انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. دوشنبه  ٢٩/٠٨/١٣٩٦ ساعت ٠٧:٠٤
 

تعداد استنادها: مقایسه رشته‌های مختلف براساس آمار ISI*

دکتر سیامک یاسمی
دانشیار دانشکده ریاضی، علوم کامپیوتر و آمار دانشگاه تهران

 


یکی‌از باورهای راسخ در جامعه امروز، ارتباط مستقیم پژوهش و پیشرفت است. از این‌رو، پژوهش و پژوهشگر از جایگاه والایی برخوردارند. ولی در این مورد هم مانند بسیاری از موارد، کاربرد ناسنجیده واژه‌ها و خلط معنای آن‌ها ممکن است عواقب ویرانگری داشته باشد. مثلاً «پژوهشگر» را «پژوهشگر برجسته» نامیدن یا «مقاله» را «مقاله داغ» قلمداد کردن، بدون توجه به مرزهای موجود بین این مفاهیم، از جمله این کاربردهای نابجاست که به ایجاد آشفته بازار در محیط علمی و ارزیابی‌های پژوهشی می‌انجامد.
در کشور ما در سال‌های اخیر توجه زیادی به گسترش تحقیقات و رشد تولید علمی معطوف شده است که بسیار مغتنم و مایه خرسندی است. ولی هر حرکت مثبتی، علیرغم نیت خیری که در پس آن نهفته است، ممکن است آفات و بلیاتی به همراه داشته باشد که برای تضمین سلامت حرکت باید از آن‌ها پرهیز کرد. ازجمله این آفات در محیط پژوهشی، «کمیت‌گراییِ افراطی» در ارزیابی‌هاست. در اکثر اخبار پژوهشی می‌بینیم و می‌خوانیم که به کمیت و نه کیفیت مقالات توجه می‌شود. به همین علت، پژوهشگران ما در دهه اخیر بیشتر به تولید انبوه مقاله توجه داشته‌اند تا به تعمیق پژوهش‌های خود. در واقع، «عدد و رقم» بر «مضمون و محتوی» غلبه یافته است. هر روز آمارهای مختلفی از تعداد مقاله‌ها و درصد سهم شخص یا رشته در مجموعه تولیدات علمی کشور تهیه می‌شود و افرادی که در ردیف‌های نخست این‌گونه فهرست‌ها قرار می‌گیرند خواهان سهم بیشتری در همه فعالیت‌های پژوهشی می‌شوند. مشکلات جدی چنین نگرشی از هم‌اکنون به وضوح قابل مشاهده است و مسئولان اجرائی و شوراهای مربوطه وقت بسیار زیادی را صرف این مشکلات می‌کنند. معضلِ کلی کمیت‌گرایی موضوعی است که باید با همفکری همه پژوهشگران و مدیران اجرایی و پژوهشی چاره‌ای برای آن اندیشیده شود، ولی موضوع اصلی بحث این مقاله، یکی از معیارهای کمّی برای ارزیابی کیفیت است. اخیراً در بررسی پرونده‌های پژوهشگران در شوراها، «کمیت استنادها (ارجاع‌ها)» به مقالات نیز علاوه‌بر «کمیت مقاله‌های چاپ شده» به عنوان یکی از معیارهای اصلی مورد توجه قرار گرفته است. «کمیت استنادها» می‌تواند یک معیار کمّی برای ارزیابی تأثیر و اهمیت مقالات شخص باشد ولی استفاده از آن هم ظرایفی دارد که بی‌توجهی به آن‌ها مایه بدفهمی و مخدوش شدن ارزیابی‌های می‌شود. یکی از این ظرایف، که هدف این مقاله روشن ساختن آن از روی آمار ISI است، تفاوت عرف و روال کار در رشته‌های مختلف در سطح جهانی و در نتیجه، تفاوت آمار پژوهشی آن‌هاست. به عبارت دیگر «کمیت استنادها» نمی‌تواند معیار قابل قبولی برای مقایسه پژوهشگران رشته‌های گوناگون باشد.
برای روشن شدن مطلب به آمار موجود در وبگاه ISI مراجعه می‌کنیم و نخست وضعیت استناد در 22 رشته مختلف علمی را در سطح جهانی براساس جدول‌های موجود در سیستم Essential Science Indicators) ESI [شاخص‌های اساسی علمی]) با هم مقایسه می‌کنیم. جدول‌هایی که در اینجا می‌آوریم حاوی داده‌های مربوط به 10 سال و 10 ماه (اول ژانویه 1997 تا 31 اکتبر 2007) هستند. سپس براساس همین منبع، رشته‌های فعال در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی را در سطح ایران و رتبه هر یک را در سطح جهانی با هم مقایسه خواهیم کرد.
جدول شماره 1 حداقل تعداد استنادهای لازم را برای این‌که یک فرد، کشور، مؤسسه، یا مجله جزو فهرست ISI قرار گیرد برای 22 رشته مختلف نشان می‌دهد. رتبه‌بندی ESI براساس بیشترین تعداد استنادها به مقالات چاپ شده در مجله‌های ISI صورت می‌گیرد. در ستون 2 (دانشمندان) برای این‌که شخصی به عنوان دانشمند در فهرست ISI قرار گیرد باید جزو یک درصد اولِ دست‌اندرکاران یک رشته خاص (از لحاظ تعداد اسستنادها به مقالاتش) باشد. به دلیل این‌که میزان استنادات در رشته‌های مختلف یکسان نیست، آستانه‌ها (حداقل‌ها)ی مختلفی برای هر رشته در نظر گرفته می‌شود.

