انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. جمعه  ٠٣/٠٩/١٣٩٦ ساعت ١٦:٢٦
 

دور اندیشی، آینده نگری و بهبود مستمر
ضرورت‌های ارتقاء آموزش‏های دانشگاهی فناوری اطلاعات و مهندسی رایانه

سید ابراهیم ابطحی
عضو هیأت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر- دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu


هر از چند گاهی زمزمه‌های ادغام دانشکده‌هائی که متولی ارائه آموزش‌های دانشگاهی مهندسی رایانه و فناوری اطلاعات هستند در دانشکده‌های پرسابقه‌تری که در یک فرایند طبیعی، رشته رایانه به شکل میان رشته‌ای از حوزه‌های آموزشی آن‌ها حاصل شده است به گوش می‌رسد. این زمزمه‌ها می‌تواند ثمره انفعالی که گسترش کمّی بی‌رویه میزان شاغلین به تحصیل این رشته‌ها (در حد 450 هزار نفر در حال تحصیل و بالغ بر 35000 نفر ظرفیت پذیرش سالیانه 1 دانشجو از کاردانی تا دکتری) به بار آورده است، باشد. از سوئی دیگر این بحران می‌تواند نتیجه گسترش ناکافی امکانات این دانشکده‌ها به ویژه تعداد، تنوع تخصص و کیفیت اعضای هیأت‌های علمی آن‌ها باشد .
قبل از تشریح جزئیات بیشتری از این مطلب ذکر دو نکته ضروری است. نکته اول واقعیت عدم تجهیز کافی مالی و ابزاری این دانشکده‏هاست و نکته دوم ناهمگونی سیاست ادغام با اهداف آموزشی کلان کشور که با آینده نگاری درصدد برگزاری کنفرانس‌هائی نظیر آموزش مهندسی در سال 1404 در بهار سال 88 است و یا با اجرای پروژه‌های پژوهشی نظیر پایلوت آینده‌نگاری مناسب‌ترین فناوری‏های ایران 1404 (پامفا) در صدد افزایش سهم فناوری اطلاعات و ارتباطات در تولید ناخالص داخلی به میزان پنج درصد در سال 1404 است. در این شرایط بزرگترین دانشگاه صنعتی کشور و قدیمی‌ترین دانشکده مهندسی کامپیوتر ایران برای استفاده از طبقات ساختمانی که بیش از یک دهه برای آماده‌سازی آن از زمین و زمان استمداد جسته است و قرار بوده است «دانشکده الگوی انفورماتیک» در آن پیاده‌سازی شود باید با شرکای جدید تازه از راه رسیده، به گفتگو بپردازد تا بلکه بتواند سهم بیشتری از ملک خود را صاحب شود.
تلاش‌های انجام شده در دانشکده‌های مهندسی کامپیوتر کشور در برخوردی منصفانه با رقم و عدد در مجموع شرایط مثبت و در حال ارتقائی را نشان می‌دهد که چون پاسخگوی افزایش کمّی ظرفیت‌های (نه چندان اختیاری) پذیرش دانشجو نیست، نباید نادیده گرفته شود. هر چند اجرای راه‌حل‌های بهبودطلب همواره لازم است. ضمنا اندازه‌های بخش فاوای ایران که رو به رشد مستمر است، به‌گونه‌ای نیست که اندیشه ادغام را اثربخش جلوه دهد. مثلاً می‌توان به مشخصاتی نظیر بالغ بر پانصد شرکت ثبت شده در این حوزه، حداقل سه مرکز تحقیقاتی مستقل، سه انجمن علمی با سابقه، بیش ده روزنامه، هفته نامه و ماهنامه تخصصی، حدود یازده کنفرانس سالیانه مستمر اشاره کرد که با توجه به آن‌ها دیگر نمی‌توان این بخش را با تصوری پیشینه گرا، جزئی از حوزه‌های مهندسی یا علوم دیگر شمرد. نگاه واقع بینانه به دشواری‌های دانشکده‌هائی که برای امر ادغام کاندیدا هستند در ارائه شاخه‌های جزئی این رشته، می‌تواند این نکته را به ذهن آورد که ادغام به این ترتیب بیش از این‌که به مصلحت گرایش ادغام شده باشد، رافع دشواری‌های دانشکده‌های کاندیدا در برپائی بین رشته‌ای‌های رایانه و فناوری اطلاعات اما به قیمت اضمحلال دانشکده‌های نوپای فناوری اطلاعات و مهندسی رایانه خواهد بود.
