انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. شنبه  ٢٧/٠٨/١٣٩٦ ساعت ١٥:٢٢
 

گزارش عملكرد انجمنهای علمی ایران

 

دکترمحمد سعید سیف

دبیر کمیسیون انجمنهای علمی

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری

 


مقدمه

امروز پیشرفت علمی به عنوان یكی  از شاخصهای مهم توسعه یافتگی جوامع بشری در نظر گرفته میشود. دانشگاهها، مراكز آموزش عالی، پژوهشكدهها و سایر مراكز علمی پژوهشی در طول سالیان متمادی با پرورش اساتید، كارشناسان و صاحب نظران، توانستند جایگاه خود را در زنجیره توسعه و پیشرفت تبیین و تثبیت نمایند. در این میان ایجاد نهادهای متمركز از شاخههای مختلف علوم، رهیافتی نوین در دستیابی به اهداف توسعه و تسریع در روند پیشرفتها را حاصل نمود. كه در حال حاضر با نام انجمن علمی از آنها یاد میشود.

 انجمنهای علمی در گذر زمان

با نگاهی به تاریخ و با توجه به سرآمدی بلاد اسلامی در بلوغ فكری و علمی، اولین مصداق «انجمن‌های علمی» در سرزمین های اسلامی به سال 400 ه.ق وتأسیس «دارالحكیم» بر میگردد كه در روزگار خود موجب بسط و توسعه علوم اسلامی شد.

همچنین با گذشت زمان و هجرت تولید علم و دانش به غرب، نهادها و تشكلهایی همچون انجمن سلطنتی بریتانیا در سال 1660 میلادی، آكادمی علوم شوروی در سال 1725 میلادی و آكادمی علوم آمریكا در سال 1863 میلادی پا به این عرصه گذاشتند.

براساس مستندات موجود نیز اولین انجمن علمی رسمی در ایران «جمعیت فیزیك و شیمی ایران» بود كه در سال 1310 هجری شمسی در دانشسرای عالی تأسیس و شروع به فعالیت نمود كه به دلیل نبود ساختار علمی و ارتباط منسجم و مستمر در میان اعضاء در اندك زمانی به عمر خود پایان داد.

در همین راستا در سال 1330 هجری شمسی «كانون مهندسین ایران» تشكیل و تا اواخر دهه بیست قریب به 1400 نفر از فارغ التحصیلان رشته های مختلف مهندسی را به عضویت خود را درآورد. در ادامه این روند می توان به تشكیل «مجمع وكلای دادگستری»، «انجمن مامایی» و «انجمن پزشكی» در سالهای دهه 1330 هجری شمسی یاد كرد.

با آغاز دهه چهل هجری شمسی وزارت علوم در تشكیل انجمنهای علمی نقش كاملاً محسوس و موثری ایفا كرد و در واقع اكثر انجمنهای علمی با كمك این وزارتخانه تشكیل گردید كه می توان از تأسیس «انجمن ریاضی»،  « انجمن مدیریت»، «انجمن حسابداری»،  « انجمن روانشناسی» و درك ضرورت و آگاهی از نقش انجمنهای علمی در پیشبرد علم در آن برهه زمانی یاد كرد.

در دهه چهل و پنجاه هجری شمسی با تبیین جایگاه و نقش انجمنهای علمی در توسعه و پیشرفت كشور، ساختار فعالیت انجمنها با تشكیل گروههای پزشكی، علوم پایه، كشاورزی، فنی و مهندسی و علوم انسانی، شكل جدیدی به خود گرفت.

بر اساس آمار موجود، قبل از پیروزی انقلاب تعداد انجمنهای علمی فعال از 78 انجمن فراتر نرفت و پس از پیروزی انقلاب و رویدادهای مهم انقلاب فرهنگی و آغاز جنگ تحمیلی، روند گسترش انجمنها تا سال 1362 متوقف بود تا این که در سال 1362 مسئولیت انجمنهای علمی به وزارت علوم محول و دفتر همكاریهای علمی و بین المللی زیر نظر حوزه معاونت پژوهشی این وزارتخانه شروع به كار كرد و در سال 1366 نیز آئین نامه نحوه صدور تاسیس انجمن علمی كشور تدوین گردید.

 تشكیل كمیسیون انجمنهای علمی ایران

در هفتم مهرماه 1370 شورای عالی انقلاب فرهنگی صدور مجوز تأسیس و نظارت بر فعالیت انجمنها را بر حسب مورد به وزارتخانههای علوم،  تحقیقات و فناوری،  بهداشت و درمان آموزش پزشكی، فرهنگ و ارشاد اسلامی واگذار كرد و بدین ترتیب در سال 1370 با تشكیل « كمیسیون انجمن های علمی ایران» در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری تأسیس انجمنهای علمی منسجمتر و روند رو به رشد آنها نیز تسریع گردید.

