انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. شنبه  ٢٧/٠٨/١٣٩٦ ساعت ١٥:٠٨
 

درآمدی بر اخلاق کامپیوتر و اطلاعات٭

سیر تاریخی و مسائل

 

علی اکبر علی جراحی

مجتبی جعفری

سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران

موسسه رایانه شهر تهران

 


چکیده:

اخلاق کامپیوتر و اطلاعات از شاخه‌های جدید اخلاق است که پس از ظهور کامپیوترها و پدید آمدن مسائل جدید اخلاقی اجتماعی به وجود آمده است. «اخلاق کامپیوتر و اطلاعات»[1] را به گسترده‌ترین معنا می‌توان شاخه‌ای از اخلاق کاربردی به شمار آورد که به بررسی و تحلیل آثار اجتماعی و اخلاقی فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌پردازد.

اصطلاح خاص‌تر و محدودتر اخلاق کامپیوتر را عموماً برای اشاره به کاربرد نظریه‌های سنتی غربی مثل سودگرایی[2]، اخلاق کانتی یا اخلاق فضیلت[3] توسط فیلسوفان حرفه‌ای در مورد مسائل اخلاقی مرتبط با کامپیوتر و شبکه‌های کامپیوتری به کار می‌گیرند. «اخلاق کامپیوتر» همچنین ناظر بر نوعی اخلاق حرفه‌ای است که در آن متخصصان کامپیوتر دستورالعمل‌های اخلاقی و استانداردهای عملکرد شایسته را در حوزه تخصصشان به کار می گیرند. مضاف بر این، عناوین دیگری مثل «رایا اخلاق»[4] و «اخلاق اینترنت»[5]، برای اشاره به وجوه مختلف اخلاق کامپیوتر که با اینترنت پیوند دارد به کار می رود.

 

پیش گفتار

در بسیاری از کشورهای جهان«انقلاب اطلاعاتی»[6] وجوه مختلف حیات را به نحو چشمگیری دگرگون ساخته: تجارت، مشاغل، پزشکی، امنیت، حمل و نقل، سرگرمی و غیره. در نتیجه می‌توان گفت فناوری اطلاعات و ارتباطات تاثیراتی مثبت و منفی بر حیات اجتماعی، حیات خانوادگی، روابط انسانی، آموزشی، مشاغل، آزادی‌های سیاسی و روابط دولت- ملت داشته است.«اخلاق کامپیوتر و اطلاعات»[7] را به گسترده‌ترین معنا می‌توان شاخه‌ای از اخلاق کاربردی به شمار آورد که به بررسی و تحلیل آثار اجتماعی و اخلاقی فناوری اطلاعات و ارتباطات می‌پردازد. در این نوشته به بررسی این حوزه از اخلاق کاربردی می پردازیم و ضمن ارائه پیشینه تاریخی بحث و جریان‌های اصلی به برخی مسائل و موضوعات این حوزه نیز اشاره خواهیم کرد.

اصطلاح خاص‌تر و محدودتر «اخلاق کامپیوتر» را عمومأ برای اشاره به کاربرد نظریه‌های سنتی غربی مثل سودگرایی[8]، اخلاق کانتی یا اخلاق فضیلت[9] توسط فیلسوفان حرفه‌ای در مورد مسائل اخلاقی مرتبط با کامپیوتر و شبکه‌های کامپیوتری به کار می‌گیرند. مضاف بر این، عناوین دیگری مثل«رایا اخلاق »[10] و «اخلاق اینترنت»[11] برای اشاره به وجوه مختلف اخلاق کامپیوتر که با اینترنت پیوند دارد به کار می رود.

رشد سریع و روز افزون اخلاق کامپیوتر و اطلاعات در چند دهه گذشته چنان بوده که مبداء پدید آمدن دوره‌های درسی دانشگاهی، پژوهش‌های آکادمیک، مراکز پژوهشی، کارگاه‌ها، سازمان‌های تخصصی، مواد آموزشی، کتاب‌ها و نشریات تخصصی شده است. با این حال و متاسفانه به رغم آن‌که از شروع این مباحث بنیادین در حوزه اخلاق فناوری اطلاعات بیش از پنجاه سال می گذرد، در کشور و در جامعه علمی ما تلاش چندانی برای دست کم طرح مسائل و پیامدهای نوین اخلاقی اجتماعی این فناوری صورت نگرفته است.

مدیریت فرهنگی شهرهای مدرن شاید بیش از هر بخش دیگر محتاج داشتن چارچوبی نظری به عنوان چشم اندازی روشن جهت مواجهه با این فناوری از سویی و نقشه راهی عملی باشند که طرق توسعه و بهره‌مندی از این فناوری را درحوزه فرهنگ شهری بنماید. فهم و شناخت ماهیت فناوری‌ها به عنوان پیش فرض اخذ و توسعه پایدار فناوری گامی است مهم در درک صحیح نحوه اثرگذاری فناوری اطلاعات بر جنبه‌های مختلف حیات شهروندان و در پی شکل‌گیری اخلاقی جدید. از این رو این نوشته مدخلی است برای آشنایی با سیر تحول اخلاق کامپیوتر و اطلاعات و به دست دادن کلیتی از مسائل و موضوعات آن تا شاید با ایضاح موضوع، محملی برای طرح مسئله در ساحت فرهنگ بومی و مالاًٰ پاسخ‌هایی در خور بدان گردد.

 

1 پیشینه تاریخی

1-1خاستگاه اخلاق کامپیوتر و اطلاعات

در میانه دهه 40 میلادی پیشرفت‌های بدیع حاصل در علوم و فلسفه، به پدید آمدن شاخه‌ای از اخلاق انجامید که بعدها«اخلاق اطلاعات» نامیده شد. بنیان گذار این زمینه فلسفی پژوهشگر آمریکایی نوربرت وینر[12]، استاد ریاضیات و مهندسی در دانشگاه MIT بود. در زمان جنگ جهانی دوم او به همراه همکارانش در آمریکا و بریتانیا کمک شایانی به رشد کامپیوترهای الکترونیکی و دیگر فناوری‌های اطلاعاتی قدرتمند جدید کرد. در کشاکش تلاش‌هایی که وینر برای کمک به روند گسترش ماشین‌های محاسباتی انجام می داد به مدد همکارانش پایه‌های دانشی را گذارد که خود بعداً آن را سایبرنتیک[13] نامید. حتی در اوج جنگ هم وینر پیش بینی می کرد که استلزامات اخلاقی و اجتماعی عظیم سایبرتیک با کامپیوترهای الکترونیکی ملازم است. وینر پیش بینی می‌کرد که پس از جنگ، جهان دستخوش «دومین انقلاب صنعتی»[14] خواهد شد. او این دوران را «عصر اتوماتیک»[15] می‌نامید و بر آن بود که این دوران «ظرفیت‌های بسیاری برای خیر وشر» در برخواهد داشت: ظرفیت‌هایی که خود فرصت‌ها و تهدیدهای اخلاقی فراوانی به دنبال خواهد آورد.