این راه‌حل‌های بهبود طلب با آینده نگاری می‌توانند ترسیم کننده شرایطی باشند که ناگزیر دانشکده‌های فناوری اطلاعات (در سال‌های آتی) از درون دانشکده‌های مهندسی کامپیوتر متولد شوند. فکر کردن به راه‌حل ادغام در دانشکده‏هائی که بسترساز تولد دانشکده‌های مهندسی کامپیوتر بوده‌اند (نظیر برق یا ریاضی) و امروز با ارتقاء مضامین این رشته، از آن، فاصله بعیدی دارند، راه‌حلی واپسگرایانه به‌نظر می‌رسد (کافی است به سرفصل‌های 27 صفحه‌ای انجمن ماشین‌های محاسب از طبقه‌بندی سامانه‏های رایانه‏ای در سال 1998 نگاه کنید www.acm.org/alout/clan/ccs98-html و یا می‌توانید به برنامه درسی مستقل این رشته به‌ویژه رشته مستقل فناوری اطلاعات مراجعه کنید که در سال 2005 توسط کمیته مشترک انجمن‌های ACM & IEEE فراهم شده و حوزه‌ها و واحدهای دانشی و دروس پیشنهادی آن کمتر سنخیتی با زمینه‌های دانشی دانشکده‌هائی که کاندیدای ادغام هستند، دارد. همه دانشکده‌ها می‌توانند (و شاید با اهداف بین رشته‌ای لازم باشد) میان رشته‌ای‌های کامپیوتر و فناوری اطلاعات را در پیوند با حوزه آموزشی دانشکده خود برپا کنند و باید از این امر استقبال کرد اما ادغام مهندسی کامپیوتر درحالی‌که فرزند نوپا و رشد یابنده فناوری اطلاعات را در حال ارتقاء و رشد و در مسیر بلوغ و استقلال دارد، گامی به پس و رجعتی مشکل‏ساز خواهد بود.
نمی‌توان وضع فعلی برخی از دانشگاه‌های قدیمی خارج از کشور را هم که از دیر باز این رشته را در دانشکده‌های دیگر به شکل یک گرایش عرضه می‌کرده و می‌کنند، ملاک داوری شرایط اکنون و آینده گرفت. زیرا تغییر‌پذیری کمتر و محافظه کاری سنتی باعث شده است که نظیر دانشگاه نبراسکا پیشتازانه اقدام نکنند که در سال 2006 اولین کارشناسان دوره دکتری فناوری اطلاعات را فارغ‌التحصیل نمود. حتی ارائه دوره دکتری و پسا دکتری رایانه در داخل کشور، فارغ‌التحصیل شدن اولین زن ایرانی در دوره دکتری مدیریت با گرایش فناوری اطلاعات در خارج کشور همه نشانه عصری جدید است. نگاهی بدبینانه حتی تصاحب یا شراکت در حیثیت فناورانه رایانه و فاوا را می‌تواند انگیزه‌ای برای شالوده‌های کاندیدای ادغام بداند.
درحالی‌که می‏توان با تحلیل واقع بینانه، نسبت هیأت علمی به دانشجو ـ که وضع قابل قبولی در دانشکده‏های مهندسی کامپیوتر ندارد ـ را با جذب فارغ‏التحصیلان پرتوان و جوانی که از معتبرترین دانشگاه‌های خارج کشور فارغ‏التحصیل شده‏اند و بسیاری از آن‌ها مشتاق هستند جهت تدریس و تحقیق به دانشکده‌های قبلی محل تحصیل خود برگردند ترمیم کرد ولی نباید با اشاره به این ضعف، با گزینه ادغام به بیراهه رفت.