جدول 1

آستانه ورود به فهرست ISI بر حسب تعداد استنادها
برای دانشمندان، کشورها، مؤسسه‌ها، و مجله‌ها
اول ژانویه 1997 تا آخر اکتبر 2007، دوره ده سال و ده ماهه

رشته

دانشمند

کشور

مؤسسه

مجله

اقتصاد و بازرگانی

204

43

1463

622

ایمنی شناسی

773

463

3986

4184

پزشکی بالینی

1325

1791

1587

2843

داروشناسی و سم‌شناسی

346

182

2031

1820

روان‌پزشکی/روان‌شناسی

483

85

2052

1228

ریاضیات

158

84

1518

841

زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک

1292

313

6930

4838

زیست‌شناسی و زیست‌شیمی

810

229

4163

2564

شیمی

839

463

3054

2205

علم فضا

1798

187

9077

764

علم مواد

344

229

1075

881

علوم اجتماعی، عمومی

145

113

505

501

علوم اعصاب و رفتار

990

164

4318

4633

علوم زمین

538

368

2373

1006

علوم کامپیوتر

123

54

741

439

علوم کشاورزی

212

226

754

834

فیزیک

2204

599

4367

2080

گیاه‌شناسی و جانورشناسی

361

555

1255

1355

محیط‌زیست/اکولوژی

337

405

1607

1407

مهندسی

239

202

725

749

میان‌رشته‌ای

126

19

491

85

میکروبیولوژی

629

485

3389

2750

به عنوان مثال، یک فیزیکدان برای این‌که به عنوان دانشمند در فهرست ‌ ISI قرار گیرد باید 2204 استناد به مقالاتش در مجلات ISI شده باشد. این اعداد برای متخصصان علوم کامپیوتر، ریاضیات، و علوم اعصاب، به ترتیب 123، 158، و 990 است.
پس براساس این جدول، یک استناد به مقاله یک ریاضیدان یا متخصص کامپیوتر به ترتیب معادل با 15 و 18 استناد به مقاله یک فیزیکدان است!
ستون 4 این جدول مربوط به مؤسسات علمی و پژوهشی است. مؤسسات هم مانند اشخاص باید جزو یک درصد اول باشند تا در فهرست ISI قرار گیرند. برای این‌که یک مرکز علمی در علوم کامپیوتر، ریاضیات، علوم اعصاب، و فیزیک در این فهرست قرار گیرد باید به ترتیب 741، 1518، 4318، و 4367 استناد در مجلات ISI داشته باشد. مانند قبل می‌بینینم که مثلاً تعداد استنادها به مقالات فیزیک و علوم اعصاب به طور تقریبی 3 برابر ریاضیات و 6 برابر علوم کامپیوتر است.
رتبه‌هایی که اعضای هر یک از رسته‌های فوق (دانشمندان، مؤسسه‌ها، کشورها، و مجله‌ها) باید احراز کنند تا در فهرست ISI قرار گیرند به قرار زیر است:

رسته

رتبه لازم

دانشمندان

1٪ اول

مؤسسه‌ها

1٪ اول

کشورها

50٪ اول

مجله‌ها

50٪ اول

به منظور تعیین مقاله‌های پراستناد یا پرارجاع (highly cited) آستانه‌های مختلفی برای هر رشته و سال تعیین می‌شود زیرا اولاً تعداد استنادها برحسب رشته متغیر است و ثانیاً در هر دوره زمانی، این تعداد برای مقالات قدیمی‌تر قاعدتاً بیشتر از مقالات جدیدتر است. در سیستم ESI ، مقاله‌های انتشار یافته در یک دوره زمانی دهساله (به اضافه کسری از یک سال) در نظر گرفته و تعداد استنادها به هر مقاله در این دوره شمرده می‌شود (مثلاً در طول سال 2007، مقاله‌هایی در نظر گرفته می‌شوند که از اول ژانویه 1997 تا زمان محاسبه در سال 2007 منتشر شده باشند) و سپس حداقل تعداد (آستانه) استنادها برای این‌که مقاله‌ای جزو یک درصد اول قرار گیرد و پراستناد به حساب آید، برای هر رشته و هر سال معین می‌گردد. جدول 2 این آستانه‌ها را برای 22 رشته علمی و هر سال از سال‌های 1997 تا 2007 نشان می‌دهد.
در اینجا نیز تفاوت رشته‌ها کاملاً مشهود است.

جدول 2

آستانه شناسایی به عنوان مقاله پراستناد

اول ژانویه 1997 تا آخر اکتبر 2007، دوره ده سال و ده ماهه

رشته

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

اقتصاد و بازرگانی

108

96

77

75

55

46

34

22

14

6

3

ایمنی‌شناسی

257

256

226

209

197

172

140

107

65

31

8

پزشکی بالینی

173

166

153

143

125

110

90

67

43

20

5

داروشناسی و سم‌شناسی

139

116

117

110

111

96

70

54

32

16

4

روان‌پزشکی/روان‌شناسی

146

137

129

110

95

76

63

46

27

13

4

ریاضیات

47

43

41

36

30

25

20

15

10

5

 

زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک

382

359

321

307

258

216

175

122

83

37

8

زیست‌شناسی و زیست‌شیمی

240

215

194

169

146

123

102

75

46

21

5

شیمی

117

116

111

108

91

86

65

53

34

16

5

علم فضا

164

154

157

130

130

105

92

70

53

26

9

علم مواد

76

74

75

73

61

56

50

36

24

11

3

علوم اجتماعی، عمومی

63

57

54

50

42

37

28

21

14

7

3

علوم اعصاب و رفتار

246

222

220

187

176

137

101

72

47

23

5

علوم زمین

122

121

106

93

78

64

48

37

24

12

4

علوم کامپیوتر

61

62

56

49

50

45

30

19

13

6

3

علوم کشاورزی

73

78

74

68

55

46

40

28

17

8

3

فیزیک

123

119

113

106

95

76

61

50

32

16

5

گیاه‌شناسی و جانورشناسی

97

89

83

77

71

59

47

36

22

10

3

محیط زیست/اکولوژی

117

125

112

97

87

75

58

44

26

12

4

مهندسی

61

54

50

47

42

36

29

22

14

7

3

میان‌رشته‌ای

52

65

63

62

76

93

103

64

44

31

10

میکروبیولوژی

179

176

157

141

123

110

86

67

45

20

5

مقاله‌های داغ (hot) مقاله‌هایی هستند که در زمان حال (در مقایسه با سایر مقاله‌های رشته مربوط) بیشتر مورد توجه قرار دارند. در این مورد، دوره زمانی بسیار کوتاه‌تری در نظر گرفته می‌شود یعنی از چاپ مقاله (یا در واقع، ورود آن به پایگاه داده‌های علمی تامپسن) نباید بیش از دو سال گذشته باشد. این دوره دو ساله به بازه‌های دو ماهه تقسیم می‌شود و برای این‌که شاخصی از جدیدترین وضعیت استنادها به دست آید، تعداد استنادها در آخرین بازه (یعنی دو ماه منتهی به زمان حال) شمرده می‌شود و آستانه تعداد استنادها برای این‌که مقاله‌ای جزو یک درصد اول باشد و «داغ» به حساب آید، برای هر رشته و هر بازه دو ماهه تعیین می‌گردد. به جدول 3 نگاه کنید.