پس از اتمام جنگ، وینر کتابی با عنوان«سایبرنتیک» (1948) به چاپ رساند که در آنجا ضمن تبیین و توضیح این شاخه از علم به عنوان شاخه‌ای از علوم کاربردی به برخی از پیامدهای اجتماعی و اخلاقی کامپیوترهای الکترونیکی نیز پرداخت. دو سال بعد او کتاب«استفاده انسانی از انسان‌ها»[16] را به رشته تحریر درآورد که مضمونی مشابه داشت و برخی از پیامدهای محتمل اخلاقی کامپیوتر و فناوری اطلاعات را توضیح می‌داد. در 1963 او برآیند بینش خود در باب پیامدهای اخلاقی و اجتماعی کامپیوتر و فناوری اطلاعات را در کتابی با عنوان«شرکت خدا و خودکاره»[17] به چاپ رساند. موضوعات و محتوای این کتاب مسائلی بود چون کامپیوترها و امنیت، کامپیوتر و بیکاری، مسئولیت‌های متخصصان کامپیوتر، کامپیوتر برای ناتوان‌های جسمی و ذهنی، کامپیوتر و دین، شبکه‌های اطلاعاتی و جهانی‌سازی، جوامع مجازی، کارکردن از راه دور، پیوند زدن ماشین به بدن آدمی، اخلاق و روبات‌ها، هوش مصنوعی و... که همچنان مسائل جدی مطرح در این زمینه‌اند.

به رغم آگاهی وینر از دانش جدیدی که پدید آورده و نام سایبرنتیک را هم بدان بخشیده بود او گمان نمی‌برد واضع شاخه‌ای نوین از اخلاق نیز هست. لذا عنوان‌هایی نظیر «اخلاق کامپیوتر» یا «اخلاق اطلاعات» بر ساخته او نبود و دهه‌ها بعد مورد استفاده قرار گرفت. با این حال می‌بایست به حق کتب سه گانه او را پایه گذار و از تاثیر گذارترین آثار در زمینه اخلاق کامپیوتر و اطلاعات دانست. اندیشه‌های وینر در زمان طرح شدن هرگز فهم نشد، نه از سوی خواص و نه از سوی عوام و بسیاری او را دانشمندی نامتعارف می دانستند که غرق اوهام خویش در باب اخلاق است. هیچ کس در آن زمان و حتی خود او هم ژرفای این یافته‌ها را در حوزه اخلاق درنیافت و حدوداً دو دهه بعد بود که آرام آرام آثار و تبعات اجتماعی و اخلاقی مترتب بر فناوری اطلاعات که او پیش بینی کرده بود بر خواص و عوام آشکار شد.

او در کتاب «استفاده انسانی از انسان» پیش بینی می‌کند که فناوری اطلاعات ارزش‌های بنیادینی چون حیات، سلامتی، سعادت، توانمندی، دانش آدمی، امنیت و فرصت‌ها را عمیقاً دگرگون خواهد کرد. در بررسی پیامدهای اخلاقی تمامی صور فناوری اطلاعات، وینر از چنان گستره‌ای از ایده‌های فلسفی و شیوه‌های تحلیل بهره می‌گرفت که عنوان اخلاق اطلاعات برای مجموعه این آراء و ایده‌ها نامی در خور می‌نماید.

وینر در خلال پایه گذاری اخلاق اطلاعات، ماهیت آدمی و جامعه را از منظر سایبرنتیک مورد تحلیل قرار داد و از این رهگذر به اتخاذ موضعی توصیه‌ای در مورد غایات و اهداف حیات آدمی رهنمون شد. بر این اساس او به تبیین«اصول اساسی عدالت»[18] که از نظر او طریق ناگزیر تمامی جوامع است پرداخت. این مفاهیم اخلاقی عظیم و این اصول جامع مجالی برای او فراهم آورد تا مباحث اخلاق اطلاعات در تمامی زمینه‌ها را به تحلیل کشد.

 

ماهیت آدمی از دیدگاه سایبرنتیک

برداشت سایبرنتیکی از ماهیت آدمی عمیقاً به ساختارهای جسم آدمی و ظرفیت‌های عظیم روانی او در آموختن(یادگیری) و خلاقیت انگشت تاکید می نهد.

ضمن توصیف ظرفیت‌های فکری آدمی، او مدام به مقایسه بدن آدمی و جانوران فاقد قوای فکری نظیر حشرات می‌پردازد. با در نظر گرفتن ساخت زیستی آدمی، او می تواند پهنه وسیعی از اطلاعات را از جهان خارج اخذ کند، به اطلاعاتی در باب حالات و رویدادهای جسم خود دست یابد و همه این اطلاعات را به واسطه فعالیت‌های ذهنی چون استدلال، محاسبه، حیرت، تعمق، تصمیم گیری و...پردازش کند.

او نتیجه می‌گیرد که غایت حیات آدمی آن است که به منزله یک واحد پردازش اطلاعات که وجه ذاتی آدمی است رشد یابد و بروز کند:

امیدوارم نشان دهم افراد آدمی قابلیت‌های بسیاری برای یادگیری و مطالعه دارند که تقریباً نیمی از زندگی‌شان را در بر می‌گیرد و بر خلاف یک مورچه ذاتاً و جسماً واجد این قابلیت‌اند. این نوع تنوع و توانایی ذاتی نظام حسی آدمی است_ و در حقیقت کلید اغلب پروازهای شکوهمند انسان_ زیرا تنوع و توانایی مختص ساختار ارگانیسم آدمی است(وینر، 1954، ص ص 52-51).