اگر نسبت دانشجو به استاد در یکی از بزرگترین دانشکده‏های مهندسی کامپیوتر کشور 38 به یک است این ثمره تعداد زیاد و ناخواسته دانشجوی شاغل به تحصیل در آن است (540 نفر). اما در همین دانشگاه این نسبت برای دیگر دانشکده‏ها هم به‌طور متوسط 20 به یک است. اگر این عدد را با دانشگاه‌های معتبر نظیر انستیتو فناوری ماساچوست (4/6 به یک)، استانفورد (4/6 به یک)، کلتک (4 به یک)، پرینستون (5 به یک)، هاروارد (7 به یک) و میانگین آن‌ها (10 به یک) و حتی با دارالفنون هم در بدو تأسیس (5 به یک) مقایسه کنید 2 نگران می‌شوید. اما راه‌حل افزایش تعداد هیأت علمی دانشگاه‌ها از طریق اجازه ورود دادن به نسل جوان و پرتوانی است که از راه رسیده‌اند و داوطلب خدمت در دانشگاه‌ها هستند و از ترکیب مدرسان مجرب و جوانان پرتوان تازه نفس می‌توان بر این دشواری‌ها غلبه کرد. پس راه‌حل در ادغام نیست بلکه راه بهبود در توان افزائی، حمایت از استقلال و گسترش امکانات و ارتقاء کیفی آموزش‌ها است. در عین حال باید توجه داشت که با کاهش بودجه دانشگاه‌ها و مسیر احتمالاً ناگزیر خودکفائی مالی آن‌ها، این ادغام ارزش‌های مالی فعالیت‌های فناوری اطلاعات دانشکده را هم که منبع درآمد مناسبی در فرآیند استقلال مالی آن می‌تواند باشد به هدر می‌دهد و شاید زمزمه ادغام به این ظرفیت بالقوّه اقتصادی هم بی‌توجه نباشد. این هشدار از آن جهت مهم است که دانشگاهی مثل موناش استرالیا با درک لزوم گسترش دوره‌های بین رشته‌ای در طی ده سال اخیر تبدیل به یک دانشگاه بین‌المللی شده است و ما از ادغامی سخن می‌گوئیم که منطقی امروزین ندارد.
امر بهبود نیازمند نگاه‌های اعتلاجویانه خبرگانی است که خوشبختانه طی سالیان همیشه مانع راه‏حل‏های انفعالی و راهگشای مسیرهای رشد یابنده بوده‌اند. بنابراین این سخن را با یاد استادی به اتمام می‏رسانیم که از تبار این خبرگان است و با دوراندیشی آغازگر بسیاری از فعالیت‌های آموزش دانشگاهی در حوزه فناوری اطلاعات و مهندسی رایانه در کشور بوده و اثربخشی زحمات و فعالیت‏های او طی زمان بر همگان ثابت شده است و اینک که در بستر بیماری است برای ایشان آرزوی سلامتی می‏کنیم .
دکتر مرتضی انواری که از پایه گذاران دوره‌های کارشناسی ریاضی و علوم کامپیوتر در دهه چهل شمسی در دانشگاه صنعتی شریف و دوره کارشناسی ارشد علوم کامپیوتر در همین دهه در این دانشگاه بوده است در سال 1352 در شرایطی که افزایش یکباره بهای نفت کشور را در مسیر اسراف در هزینه برای تهیه ابزارهای رایانه‌ای و بعضاً کم یا بلااستفاده نموده بود به تأسیس «مدرسه عالی برنامه‏ریزی و کاربرد کامپیوتر» اقدام کرد. او آینده اندیشانه در ساختمانی کوچک 500 نفر دانشجو را برای تحصیل در رشته‌های کاربرد کامپیوتر و آنالیر سیستم‌ها، برنامه‌ریزی و تحقیق در عملیات انتخاب کرد و ارتقاء چشمگیری در کیفیت فارغ‌التحصیلان این رشته در کشور رقم زد. دکتر انواری در تیرماه سال 1384 در اولین نشست ملی فناوری اطلاعات به‌عنوان ارشدترین فرد از پنج نفر برگزیده جامعه دانشگاهی کشور در این زمینه توسط رئیس جمهور وقت (آقای خاتمی) تقدیر شد. این نوشته را با ذکر مختصر زندگی‏نامه و عباراتی از مصاحبه‏های سال‌های دور ایشان در دهه 40 و 50 شمسی پایان می‌دهیم 3و 4.

آقای دکتر انواری در خانواده‏ای متوسط چشم به دنیا گشودند، دوران متوسطه را در دبیرستان البرز به پایان رساندند و در سال 1329 وارد دانشگاه تهران شدند و بعد از سه سال لیسانس خود را در رشته فیزیک گرفتند. پس از مدتی تدریس در دبیرستان‌های کشور با گرفتن یک بورس از دولت آمریکا به آن کشور عزیمت کرده و به ادامه تحصیل در رشته فیزیک مشغول شدند و سپس از فیزیک به ریاضی تغییر رشته داده و پس از دو سال به دریافت درجه دکتری نائل شدند. دکتر انواری فوق لیسانس و دکترای خود را از دانشگاه ایلی نویز دریافت کردند. ایشان در دانشگاه‌های ایلی نویز، ایالتی میشیگان، ایالتی اوهایو، برکلی و در دانشگاه‌های کانادا و فرانسه تدریس و تحقیق کرده‌اند و پس از 11 سال تدریس و تحقیق در سال 1348 به ایران مراجعت و در دانشگاه صنعتی شریف فعلی ریاست دپارتمان ریاضی را به عهده گرفتند و پس از یکسال حضور مجدد در دانشگاه میشیگان در سال 1349 به ایران مراجعت کردند و دوره کارشناسی ارشد علوم کامپیوتر را در دانشکده ریاضی دانشگاه صنعتی شریف پایه‏گذاری کردند. در سال 1352 مدرسه عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر را تأسیس و در سال‌های پس از انقلاب تا زمان کسالت فعلی ایشان در سال 85 علیرغم حضور در خارج از کشور همواره ماه‌هائی را در ایران به کار، تحقیق و تدریس اشتغال داشتند.