بر اساس گزارش ذیل و همچنین آمار گردآوری شده در سال 1387، تعداد انجمنهای علمی تحت پوشش این كمیسیون، 197 انجمن در گروههای پنجگانه، علوم پایه،  فنی و مهندسی، كشاورزی، علوم انسانی و گروه بین رشته ای، با تنوع فعالیتهایی همچون:

  • توسعه ارتباطات مراكز علمی و آموزشی با ارگانها و مراكز اجرایی كشور
  • همكاری و همفكری با مراكز برنامهریزی كشور در تدوین برنامههای كلان و تخصصی
  • همكاری و همفكری با موسسات استاندارد و ردهبندی جهت نظارت بر امور فنی و كیفی هر حوزه
  • پیگیری تحولات و امور فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی حوزههای مرتبط
  • ارتباط با انجمنهای علمی و بین المللی و استفاده از توانمندیها و تجارب آنها
  • فعالسازی شاخه دانشجویی و ساماندهی فعالیتهای آنها
  • پیگیری تحولات و امور فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی حوزههای مرتبط
  • برگزاری همایشها، سمینارها، سخنرانیهای علمی
  • انتشارات نشریات علمی تخصصی

به ثبت رسیده است.

در ادامه گزارش روند رو به رشد و سایر شاخصهای آماری انجمنها، همچون تعداد اعضاء، انتشارات، همایشها و سمینارها، دورههای آموزشی، كارگاه تخصصی و سخنرانیهای علمی مورد تحلیل قرار گرفته است.

 انجمنهای علمی ایران از نگاه آمار

بر اساس آمار جدول شماره 1 تا پایان سال 1387 از مجموع 197 انجمن علمی ثبت شده در دبیرخانه كمیسیون انجمنهای علمی كشور گروه فنی مهندسی با 63  و گروه علوم انسانی با 62 انجمن بالاترین تعداد را به خود اختصاص داده است كه موید نیازها و تمایل فعالان این حوزه در ایجاد تشكلهای علمی می باشد. همچنین به ترتیب گروه كشاورزی با 28 انجمن و گروه علوم پایه با 24 و گروه بین رشتهای با 20 رشته در جایگاههای بعدی قرار گرفتهاند.


سال

گروه

1381

1382

1383

1384

1385

1386

1387

علوم پایه

9

10

12

13

14

23

24

فنی مهندسی

43

46

46

49

50

57

63

علوم انسانی

25

29

33

34

37

56

62

کشاورزی

10

13

15

19

20

24

28

بین رشته ای

22

26

38

44

39

17

20

جمع کل

109

124

144

159

160

177

197

 جدول 1 : آمار انجمنهای علمی کشور به تفکیک سال و گروه طی سال های 87- 1381

 

با بررسی آمار فوقالذكر و نگاهی به تعداد انجمنهای علمی، روند رو به رشد سالانه انجمنها در سالهای 81 الی 87 همواره صعودی بوده است که در نمودار شكل (1) مشهود میباشد.

Text Box: درصد رشد تعداد انجمن های علمی

شكل 1: تعداد انجمن‌های علمی کشور طی سال های 87-1381

 

آمار اعضاء جذب شده توسط انجمنهای علمی ایران

مطابق آمار گردآوری شده تا پایان سال 1386 از میان انجمنهای علمی تحت پوشش گروه فنی و مهندسی با جذب قریب به 12584 نفر در جایگاه نخست بالاترین جامعه آماری در میان انجمنهای علمی كشور قرار دارد. همچنین براساس شكل (2) از مجموع 20974 نفر اعضاء جذب شده تا پایان سال 1386 كه 60 درصد از آن گروه فنی و مهندسی میباشد. به ترتیب گروه علوم پایه با 17 درصد، علوم انسانی 13 درصد، گروه كشاورزی 6 درصد و گروه بین رشتهای 5 درصد جایگاه های دوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند.

 شكل 2 : درصد اعضای انجمن های علمی کشور به تفکیک گروه های تخصصی در سال 1386

فعالیتهای گروههای تخصصی انجمنهای علمی

در ارزیابی سالانه انجمنهای علمی کشور، کمیسیون انجمنهای علمی ایران با در نظر گرفتن شاخصهایی همچون انتشارات همایشها و سمینارها، دورههای آموزشی، کارگاه تخصصی و برگزاری سخنرانیهای علمی، حجم فعالیت سالانه گروههای مختلف مورد بررسی قرار میگیرد. با بررسی این آمار تا پایان سال 1386، گروه فنی و مهندسی با انتشار 163 شماره نشریه، برگزاری 140 همایش و سمینار، برگزاری 254 دوره آموزشی و 178 کارگروه تخصصی و همچنین برگزاری 227 سخنرانی علمی فعالترین گروه محسوب می شود. در ادامه جدول (2) آمار فعالیت گروههای تخصصی به تفكیك شاخصهای ارزیابی نشان داده شده است.