 

مبانی متافیزیکی

روایت وینر از ماهیت آدمی متضمن پیش فرض‌های متافیزیکی ویژه‌ای در باب جهان است. بنابراین پیش فرض‌ها، جهان و تمامی موجودات آن که شامل آدمی نیز می شود ترکیبی هستند از ماده_ انرژی[19] و اطلاعات. هر چیزی در جهان آمیزه‌ای از این دو است و تفکر نیز نوعی پردازش اطلاعات است. از این رو «اطلاعات، اطلاعات است نه ماده است و نه انرژی وچنانچه ماتریالیسم امروزه بر این امر صحه نگذارد ماندگار نخواهد بود»(وینر، 1948، ص155).

بنابر دیدگاه فلسفی او تمامی کائنات به واسطه فرآیند مستمر ترکیب و آمیزش اطلاعات و ماده_انرژی است که به وجود می آید، می ماند و نابود می شود. موجودات زنده نظیر آدمی هم الگوهای عینی اطلاعات‌اند که در طول فرآیند تبدیل و تغییر ماده_انرژی ثابت می‌مانند. از این رو وینر می گوید:

ما گرداب‌هایی هستیم در رودخانه‌ای مواج، و چیزی ایستا نیستیم بلکه الگوهایی هستیم که خود را پایدار و دائمی می‌سازند(وینر، 1954، ص 96).

جسم فرد به‌سان شعله است نه به‌سان جوهری ثابت(وینر، 1954، ص96).

به بیان و زبان امروزین«عصر اطلاعات»[20] باید گفت به نظر وینر آدمیان«اشیاء اطلاعاتی»[21] اند، که ظرفیت‌های فکری‌شان به‌سان هویت شخصی شان وابسته به الگوهای ثابت اطلاعات و پردازش اطلاعات در بدن است تا جزئی خاص از ماده_ انرژی.

 

عدالت و رشد آدمی

از نظر وینر رشد آدمی در گرو پرداختن آزاد او به کنش‌های خلاق و انعطاف‌پذیر است تا از این رهگذر، تمامی ظرفیت‌های خود نظیر قوۀ اندیشه را بیشینه کند و در مقام موجودی تصمیم گیرنده مسئولیت زندگی خویش را بپذیرد و این غایت زندگی است. زیرا افراد از حیث استعداد و توانایی مختلف‌اند و از این رو آنچه بدان دست می‌یابند نیز متفاوت از هم است. با این حال طرق و شیوه‌های بی‌کرانی برای فعلیت بخشی توانایی آدمی و رهنمون شدن او به زندگی شایسته وجود دارد.

تعلق خاطر او به رشد و شکوفایی توانایی‌های آدمی او را بر آن داشت تا به تبیین اصول اساسی رهنمون به این هدف بپردازد. از نظر او در نگاه سایبرنتیک به انسان حیات اجتماعی نقش اساسی در شکوفایی آدمی ایفا می‌کند و هر گونه دگرگونی و تغییری منوط و مربوط به نسبت و رابطه او با دیگران است. با این پیش فرض او اصول چهارگانه1) آزادی[22] 2)برابری[23]  3) نیک خواهی[24] و4) کمینه سازی تحدید آزادی[25] را به مثابه اصول اساسی رشد و شکوفایی آدمی می‌داند.

 

بطلان نسبیت گرایی اخلاقی[26]

یکی از پیامدهای تصدیق روایت وینر از جامعه شایسته و ماهیت آدمی، پذیرش و تاکید بر تکثر فرهنگی است. گاه نسبیت گرایان فرهنگی وجود فرهنگ‌های مختلف و متکثر را قرینه و شاهدی بر نسبیت اخلاق می‌گیرند. از این منظر از آنجایی که وجود فرهنگ‌های مختلف گریز ناپذیر است، ارزش‌های اخلاقی نیز واحد نبوده و متکثر و نسبی‌اند.

در مقابل این نسبیت گرایان استدلال وینر آن است که اگر دریافت صحیحی(چنانکه پیشتر آمد) از ماهیت آدمی و غایات حیات او داشته باشیم می توانیم با آغوش باز به استقبال فرهنگ‌ها و شیوه‌ها و منش‌های متعدد برویم مشروط بر آن‌که به اصول اساسی عدالت وفادار باشیم. چراکه این اصول بنیاد میان فرهنگی[27] استواری برای اخلاق به دست می‌دهد. تنها شرط و محدودیتی که وینر برای هر اجتماعی لازم می‌داند آن است که می باید زمینه‌ای برای آدمیان فراهم آورد تا ظرفیت‌های خویش را به منزله عوامل پردازش اطلاعات پیچیده دریابند، دست به انتخاب و تصمیم بزنند و بدین طریق مسئولیت زندگی خویش را بپذیرند: و این امر محقق نخواهد شد مگر آن‌که چهار اصل اساسی مذکور محقق گردند.

 

روشگان[28] اخلاق اطلاعات

از آنجاکه وینر خود را واضع شاخه نوینی از اخلاق نمی دانست الزامی نیز به توضیح شیوه‌های فلسفی خود در تحلیل موضوعات و مسائل اخلاق اطلاعات نمی‌دید و سریعاً به سراغ تحلیل این موضوعات می‌رفت بی آنکه شرحی از مبانی روش شناختی آن به دست دهد. از این رو می بایست در تبیین شیوه و روش او در تحلیل مسائل اخلاق اطلاعات، مستقیماً به آثار او رجوع کرد و این روش‌ها را استخراج نمود. وقتی به روش وینر در تحلیل و حل مسائل اخلاق اطلاعات نظر می‌کنیم در می یابیم که روش او تلاشی است در تطبیق مسائل جدید با قوانین و قواعد و شیوه‌های اخلاقی پذیرفته از پیش موجود و نهایتاً درکی صحیح از موضوعات ومسائل جدید. در هر جامعه‌ای شبکه‌ای از روش‌ها و شیوه‌ها، قوانین و قواعد و اصول وجود دارد که رفتار آدمیان را در آن اجتماع هدایت می‌کند. این «رویه‌ها»، زنجیرۀ رویه‌های متداول و پذیرفته شده را شکل می دهد که در جوامع بهره‌مند از عدالت سر آغازی نیکو برای پاسخ به هر پرسشی در حیطه اخلاق اطلاعات باشد. روش وینر، ترکیبی از «مجموعه رویه‌های متداول»[29] یک جامعه با قرائت خود او از ماهیت آدمی، اصول اساسی عدالت و مهارت‌های انتقادی در ایضاح زبان مبهم و پیچیده است.