جدول 3

آستانه شناسایی به عنوان مقاله داغ

اکتبر 2007 ـ دسامبر 2007

رشته

2005

6-

2006

1-

2006

2-

2006

3-

2006

4-

2006

5-

2006

6-

2007

1-

2007

2-

2007

3-

2007

4-

2007

5-

اقتصاد و بازرگانی

8

5

7

6

4

4

6

3

4

3

3

4

ایمنی‌شناسی

39

34

35

46

26

26

16

19

12

8

10

4

پزشکی بالینی

20

16

17

17

15

16

13

10

10

7

5

4

داروشناسی و سم‌شناسی

10

13

17

13

15

19

10

11

9

5

4

3

روان‌پزشکی/روان‌شناسی

10

11

15

11

9

10

9

6

5

5

3

6

ریاضیات

4

4

4

4

5

4

4

3

3

3

2

2

زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک

29

26

27

26

22

23

20

17

17

11

10

5

زیست‌شناسی و زیست‌شیمی

15

12

15

17

18

15

12

12

7

7

5

4

شیمی

12

11

12

12

11

9

9

10

7

6

4

5

علم فضا

16

25

14

22

17

17

15

9

15

8

16

22

علم مواد

14

8

11

8

8

7

6

6

6

4

3

3

علوم اجتماعی، عمومی

8

5

5

5

5

4

4

4

4

4

3

6

علوم اعصاب و رفتار

17

16

17

14

14

16

19

8

8

5

4

4

علوم زمین

15

9

12

8

12

9

7

8

5

4

3

5

علوم کامپیوتر

6

5

7

5

5

6

6

5

4

3

3

4

علوم کشاورزی

6

6

6

7

6

5

4

6

4

3

2

6

فیزیک

16

11

13

11

12

10

11

10

8

7

5

4

گیاه‌شناسی و جانورشناسی

8

9

8

9

8

10

8

6

5

4

3

5

محیط زیست/اکولوژی

12

9

11

10

7

8

7

6

4

4

3

7

مهندسی

6

5

6

6

6

5

5

5

4

4

3

3

میان‌رشته‌ای

39

20

12

17

11

10

9

19

9

5

6

4

میکروبیولوژی

26

13

14

17

13

13

11

10

8

4

4

4

و حال به جدول 4 توجه کنید که وضعیت استناد را در چهار رشته ریاضیات، فیزیک، کامپیوتر، و علوم اعصاب در ایران نشان می‌دهد. این رشته‌ها را به این دلیل انتخاب کرده‌ایم که جزو حوزه‌های فعالیت پژوهشگاه دانش‌های بنیادی هستند. در این جدول، تعداد استنادها، تعداد مقاله‌ها، و تعداد استنادها به ازای هر مقاله برای این چهار رشته آمده است. اگر تعداد استنادها به ازای هر مقاله را مثلاً برای دو رشته فیزیک و ریاضی با هم مقایسه کنیم، می‌بینیم که این اعداد برای فیزیک 4 و برای ریاضی 16/1 است. حال آن‌که طبق توضیحات جدول 1، این نسبت در سطح جهانی، 14 به 1 است. یعنی اگر همان نسبت جهانی در ایران برقرار باشد، به ازای 4 استناد در فیزیک باید 29/0 استناد در ریاضی داشته باشیم. حال آن‌که عدد مورد نظر 16/1 یعنی چهار برابر 29/0 است. به عبارت دیگر، در ایران وضعیت ریاضی (از لحاظ تعداد استنادها به ازای هر مقاله) چهار برابر بهتر از فیزیک است.

جدول 4

تعداد استنادها، مقاله‌ها، و استنادها به ازای هر مقاله، برای چهار رشته در ایران

 

ریاضیات

فیزیک

علوم کامپیوتر

علوم اعصاب و رفتار

استنادها

1308

11199

650

1735

مقاله‌ها

1127

2797

709

472

استنادها به ازای هر مقاله

16/1

00/4

92/0

68/3

و بالاخره، به جدول 5 نگاه کنید که در آن، رتبه ایران براساس تعداد استنادها، تعداد مقاله‌ها، و تعداد استنادها به ازای هر مقاله در چهار رشته ریاضیات، فیزیک، کامپیوتر، و علوم اعصاب ذکر شده است.

جدول 5

رتبه ایران در چهار رشته علمی بر حسب تعداد استنادها، مقاله‌ها، و استنادها به ازای هر مقاله

 

ریاضیات

فیزیک

علوم کامپیوتر

علوم اعصاب و رفتار

رتبه ایران بر حسب تعداد استنادها

46

(در بین 83 کشور)

50

(در بین 87 کشور)

45

(در بین 78 کشور)

49

(در بین 79 کشور)

رتبه ایران بر حسب تعداد مقاله‌ها

37

(در بین 83 کشور)

42

(در بین 87 کشور)

36

(در بین 78 کشور)

41

(در بین 79 کشور)

رتبه ایران بر حسب تعداد استنادها به ازای هر مقاله

74

(در بین 83 کشور)

70

(در بین 87 کشور)

76

(در بین 78 کشور)

78

(در بین 79 کشور)

1.٭ این مقاله از نشریه اخبار، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، سال چهاردهم، شماره 3 و 4، پائیز و زمستان 1386 نقل شده است.