فعالیت گروه

انتشارات

همایش و سمینار

دوره آموزشی

کارگاه تخصصی

سخنرانی‌های علمی

علوم پایه

83

46

37

48

97

فنی و مهندسی

163

140

254

178

227

علوم انسانی

150

83

79

132

221

کشاورزی

36

20

3

17

26

بین رشته‌ای

27

19

15

21

40

جمع

459

308

388

396

611

 جدول 2: فعالیت گروه‌های تخصصی انجمن‌های علمی ایران در سال 1386

Text Box: تعداد كتب و نشریات

شكل 3: انتشارات در گروه‌های تخصصی انجمن‌های علمی ایران طی سال 86

 

Text Box: تعداد همایش ها

شكل 4: برگزاری همایش، كنفرانس و سمینار  انجمن‌های علمی ایران طی سال 86

 

Text Box: تعداد دوره های آموزشی

شكل5: برگزاری دوره های آموزشی انجمن‌های علمی ایران طی سال 86

 

Text Box: تعداد كارگاه‌های تخصصی

شكل 6: برگزاری كارگاه‌های تخصصی انجمن‌های علمی ایران طی سال 86

 

 

 

Text Box: تعداد سخنرانی های علمی

شكل 7: برگزاری سخنرانی‌های  علمی  انجمن‌های علمی ایران طی سال 86

نشریات علمی پژوهشی انجمنهای علمی

 از جمله فعالیتهای مستمر و جدی انجمنهای علمی که در ارتقاء جایگاه علمی و پژوهشی کشور خصوصاً جامعه دانشمندان و اساتید و کارشناسان حوزههای مختلف نقش بسزایی را داراست، انتشار نشریات علمی و پژوهشی است که مجوز آن توسط وزارت علوم تحقیقات و فناوری صادر می گردد.

بر اساس آمار گردآوری شده تا پایان آبان ماه 1387 قریب به 323 نشریه علمی پژوهشی از این وزارتخانه مجوز نشریه دریافت نمودهاند که از این تعداد 116 نشریه توسط انجمنهای علمی و یا تحت مدیریت آنها منتشر می گردد.

Text Box: تعداد نشریات علمی و پژوهشی

شكل 8: آمار نشریات علمی و پژوهشی انجمن‌های علمی 1387

 

با بررسی آمار از مجموع 116 نشریه فوقالذکر گروه علوم انسانی با 46 نشریه در جایگاه نخست و به دنبال آن گروه فنی و مهندسی با 37 و گروه علوم پایه با 20 و گروه کشاورزی با 13 در مرتبه دوم تا چهارم گروههای پنجگانه قرار دارند.

شایان ذکر است از مجموع 116 نشریه علمی و پژوهشی، 6 نشریه (ISI) توسط انجمنهای علمی ایران منتشر میگردد.

 

حمایتهای مالی از انجمنهای علمی ایران

 نظر به اهمیت جذب حمایتهای مالی توسط انجمنها، جهت انجام فعالیتها و برنامههای تدوین شده و به دنبال آن توسعه و پیشرفت علمی کشور، معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به طور سالانه با ملاک قرار دادن ارزیابیهای دقیق و کامل انجام شده توسط کمیسیون انجمنهای علمی ایران، حمایتهای مالی را به منظور ادامه فعالیتها و اجرای برنامههای تدوین شده انجمنها، ارائه می نماید که امید است سالهای آینده حجم حمایتهای مالی صورت پذیرفته از انجمنهای علمی افزایش یابد.

Text Box: میزان حمایت مالی (ارقام به میلیون ریال)

 


شكل10: حمایت های مالی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری طی سالهای 87-81

 

مشكلات انجمنهای علمی ایران

  در حال حاضر یکی از عمده مشکلات موجود در انجمنهای علمی کشور نبود تمرکز و عدم در اختیار داشتن مکان و فضای مناسب جهت استقرار و انجام امور جاری و برنامهای برای بسیاری از انجمنها می باشد.

به طوریکه بر اساس آمار گردآوری شده توسط کمیسیون انجمنهای علمی ایران، از میان 197 انجمن تنها نزدیک به 22 انجمن دارای دفاتر مستقل و تملکی هستند و باقی آنها رهن، استجاری و تحت پوشش نهادهای دولتی و یا موقت می باشند.

 

 

 

 

  شكل 11:  وضعیت محل استقرار انجمن های علمی ایران

در این راستا معاونت پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و کمیسیون انجمنهای علمی، با پیگیری موضوع و همچنین بررسی درخواست انجمنهای علمی، طی مکاتباتی با مسئولین و دست اندرکاران ضمن تشریح موضوع، درخواست اختصاص مکانی مناسب جهت استقرار انجمنهای فاقد دفاتر کاری را داشتهاند كه امید است در آینده نزدیك محقق گردد.

همچنین در ذكر دیگر مشكلات می توان به عدم تعریف و تدوین روش مناسب تعامل دولت و مجلس با انجمنهای علمی اشاره داشت كه علیرغم پتانسیل بسیار ارزشمند علمی انجمنها در حوزههای تخصصی مختلف كشور، فرآیند بهرهمندی بهینه دولت و مجلس از انجمنها هنوز شكل نگرفته است.

امید است با برنامهریزیها و پیگیریهای در حال انجام، این مهم محقق و در آینده نزدیك شاهد حضور پر ثمر انجمنهای علمی در تمامی عرصههای برنامهریزی و اجرایی علمی كشور باشیم.