بدین طریق او برای تحلیل موضوعات، اخلاق و اطلاعات به شیوه و روشی موثر دست می‌یابد. بدین ترتیب با وام‌گیری از مور[30](1985) می‌توان روش شناسی وینر را به صورت زیر دسته بندی کرد:

تعیین موضوعات و مسائل اخلاقی برآمده از نقش فناوری اطلاعات در صحنه اجتماع. نوعاً این امربر فرصت‌های زاییدۀ فناوری که حیات، سلامت، امنیت، سعادت، آزادی، دانش یا دیگر ارزش‌های اصیل انسانی را تحت تاثیر قرار می‌دهد تمرکز دارد.

ایضاح تمامی ایده‌ها و اصول مبهم و ناروشنی که در مورد موضوعات مورد نظر به کار گرفته می شود.

در صورت امکان به کار گرفتن اصول و قواعد و قوانین و شیوه‌های از پیش موجود«مجموعه رویه‌های متداول» که رفتار آدمی را در جامعه‌ای معین هدایت و مدیریت کنند.

چنانچه مجموعه سنن و شیوه‌های پیشین مورد پذیرش به لحاظ اخلاقی در حل مسایل و موضوعات موثر نبود می‌توان برای یافتن راه حلی که سازگار با سنن اخلاقی یک جامعه باشد غایت و هدف زندگی آدمی را به علاوۀ اصول اساسی عدالت به کار گرفت.

در یک جامعه عادلانه_ جامعه ای که در آن «مجموعه رویه‌های متداول» عادلانه است_ این روش تحلیل و حل مسائل اخلاق اطلاعات، احتمالاً راه حل‌های مناسبی از حیث اخلاقی به بار خواهدآورد که مورد پذیرش جامعه واقع می‌شود.

باید توجه داشت که کاربست این چنینی اخلاق اطلاعات نیازمند هیچ گونه تربیت و آموزش ویژۀ فلسفی نیست. به نظر می‌رسد هر انسان بالغی که در جامعه‌ای عادلانه عملکردی موفق دارد و سنن، رسوم و قواعد و قوانین موجودی را که رفتار شخص را در جامعه هدایت و سامان می‌دهد می‌شناسد، می تواند دریابد که کنش یا شیوه‌ای خاص به لحاظ اجتماعی و اخلاقی پذیرفته است یا نه. پس تمامی کسانی که آشنایی لازم را با فناوری جدید اطلاعات دارند، خواه متخصصان کامپیوتر باشندیا تجار و کارگران و معلمان و والدین و ... می توانند و باید به پذیرش فناوری جدید اطلاعات در جامعه بر اساس موازین اخلاقی پذیرفته از سوی جامعه یاری رسانند. اخلاق اطلاعات در این معنای بسیار گسترده بسی با اهمیت‌تر از آن است که صرفاً به دست متخصصان کامپیوتر و فیلسوفان سپرده شود. اخلاق فناوری اطلاعات در روایت وینر از آن، ایده‌ها و روش‌هایی را بر می‌تابد که در پهنه‌ای وسیع نه تنها موضوعات خاصی را که امروزه «اخلاق کامپیوتر» می نامیم پوشش دهد بلکه مسائل اخلاقی حوزه‌های مرتبط را نیز که امروزه مسائل«اخلاق عامل»[31]، «اخلاق اینترنت»[32] و «اخلاق فناوری نانو»[33] نامیده می‌شود در بر بگیرد. گسترۀ ایده‌ها و روش‌های وینر چنان است که زیر حوزه‌هایی نظیر«اخلاق روزنامه نگاری»، «اخلاق کتابخانه» و «اخلاق مهندسی» را در بر می‌گیرد.

2-1 تعریف اخلاق کامپیوتر

در 1976 و نزدیک به سه دهه پس از انتشار کتاب سایبرنتیک وینر، والتر منر[34] مدعی شد که مسائل و موضوعات اخلاق که در واحد درسی اخلاق پزشکی در دانشگاه اُلد دامینیون[35] مطرح می‌شوند از زمان پیدایش کامپیوترها بسیار پیچیده‌تر شده و عمیقاً تغییر کرده‌اند. منر احساس می‌کرد که با حضور کامپیوترها مشکلات اخلاقی ویژه‌ای پدید آمده که هرگز پیش از آن‌ها وجود نداشت. بدون اطلاع از کارهای وینر در این زمینه او نتیجه گرفت که با توجه به پدید آمدن مسائل جدید باید شاخه جدیدی از اخلاق مانند اخلاق پزشکی[36] و اخلاق تجارت[37] بنا کرد که متولی پاسخگویی به این مسائل و مشکلات باشد: منر این شاخه جدید از اخلاق را که ناشی از پیرایش کامپیوترها بود«اخلاق کامپیوتر» نامید. او این زمینه جدید را زمینه‌ای معرفی کرد که مسائل اخلاقی را که «به واسطه فناوری کامپیوتری پیچیده‌تر شده و تغییر یافته» مورد بررسی قرار می دهد. او ابتدا دوره‌های آزمایشی دانشگاهی اخلاق کامپیوتر را برای دانشجویان علوم کامپیوتر طراحی کرد. این دوره‌ها مورد استقبال قرار گرفت و دانشجویان مشتاق خواهان برگزاری منظم این دوره‌ها شدند. به درخواست این دانشجویان او همچنین در 1978 یک«بسته اولیه»[38] ای تدارک دید که از آن در کارگاه‌های کنفرانس‌هایی که در ایالات متحده برگزار می شد برای آموزش اخلاق کامپیوتر استفاده می‌کرد. در 1980 این بسته اخلاق کامپیوتر در قالب یک رساله به چاپ رسید. این مجموعه شامل برنامهآموزشی و ابزارهای آموزشی مورد نیاز اساتید دانشگاه بود. دوره پیشنهادی که در کاتالوگ دانشگاه توصیف می‌شد شامل اهداف دوره، سرفصل‌های آموزشی و مباحث اصلی مثل حریم خصوصی، جرایم کامپیوتری، تصمیم‌های کامپیوتری، وابستگی به فناوری ودستورالعمل تخصصی اخلاق بود. در طول دهه1980 این مجموعه بارها و بارها به چاپ رسید و در کارگاه‌هایی که منر در باب اخلاق کامپیوتر در دانشگاه‌های ایالات متحده برگزار می کرد پخش شد. در نتیجه تلاش‌های جسورانه منر تعداد زیادی از متخصصان فلسفه و دانشمندان علوم کامپیوتر آشنایی پیدا کردند.

