انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. دوشنبه  ٢٩/٠٨/١٣٩٦ ساعت ٠٧:٢١
 

از تکفا تا تسما، از تسما تا تکما و از سند راهبردی جامعه اطلاعاتی تا راهبردهای برنامه پنجم توسعه فاوا در ایران

 
سید ابراهیم ابطحی
عضو هیأت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر- دانشگاه صنعتی شریف

پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu

 


در گزارش آمادگی الکترونیکی سال 2009، ایران با کسب امتیاز 43/3 رتبه 68 را در میان 70 کشور کسب نموده است. این رتبه نسبت به سال گذشته (2008) سه مرتبه ارتقاء یافته است[1] (ایران در سال 2008 با امتیاز 18/3 در رتبه آخر بوده است)، در سال 2008 دو کشور قزاقستان و آذربایجان که در رتبه‌های 69 و 70 بوده اند بالاتر از ایران قرار داشتند، امتیاز ایران هرچند افزایش داشته است اما شیب کم و بسیار ملایم این رشد موجب ارتقای ایران در جدول رتبه‌بندی به صورت چشمگیر نشده است چرا که میزان رشد سایر کشورها در این سال بیش از ایران بوده است.

میزان بهره‌وری حدود 64% در کشور ما در قیاس با 6/2 در کشورهای توسعه یافته نشان از اتلاف منابع دارد که برای جبران آن باید چاره‌ای اندیشیده شود. فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) با توجه به شرایط خاص کشور ما به‌ویژه گستردگی طبقه جوان و تحصیل کرده ابزار بسیار مناسبی برای افزایش این بهره‌وری است. اما بهره‌گیری از فاوا با توجه به تغییرات مستمر و گسترده دستاوردها و قابلیت های آن، کاری چندان ساده نیست. از جمله این دشواری‌ها می توان به نوع نگرش و مواجهه با برنامه‌ریزی‌های کلان بخشی فاوا در ایران اشاره نمود. ایرادات برنامه‏ریزی‌های کلان در بخش‌های مختلف و در همه کشورها امری رایج است اما راهکار بهبود آن اثرسنجی برنامه‏های اجرا شده و پیدا کردن نقاط قوت و ضعف در اجرا و یا تدوین این برنامه‌ها است که با اعلام شفاف اهداف و اولیه و نتایج نهائی می توان به آن دست یافت و با رفع ایرادات در برنامه‌های بعدی از تهدیدات، فرصت ساخت.

به تجربه حدود نیم قرن از به کارگیری فاوا در ایران به دو آسیب دیگر هم می توان اشاره نمود: عدم توجه کافی به ایرادات موجود بخش و نظرات جامع کارشناسی و هدف گذاری‌های بلند پروازانه برنامه‌ای که نتایج جزئی مرحله‌ای هم پس از پایان هر برنامه در قبال آن‌ها ناچیز جلوه کرده و عملاً همه برنامه‌ها را نسبت به اهداف ناموفق می نماید.[2]

اینک که در آستانه تدوین و اجرای برنامه پنجم توسعه فاوا در کشور هستیم و راهبردهای این برنامه تدوین و نشر گردیده است، می توان به نیت اصلاح و کمک به بهبود این برنامه‌ها در اجرا، نکاتی را یادآوری نمود.

در خبرها آمده است که شورای عالی اطلاع رسانی در سومین دوره کاری خود با ادغام دو طرح تکفا و تسما در پی اجرای طرح تکما است[3]. ویرایش دوم پیش نویس سند راهبردی جامعه اطلاعاتی ایران که در اردیبهشت ماه امسال به نظرخواهی کارشناسانه گذرانده شده از دیگر طرح‌های در دست اجراست و در عین حال در راهبردهای برنامه پنجم توسعه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران در بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات توجه به فناوری اطلاعات و پست بیشترین بخش‌ها را به خود اختصاص داده است[4]. در دوازده راهبرد اصلی برنامه پنجم، تقویت و تکمیل زیرساخت ارتباطی، ایجاد ساختار مناسب اجرای وظایف حاکمیتی، تعیین تعرفه‏های ارتباطی، استفاده از سیستم‏ها و شبکه‏های نسل جدید، ایجاد مرکز منطقه ای اینترنت، ارائه خدمات پستی غیرپایه در فضای رقابتی و تاکید بر بهبود و کیفیت خدمات آن، توسعه و بهبود زیرساخت مورد نیاز فرودگاه بین المللی پیام، بسترسازی برای مشارکت بخش غیردولتی داخلی و خارجی، افزایش سهم بهره‏وری در تولید ارزش افزوده بخش و افزایش همکاری‌های منطقه‏ای درج شده است.