در مصاحبه‌ای در پاسخ به علت تأسیس مدرسه عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر در سال 1352 ایشان گفته‌اند: «مدت‌ها در ایران و در دانشگاه میشیگان در مورد مسئله کامپیوتر و کارشناسان آن مطالعه کردم. چرا که در ایران بیش از یکصد کامپیوتر (بزرگ) وجود دارد و با پیشرفت تکنولوژی احتیاج به تعداد بیشتری کامپیوتر نیز خواهد بود. ولی اصل اساسی، کارشناس در این رشته است که ایران از این نظر در مضیقه بوده و این امر موجب استفاده ناقص از کامپیوترها شده است که این خود موجب بی استفاده ماندن آن‌ها است. در این راه هیچ مؤسسه دیگر پیشقدم نشده بنابراین خودم دست به کار تأسیس این مدرسه عالی زدم». در مورد انتخاب اساتید ایشان گفته‌اند: «بسیاری از دانشگاه‌هائی که به فکر ایجاد رشته کامپیوتر افتاده بودند با کمبود استاد مواجه شدند. اساتیدی که شما می‌بینید یعنی از شاگردان خود من بوده‌اند و تحقیقات و سمینارهای زیادی در دانشگاه برای آشنائی آن‌ها برقرار کردم. ایشان را که همه از بهترین‌ها بودند انتخاب کردم. بعضی دیگر از دوستان قدیمی بوده‌اند که با قدرت کار و تفکر آن‌ها آشنائی نزدیک داشته‌ام و با بعضی دیگر نیز قبلاً همکاری داشته‏ام و ایشان را به‌خوبی می‌شناسم».
در پاسخ به این پرسش که: آیا به‌نظر شما جوانی بعضی از اساتید ما اشکالاتی تولید نمی‌کند؟ چون اکثر حتی سابقه تدریس هم ندارند ایشان گفته‌اند: «اولاً چون این رشته کاملاً جدید است بنابراین استاد مسن در آن یافت نمی‌شود و ثانیاً از نظر روابط بین استاد و دانشجو و همبستگی آن‌ها به یکدیگر، جوانی استاد یک مزیت به شمار می‌رود و این موضوع بی‌تجربگی آن‌ها را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد».
امید است از نگاه آینده نگر، ارتقاء جو، بهبودطلب و اثربخش این استاد فرهیخته بهره بگیریم و اندیشه انفعالی ادغام را با نگاه آینده ساز رشد کیفی بهبودطلب جایگزین کنیم و راه را برای نسلی که پرتوان، آماده ساختن آینده‌ای روشن‌تر برای این بخش است، باز نمائیم.

1- سید ابراهیم ابطحی، «تناسب سنجی کمیت و کیفیت آموزش‌های پیش دانشگاهی و دانشگاهی فناوری 1387 اطلاعات (فا) در ایران»، گزارش کامپیوتر نشریه انجمن انفورماتیک ایران، سال سی ام، شماره 171، خرداد و تیرماه
2- مهرداد فرج تبار، «در جست و جوی استاد: تحلیل مختصری از وضعیت نسبت دانشجو به استاد در دانشکده کامپیوتر»، ارغوان (ماهنامه فرهنگی ادبی هنری انجمن علمی دانشجویان دانشکده مهندسی کامپیوتر، دانشگاه صنعتی شریف )،، شماره 6، دی 1387.
3- سید ابراهیم هاشمی اقدام، «در محضر استاد»، شماره اول الگوریتم مجله دانشجویان دانشکده ریاضی و علوم کامپیوتر، زمستان 1351.
4- کیومرث افشارپاد، «پای صحبت رئیس»، شماره اول نشریه مدرسه عالی برنامه‌ریزی و کاربرد کامپیوتر، نوزدهم دیماه 1352.