 

اصالت و بداعت بحث

در حالی‌که منر در نیمه دوم دهه 1970 مشغول دوره‌های جدید اخلاق کامپیوتر بود یکی از همکاران او در دانشکدۀ فلسفه دانشگاه اُلد به نام دبورا جانسون[39] به این زمینه جدید از اخلاق علاقه‌مند شد. او از این رو به این شاخه علاقه‌مند شده بود که بر خلاف منر معتقد نبود کامپیوترها مسائل کاملاً بدیعی خلق می‌کنند. از این رهگذر جانسون و منر مباحثاتی را در باب موضوعات اخلاقی که گفته می‌شد پیامد پیدایش کامپیوترها هستند برپا کردند. در این بحث‌ها فرض منر بر آن بود که کامپیوتر‌ها مسائل اخلاقی سنتی را به نحو جالب و چشمگیری متحول کرده‌اند یا به تعبیر خود او«پیچ و تاب جدیدی به این مسائل داده‌اند» اما جانسون مخالف آن بود که کامپیوترها مبدائی برای شکل‌گیری مسایل منحصر به فردی در حیطه اخلاق شده‌اند که پیش از این اساساً مطرح نبوده است. این مباحث نتایج و پیامدهای مبارکی به بار آورد که عبارت بود از حجم عظیمی از نوشته‌ها در خصوص ماهیت و بی‌همتایی مسائل اخلاقی کامپیوتر.

                                 

نخستین کتاب درسی اخلاق کامپیوتر

در اوایل دهه 1980 جانسون به موسسه پلی تکنیک رنسلر[40] پیوست و بودجه‌ای برای تهیه اطلاعات و مواد درسی در موضوع اخلاق کامپیوتر تامین کرد که حاصل آن بسیار موفق از کاردرآمد. او تمامی این اطلاعات را در یک کتاب درسی با نام اخلاق کامپیوتر تدوین کرد که در 1985 به چاپ رسید. وی در صفحه نخست کتاب با بیان این که کامپیوترها «صورت های نوینی از مسائل و مشکلات متعارف اخلاقی پیش می‌نهند، مسائل قدیمی را پیچیده‌تر می‌کنند و ما را وا می‌دارند تا هنجارهای معمول اخلاقی را در ساحات نامعمول به کار گیریم» در این کتاب نیز بر موضع خود پافشاری می‌کند.

کتاب جانسون نخستین کتاب درسی زمینه اخلاق کامپیوتر بود و بلافاصله به متن اصلی تمامی دوره‌های درسی تبدیل شد که در تمامی کشورهای انگلیسی زبان در حوزه اخلاق کامپیوتر برگزار می‌شد. ویرایش نخست کتاب شامل موضوعاتی است مانند مالکیت نرم افزار و دارایی‌های فکری، کامپیوتر و حریم خصوصی، مسئولیت‌های متخصصان کامپیوتر و توزیع منصفانه فناوری و قدرت انسان. در ویراست‌های 1994 و 2001 موضوعات جدیدی نظیر رخنه (هک کردن) به اطلاعات کامپیوتری مردم بدون اجازه آن‌ها، فناوری کامپیوتری برای افراد ناتوان و آثار اینترنت بر دموکراسی به کتاب افزوده شده است.

3-1 نظریه‌ای پر نفوذ در حوزه اخلاق کامپیوتر

سال 1985 را نه تنها به خاطر انتشار کتاب درسی جانسون، بلکه به خاطر انتشار مقاله کلاسیک مور با عنوان «اخلاق کامپیوتر چیست؟»[41] در شماره ویژه ای از مجله متافلسفه[42]، با موضوع اخلاق کامپیوتر، باید سالی پربرکت در تاریخ اخلاق کامپیوتر دانست. در این مقاله مور شرحی از ماهیت اخلاق کامپیوتر به دست می‌دهد که گسترده‌تر و جاه طلبانه‌تر از تعاریف منر و جانسون است.

در این نوشته او از توضیح و آوردن نمونه برای این موضوع فراتر می‌رود و می کوشد به این پرسش پاسخ دهد که چرا فناوری کامپیوتر در قیاس با سایر فناوری‌ها مبدأ مسائل و مشکلات اخلاقی ویژه است. تبیین او این است که قدرت انقلابی فناوری کامپیوتری در آن است که کامپیوترها «منطقاً انعطاف پذیرند»[43].

کامپیوترها منطقاًانعطاف پذیرند از این حیث که می توانند برای انجام هر فعالیتی بر حسب ورودی، خروجی و عملکردهای مرتبط منطقی شکل بپذیرند و قالب ریزی شوند... از آنجا که منطق در همه جا به کار می رود، کاربردهای بالقوۀ فناوری کامپیوتر نامحدود به نظر می‌رسد. کامپیوتر نمونه اعلای ابزاری جهانی است. در حقیقت، محدودیت‌های کامپیوتر تا حد زیادی محدودیت خلاقیت‌های خود ماست.(مور، 1985، ص 169).

انعطاف منطقی کامپیوتر به اعتقاد مور افراد را قادر به انجام بسیاری از امور می کند که هرگز پیش از این برایشان میسر و ممکن نبود. از آنجا که پیشتر کسی نمی‌توانست اقدام به انجام این امور کند بالطبع هیچ‌گاه هم ضرورت انجام این امور مطرح نمی‌شد. علاوه بر این از آنجا که کسی پیشتر قادر به انجام این امور نبود هیچ قانون و چارچوبی نیز برای  حسن انجام و قواعد اخلاقی خاصی برای مدیریت آن‌ها فراهم نیامده بود.

مور چنین موقعیتی را«خلاء خط مشی»[44] می نامد و برخی از آن‌ها را منشاء «آشفتگی های مفهومی»[45] می داند:

مسائل اخلاق کامپیوتر نوعاً به سبب خلاء خط مشی در باب نحوه به کارگیری فناوری کامپیوتر پدید می آید. کامپیوترها امکانات نوینی برای ما فراهم می آورند و این امکانات نیز گزینه های نوینی برای «کنش» در اختیار ما می گذارند. معمولاً خط مشی‌های موجود نابسنده‌اند یا اساساً خط مشی مشخص برای عمل در این موقعیت‌ها وجود ندارد. وظیفه اصلی اخلاق کامپیوتر تعیین کنشی است که باید در این موقعیت‌ها انجام داد، یعنی تنظیم خط مشی‌هایی برای هدایت کنش‌های ما... یکی از دشواری‌ها این است که خلاء خط مشی غالباً ملازم خلاء مفهومی است. اگر چه یک مسئله در اخلاق کامپیوتر در ابتدا روشن و واضح به نظر می‌رسد تاملی اندک، آشفتگی مفهومی را آشکار می‌کند. آنچه در این موارد نیاز است تحلیلی است که چارچوب مفهومی منسجمی داشته و خط مشی برای کنش به دست دهد(مور، 266، 1985).