در تصویر کلان جامعه اطلاعاتی ایران در بخش چشم انداز پنج هدف زیر درج شده است:

  1. هر فرد ایرانی از هر نقطه کشور قادر به دستیابی به شبکه اطلاعاتی ملی و بین المللی بوده و به راحتی از قابلیت‌های این شبکه برای تامین نیازهای اطلاعاتی و دریافت خدمات مورد نیاز برای پیشبرد زندگی و انجام کسب و کار خود به زبان فارسی استفاده کند.
  2. منابع انسانی کشور از سواد، دانش و مهارت‌های لازم برای انجام فعالیت‌های الکترونیکی و تامین نیازهای خود و جامعه برخوردار خواهند بود. علاوه بر این دسترسی به انواع دانش و مهارت‌های بشری برای هر یک از شهروندان در هر نقطه کشور در دسترس خواهد بود و ارتباطات بین آحاد جامعه با بهره مندی از قابلیت‏های شبکه‌ای و به روش‌های بومی با خط و زبان فارسی گسترش می یابد.
  3. استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات و قابلیت‌های آن، بخش قابل توجهی از زندگی روزانه شهروندان و کسب و کار جاری سازمان‌ها را تشکیل می دهد.
  4. درصد قابل توجهی از فعالیت‌های اقتصادی بر بستری از تعاملات و عملیات الکترونیکی استوار است و اطلاعات نقش غالب در ایجاد ارزش افزوده در این فعالیت‌ها دارد. در همین ارتباط دولت و سایر نهادهای حکومتی نیز ضمن چابک‌سازی و روان‌سازی عملیات خود، خدمات مورد نیاز شهروندان و واحدهای کسب و کار را به صورت الکترونیکی ارائه می‌کنند.
  5. سیاست‌ها و زیرساخت‌های سازمانی، قانونی، قضائی و امنیتی برای انجام فعالیت‌های مختلف الکترونیکی به روشنی وجود داشته و استانداردهای لازم در این زمینه نیز تعریف و به کار گرفته شده است.

در ادامه این گزارش به مختصات ارزشی جامعه اطلاعاتی در ایران اشاره شده و حوزه‌های راهبردی جامعه اطلاعاتی ایران در پنج محور زیر توصیف شده است:

  • دسترسی به محیط شبکه‌ای.
  • توسعه انسانی، علم و آموزش شبکه‌ای.
  •   جامعه شبکه‌ای.
  • اقتصاد شبکه‌ای.
  • سیاست‌های حاکم بر توسعه جامعه اطلاعاتی.

ضمن قدردانی از تهیه کنندگان این سند و اشاره به این نکته که بررسی و نقد این سند موضوع این نوشته نیست و فرصت و مجال دیگری می طلبد، می توان اشاره نمود که اسناد راهبردی دیگری که در سال‌های گذشته تدوین شده یا در دست تدوین بوده است و نسبت آن‌ها با این سند، چندان روشن نیست از جمله نظام جامع فناوری اطلاعات ایران که در مرکز تحقیقات مخابرات در دست تدوین بوده است. دو نکته دیگر لزوم اعلام نتایج طرح‌های انجام شده نه به دلیل و به نیت نقد غیرمنصفانه مجریان[5]، بلکه به قصد فاصله سنجی اهداف و نتایج برای استفاده در طرح‌های بعدی که انجام این امر در مورد طرح تسما هم می‏تواند برای طرح‌های بعدی بسیار مفید باشد زیرا نتایج طرح تکفا کم و بیش منتشر شده است. نکته پایانی لزوم جلوگیری از تکرار مکررات و تمکین از قانون در نهادهای اجرائی است، در پی "ادغام یا اندراج شوراها در ذیل یک شورای عالی به منظور ایجاد تمرکز در سیاست گذاری" بودن در شرایطی که طی مراحل قانونی این امر رد شده است چندان قانون مدارانه نیست[6].


[1] ) --------، "ارتقاء در رکود"، هفته‌نامه عصر ارتباط، سال هفتم، شماره 313، شنبه 6/4/88
[2] ) سید ابراهیم ابطحی، "نقش انفورماتیک در برنامه توسعه در ایران"، دانشگاه صنعتی شریف، 1366.
[3] ) --------،"تکما متولد می شود"، هفته‌نامه عصر ارتباطات، سال هفتم، شماره 307، 26/2/88.
[4] ) --------،"IT رنگ غالب دارد"، هفته‌نامه عصر ارتباطات، سال هفتم، شماره 310، 16/3/88.
[5] ) --------،"شعور برنامه‌ریزی نداشتند"، هفته‌نامه عصر ارتباطات، سال هفته، شماره 310، 16/3/88.
[6] ) --------،"تکما متولد می شود"، هفته نامه عصر ارتباطات، سال هفته، شماره 307، 26/2/88.