكترونیكی است[16]. اما یكی از نگرانی‏های موجود در مورد آینده مهارت‌های اینترنتی و پژوهشی مورد نیاز در پژوهشگران است كه شامل مهارت‌های گسترده‏ای نظیر قابلیت‏های جمع‏آوری، تحلیل، اطلاع‌رسانی، مرور و احاطه بر ادبیات و واژگان موضوعی، مهارت تعریف مسأله در حوزه پژوهش و تجربه و شناخت مضامین، ‌دسترسی و كارآیی در استفاده و قابلیت‌های ذهنی و تجربی كار با اینترنت و حل مشكلات ناخواسته در حوزه مهارت‌های اینترنتی است كه دستیابی آن برای همه پژوهشگران فعلاً ساده نیست[9].

نتیجه‏گیری  
شیوه‏های سنتی پژوهش در شرایط كمبود تعداد پژوهشگران، افزایش هزینه و زمان انجام پروژه‏های پژوهشی، انجام پژوهش‌های تكراری، دشواری اعتبارسنجی صحت اطلاعات در عصر آلودگی اطلاعات در اثر كثرت، پاسخگویی مشكلات موجود نیست، پژوهش الكترونیكی به عنوان یك راه‏حل الكترونیكی هر چند با دشواری جذب در محیط‌های پژوهشی مواجه است اما راه‏حلی است كه نمی‌توان از آن چشم پوشید و واجد دستاوردهایی است كه می‏تواند برخی از مشكلات فوق را حل كند. آینده پژوهش الكترونیكی استفاده از آن جهت انجام پژوهش‌های گروهی توزیع شده در گستره اینترنت و تولید لحظه‏ای محصولات پژوهشی است كه می‌تواند به فعالیت‏های پژوهشی سرعت دهد و كیفیت آن‌ها را ارتقاء بخشند. [17] و [18].    

مراجع
[1] تری ای. هدریك، لئونارد بیك من و دبراجی برگ، «تحقیق كاربردی، راهنمای عمل»، ترجمه: سید محمد اعرابی و داود  ایزدی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1378.
[2] سید محمد اعرابی، «تحقیق تطبیقی»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی،‌چاپ دوم، 1382.
[3] كاترین مارشال، گرچن ب. راس من،‌ «روش تحقیق كیفی»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم، 1381.
[4] رابرت ك. ین، « تحقیق موردی»، ترجمه: علی پارسائیان و سید محمد اعرابی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم،‌1381.   
[5] ارنست تی، استرینگر، «تحقیق عملی: راهنمای مجریان تغییر و تحول‌»، ترجمه:  سید محمد اعرابی و داود ایزدی، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ دوم، 1381.
[6] جك ئی. ادواردز، ماری دی. تامس، پل رزن فلد و استفانی بوث- كیولی، «تحقیق پیمایشی راهنمای عمل»، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ‌1379.
[7] سید ابراهیم ابطحی، «تدوین ساز و كارهای افزایش تقاضای نرم‌افزار در بازار داخلی ایران»، مركز صنایع نوین وزارت صنایع و معادن، شركت راهگشای سامانه تهران،1383.    
[8] سید ابراهیم ابطحی، «محیط تحقیق الكترونیك رهیاب»، ‌شركت راهگشای سامانه تهران، در چهارچوب طرح تكفا، 1383.
[9] T.Andeson, H.Kanuka, “e-Research: Methods, Strategies and Issues”, Pearson Education Inc, 2003.
[10] سید ابراهیم ابطحی،  «تحقیق الكترونیكی»، گزارش كامپیوتر ماهانه انجمن انفورماتیك ایران، سال بیست و پنجم، شماره 154، آذر و دی ماه 1382.
[11] K.Badie, M.T.Mahmoudi, “Research Management: An Essential Mean For Creating Knowledge in
Research Environments”, E-learning and Knowledge Management Seminar, Tehran University, 11-14 Sept,
2005.
[12] مریم طایفه محمودی و كامبیز بدیع، «مدیریت تحقیق: ابزار اصلی مدیریت دانش در محیط‌های تحقیقاتی(بخش یک)» ، گزارش كامپیوتر ماهنامه انجمن انفورماتیك ایران، سال بیست و هفتم، شماره 164، آبان و آذر ماه 1384.
[13] امیر حسین آریانپور، «پژوهش»، انتشارات امیر كبیر، 1362.
[14] E.Turban, R.K.Rainer, R.E,Potter, “Introduction to Information Technology”, John Wiley  Sons
Inc.,2005.
 [15] مریم طایفه محمودی و كامبیز بدیع، «مدیریت تحقیق: ابزار اصلی مدیریت دانش در محیط‏های تحقیقاتی ( بخش آخر‏)»، گزارش كامپیوتر ماهنامه انجمن انفورماتیك ایران، سال بیست و هفتم، شماره 165، دی و بهمن 1384. 
[16] Greg Spence, “Internet Research”, Prentice Hall, 2001.
[17] سید ابراهیم ابطحی، «طراحی مفهومی یک محیط پژوهش الکترونیکی»، دوازدهمین کنفرانس بین‌المللی کامپیوتر انجمن کامپیوتر ایران، دانشگاه شهید بهشتی تهران، 1385.
[18] سید ابراهیم ابطحی، «رهیاب: یک محیط ابداعی برای پژوهش الکترونیکی»، پانزدهمین کنفرانس سالانه مهندسی برق ایران، مرکز تحقیقات مخابرات ایران، 1386.


1  cyberspace
2  applied research
3  comparative research
4   qualitative research
5   case study  research
6   action research
7   surveys
8   prototyping
9   data mining
10  simulation
11  frame based
12  information finding
13  knowledge discovery
14  life cycle
15   paradigm
16   quantitative  
17   qualititative
18  e- solution
19  km: knowledge management
20  data warehouse
21  data marts
22  create
23  capture
24  refine
25  store
26  management
27  dessemination
28  meta data
29  hyper value
30  hyper reference