در اواخر دهه 1980 تعبیر«خلاء خط مشی» درباره کاستی‌های اخلاق کامپیوتر و قرائت او از «انعطاف پذیری منطقی بنیادین» فناوری کامپیوتر به سرعت بر بسیاری از متخصصین اخلاق کامپیوتر موثر واقع شد. در دهه 1990 مور مفهوم ارزش‌های انسانی اساسی را نیز به مفاهیم پیشین افزود. به اعتقاد مور بعضی از ارزش‌های اخلاقی نظیر حیات، سلامت، سعادت، امنیت، دارایی‌ها، فرصت‌ها و معرفت چنان برای بقای هر اجتماعی واجد اهمیت‌اند که هر اجتماعی آن‌ها را با اهمیت و ارزش تلقی می کند. در حقیقت اگر اجتماعی ارزشی برای «ارزش های اساسی» قائل نباشد خیلی زود از بین می رود. مور از «ارزش‌های اساسی» برای ارزیابی مسائل اخلاق کامپیوتر مثل حریم خصوصی و امنیت استفاده می کند(مور 1997).

رهیافت مور به اخلاق کامپیوتر نظریه ای عملی است که چشم انداز وسیعی را بر ماهیت «انقلاب اطلاعاتی»[46]، می‌گشاید. مور با به کارگیری مفاهیم «انعطاف پذیری منطقی»، «خلاء خط مشی»، «آشفتگی مفهومی»، «ارزش‌های اساسی»[47] و «پیامد گرایی عادلانه»[48] روش زیر را برای حل مسئله عرضه می کند:

تشخیص خلاء خط مشی که حاصل و زائیده فناوری اطلاعات است.

 

 

رفع هرگونه آشفتگی مفهومی

به کار گرفتن ارزش‌های اساسی و منابع اخلاقی پیامدگرایی عادلانه برای بازبینی خط مشی‌های موجود و البته نابسنده، یا ایجاد خط مشی های نوینی که دقیقاً خلاء را بر طرف کرده و موضوعات اخلاقی اصیل را حل کند. مرحله سوم تلفیقی است از وظیفه گرایی و پیامدگرایی- که سنتاً نظریه‌هایی رقیب و البته ناهماهنگ تلقی می‌شدند- برای دستیابی به نتایج علمی زیر:

اگر کورکورانه معیار عدالت را در مورد خط مشی‌های کامپیوتری به کار گیریم برخی از این خط مشی‌ها از سوی همه عقلا و اهل انصاف، ناعادلانه، برخی عادلانه و بعضی دیگر هم محل بحث باقی می‌مانند. این رهیافت از آن رو کامیاب است که قید عادلانه را بر پیامدگرایی می افزاید. نخست نیازمند آنیم که تمامی خط مشی های کامپیوتری آزمون بی‌طرفی را پشت سر بگذارند. صراحتاً خط مشی‌های کامپیوتری نباید در میان آن دسته خط مشی‌هایی قرار گیرند که هر شخص عاقل و منصفی آن را ناعادلانه بداند. گام بعدی انتخاب خط مشی‌ها بر مبنای پیامدهای سودمند آن‌ها است. اخلاقاً نیازمند آن نیستیم که خط مشی‌هایی را برگزینیم که بهترین خروجی «برون داد» ممکن را دارند، اما می توانیم شایستگی‌های خط مشی‌های مختلف را با توجه بر ملاحظات پیامدگرایانه بسنجیم و از میان خط مشی‌های عادلانه یکی را برگزینیم(مور، 1999، ص 68).

4-1 کامپیوتر و ارزش‌های انسانی[49]

از آغاز پیدایش حوزه اخلاق کامپیوتر با آثار نوربرت وینر، خطی برجسته را در تمامی تاریخ اخلاق کامپیوتر می‌توان بازشناخت: دغدغه در مورد حفظ و گسترش ارزش‌های اساسی انسانی مانند حیات، سلامتی، امنیت، سعادت، آزادی، دانش، منابع و دارایی‌ها، قدرت و فرصت‌ها. بسیاری از موضوعات خاصی که وینر دل مشغول آن بود دفاع و گسترش چنین ارزش‌هایی است. مثلاً وینر کوشید ضمن پیشگیری از بیکاری گسترده به سبب استفاده از روبات‌ها در کارخانه‌ها امنیت دارایی‌ها و فرصت‌ها را برای کارگران کارخانه‌ها حفظ کند. به همین ترتیب او با نقد و رد استفاده از ماشین‌های نظامی هوشمند کوشید تهدید امنیت و صلح را کاهش دهد. این رهیافت مبتنی بر ارزش‌های انسانی برای اخلاق کامپیوتر بسیار مفید بوده است. بر مبنای این بینش که مسائل بالقوه اخلاق کامپیوتر قابل اجتناب است در اواخر دهه 1990 رهیافت مشابهی به اخلاق کامپیوتر با عنوان «رویکرد ارزشی در طراحی کامپیوتر»[50] مطرح شد. جوهر این رهیافت را می توان چنین بیان کرد که فناوری‌های در حال توسعه با پیش بینی آسیب‌های محتمل برای ارزش‌های انسانی و طراحی فناوری‌های نوین از ابتدا می توانند مانع چنین آسیب‌هایی شوند(برای نمونه بنگرید به فریدمن و نیسن باوم1996، فریدمن1997، فلاناگان2007).

5-1 اخلاق اطلاعات

برخی از بهترین نوآوری‌های تئوریک در حوزه اخلاق فناوری اطلاعات پس از 1995 وامدار آثار لوچیانو فلوریدی[51] است(فلوریدی 1999 و فلوریدی 2005) نظریه«اخلاق شکوفا»[52] او ترکیبی جالب است از آرای ارسطو، وینر، مور و خودش.

او در نظریه خود در باب اخلاق اطلاعات می گوید که پهنه اخلاق کامپیوتر باید چنان وسعت یابد تا چیزی بیش از حرف‌های آدمیان، اعمال، امیال و ویژگی‌های شخصیتی‌شان را شامل شود. او نظریه اخلاقی‌اش را به منزله نوعی «اخلاق کلان»[53] (اصطلاح خود او) ارایه می‌کند که شبیه به سودگرایی، وظیفه گرایی، قراردادگرایی و اخلاق فضیلت است زیرا بر آن است تا پاسخگوی تمامی موقعیت‌های اخلاقی باشد. به عبارت دیگر اخلاق اطلاعات با اغلب این نظریه‌های اخلاقی برآمده در سنت فکری غربی تفاوت دارد زیرا قصدش جایگزینی آن ها نیست بلکه هدفش آن است تا با ملاحظات اخلاقی جدیدتر که از چهارچوب نظریه های سنتی فرا تر می رود این نظریه ها را تکمیل کند(فلوریدی 2006).

عنوان اخلاق اطلاعات را باید شایسته نظریه فلوریدی دانست چرا که این نظریه هر موجودی را به منزله شیء یا فرآیندی که گاه مورد غفلت این نظریه ها قرار گرفته(اطلاعاتی)در نظر می گیرد:

تمامی موجودات به منزله گردآیه‌هایی از داده توصیف می‌شوند یعنی به مثابه اشیاء اطلاعاتی، به بیان دقیق‌تر هر موجود، بسته‌ای مجزا و خود بسنده است حاوی:

الف: ساختارهای داده ای مناسب، که ماهیت موجود مورد بحث یعنی حالت شیء، صفات و هویت یگانه آن را تشکیل می دهند .

ب: مجموعه‌ای از عملکردها، کارکردها و یا روند هایی که به واسطه میان کنش‌ها یا محرک‌ها (پیام‌هایی که از شیء  دیگر رسیده یا تغییرات درونی خود شیء) فعال می شوند و متناسب با آن تعیین می کنند که آن شیء چگونه نسبت به آن‌ها رفتار کرده یا واکنش نشان می‌دهد.

به همین دلیل در چنین سطحی از انتزاع، سیستم‌های اطلاعاتی از این دست، به جای این‌که فقط سیستمی زنده باشند در نقش عامل و پذیرای هر کنشی ظاهر می‌شوند(فلوریدی، 2006، ص10-9).

از آنجایی که بنابر نظر فلوریدی هر چیزی که وجود دارد شیء یا فرآیندی اطلاعاتی است او کل این مجموعه، یعنی کیهان به عنوان یک کل، را «فضای اطلاعاتی»[54] می نامد. اشیاء در فرآیندهای جاری در فضای اطلاعاتی می توانند به شکل جدید به واسطه تغییر مشخصه‌های ساختار داده شان آسیب دیده یا از بین بروند. این آسیب‌ها و نابودی‌ها را فلوریدی«آنتروپی» می‌نامد و نتیجه آن را ضعف فضای اطلاعاتی. بدین معنا آنتروپی شری است که باید کاهش یابد یا از بین برود. او برای رسیدن به این مقصود 4 «اصل بنیادین» پیشنهاد می‌کند:

نباید آنتروپی معلول فضای اطلاعاتی باشد.

باید از آنتروپی در فضای اطلاعاتی پیش‌گیری کرد.

باید آنتروپی را در فضای اطلاعاتی از بین برد.

شکوفایی موجودات اطلاعاتی به مانند کل فضای اطلاعاتی منوط به ارتقاء، حفظ، پرورش و بارور کردن استعداد هاست.

فلوریدی با قول به ارزش حداقلی برای موجودات اطلاعاتی، از یک سو اخلاق سنتی را تکمیل می کند و از سوی دیگر با تاکید بر شر پدید آمده در فضای اطلاعاتی به واسطه آنتروپی به جای تاکید بر اعمال و ویژگی‌ها و ارزش‌های انسان از اخلاق سنتی فراتر می رود. در این رهیافت هر موجودی- انسان‌ها، حیوانات، گیاهان، ارگانیسم‌ها و حتی مصنوعات فاقد حیات، اشیاء الکترونیکی در رایا سپهر، بخشی از یک دارایی فکری ـ به منزله عاملی بالقوه برای تاثیر بر دیگر موجودات و پذیرای تاثیر دیگر موجودات تلقی می شود. نظریه فلوریدی از این زاویه نظریه‌ای است غیر انسان مدار و مبتنی بر «پذیرش» و نه عاملیت که می تواند مکملی برای نظریه‌های اخلاقی سنتی مبتنی بر عاملیت انسانی مانند سودگرایی، وظیفه گرایی و اخلاق فضیلت به شمار رود. تاکید او بر توسعه و حفظ فضای اطلاعاتی به او اجازه می دهد در کنار بقیه مسائل به طرح بینش‌ها و نظریه های اخلاقی علمی خود در باب رفتار روبات ها و دیگر مصنوعات بپردازد.

 

2 مسائل و موضوعات حوزه اخلاق کامپیوتر

شاید بهترین طریق درک روشن ماهیت اخلاق کامپیوتر به دست دادن نمونه هایی از موضوعات و مسائل مطرح در این حوزه باشد که امروزه دست مایه رساله ها و برنامه های پژوهشی متنوع است.

کامپیوتر ومشاغل

جرائم کامپیوتری

حریم خصوصی و گمنامی

دارایی های فکری

مسئولیت های حرفه ای

جهانی شدن

2ـ1 کامپیوتر و مشاغل

کامپیوتر به عنوان «ابزاری جهانی» که قابلیت‌های بسیاری برای انجام امور کاری دارد تهدیدی نیز برای مشاغل به حساب می‌آید. بجز مواقعی که به تعمیر نیاز است کامپیوترها نمی خوابند، خسته نمی شوند و به وقت بیماری خانه نمی‌روند و نیازمند استراحت هم نیستند.

از سوی دیگر در حجم و سرعت انجام کار فاصله بسیاری با انسان دارند. این رو انگیزه‌های اقتصادی فراوانی برای جایگزینی انسان با ماشین‌های کامپیوتری وجود دارد. در حقیقت در جهان صنعتی بسیاری از کارکنان چون تحویل داران بانک‌ها، اپراتورهای تلفن، تایپیست‌ها، گرافیست‌ها، محافظان امنیتی، کارگران خطوط تولیدی و ... پیشتر با ماشین‌های کامپیوتری جایگزین شده‌اند. حتی بسیاری از وظایف سنتی متخصصانی مثل پزشکان، وکلاء، معلمان، حسابداران و روان شناسان امروزه به نحو موثر و مطلوبی توسط کامپیوترها انجام می گیرد. با این وجود چشم انداز موضوع کار چندان هم ناگوار نیست. مثلاً می‌توان به حجم عظیم مشاغلی که به واسطه این فناوری توسط کارخانه‌های کامپیوتری پدید آمده اشاره کرد. مهندسان سخت افزار، مهندسان نرم افزار، تحلیل گران سیستم‌ها، سازندگان وبگاه‌‌ها، معلمان فناوری اطلاعات، فروشندگان کامپیوتر و... نمونه‌ای از مشاغل فراوان زاییده این فناوری مدرن‌اند. با این وجود به نظر می‌رسد که در کوتاه مدت بیکاری‌های ناشی از کاربری کامپیوتر یکی از مهم‌ترین مسائل اجتماعی خواهد بود: اما فناوری اطلاعات در درازمدت فرصت‌های شغلی بسیار بیشتری از آنچه از بین برده به وجود خواهد آورد.

 

جرائم کامپیوتری

با توجه به این‌که ازآغاز پیدایش کامپیوترها «ویروس ها» و جاسوسی بین المللی توسط« رخنه‌گران» مسئله‌ای مبتلا به برای این فناوری بوده طبیعتاً امنیت از دغدغه‌های اصلی اخلاق کامپیوتر بوده است. در اینجا مسئله امنیت فیزیکی سخت افزارها(حفاظت در برابر سرقت، آتش، سیل و...) نیست بلکه« امنیت منطقی»[55] است که به پنج مورد تقسیم شده است:

حریم خصوصی و گمنام بودن

صحت و اعتبارـ اطمینان از این‌که داده‌ها و برنامه‌ها بر مبنای اصول و مجوزهای معتبر تغییر یافته‌اند.

ارائه سرویس درست

ثبات ـ تضمین این‌که داده و رفتاری که امروز می بینیم فردا نیز یکسان خواهد بود

کنترل دستیابی به منابع

انواع نرم افزارهای خرابکار یا« تهدید های برنامه نویسی شده» چالشی اساسی برای امنیت کامپیوتر‌ها هستند.

یکی دیگر از مخاطرات امنیت کامپیوتری رخنه‌گران هستند. رخنه‌گر در واقع کسی است که بدون مجوز به سیستمی نفوذ می‌کند. برخی از رخنه‌گران عامدانه به دزدی اطلاعات و خرابکاری می پردازند ولی برخی دیگر صرفاً برای درک نحوه کار سیستم و محتوای فایل ها به کاوش در سیستم‌ها دست می زنند. اغلب این کاوش‌گران خود را مدافعان نیک خواه آزادی و دشمنان شرکت‌های فاسد و عوامل دولتی ناقص آزادی‌های فردی معرفی می کنند. این نگاهبانان خود گمارده رایا سپهرمدعی‌اند که نه تنها ضرری ندارند بلکه با برملا کردن مخاطرات امنیتی، منافعی نیز برای جامعه به همراه دارند.(اسپفورد، 1992).

2-3 حریم خصوصی و گمنام بودن

بی‌تردید نخستین مبحث اخلاق کامپیوتر که مورد توجه عموم قرار گرفت مسئله حریم خصوصی بود. در دهه 1960 دولت آمریکا پایگاه داده‌ای از اطلاعات خصوصی (داده‌های آماری، مالیات اخذ شده، انجام خدمت سربازی، هزینه‌های بهزیستی پرداختی و ...) شهروندان ایجاد کرد. در کنگره آمریکا لایحه‌ای ارائه شد که بنا بر آن هر شهروندی واجد شماره شناسایی شخصی خاصی می‌شد که تمام داده‌های دولتی درباره آن شهروند بر اساس این شماره ID شناخته می‌شد. اعتراض عمومی درباره آنچه «دولت در مقام برادر بزرگ‌تر» نام گرفت کنگره را واداشت تا این طرح را کنار بگذارد و از رئیس جمهور بخواهد کمیته‌هایی برای پیشنهاد قانون حریم خصوصی تشکیل دهد. در اوایل دهه 1970 قوانین اصلی حریم خصوصی کامپیوتری تصویب شد. از آن زمان تا کنون تهدید حریم خصوصی کامپیوتری همچنان از دغدغه‌های عمومی در حوزه اخلاق کامپیوتر است. سهولت و کارایی استفاده از کامپیوترها و شبکه‌های کامپیوتری در جمع‌آوری، ذخیره‌سازی، جستجو، مقایسه، بازیابی و اشتراک اطلاعات شخصی، فناوری کامپیوتری را برای کسانی که خواستار نگهداری انواع اطلاعات «حساس» (نظیر اطلاعات پزشکی) دور از دسترس عموم و تهدید کنندگان بالقوه هستند چالشی تمام می‌سازد. در دهه گذشته وجه تجاری یافتن اینترنت و رشد چشمگیر آن، توجه به کاربرپسندی و قدرت پردازش کامپیوترها را افزایش داد، و با کاهش قیمت فناوری کامپیوتری موجب پیدایش موضوعات جدیدی در حوزه حریم خصوصی مثل «داده کاوی»، «تطبیق داده»، ثبت «اثرهای کلیک» روی شبکه و ... شد (تاوانی، 1999)

از آنجا که منافع حفظ حریم خصوصی به گمنام بودن در اینترنت نیز مترتب است مسائل مربوط به گمنام بودن در اینرنت گاه در همان سیاقی مورد بحث قرار می‌گیرد که مسائل حریم خصوصی طرح می‌شوند. مثلاً اگر کسی به دنبال استفاده از مشاوره‌های پزشکی و روان‌شناختی از طریق اینترنت باشد یا مسائل بسیار حساسی را مورد بحث قرار دهد گمنامی و هم حفظ حریم خصوصی در اینترنت موجب تحکیم ارزش‌های انسانی نظیر امنیت، سلامت روانی، خود شکوفایی و آرامش ذهنی خواهد شد. متاسفانه گمنامی و حفظ حریم خصوصی سبب‌ساز تسهیل فعالیت‌های نامطلوب و ناشایست کامپیوتری مثل پول‌شویی، قاچاق مواد مخدر، تروریسم، به دام انداختن اشخاص ضعیف و اخاذی در رایا سپهر شده است (مارکس، 2001 و نیسن باوم،1999)

 

دارایی‌های فکری

یکی دیگر از موضوعات محل مناقشه در اخلاق کامپیوتر مسئله حقوق دارایی‌های فکری مرتبط با مالکیت نرم‌افزار است. بعضی بر این باورند که نباید مالکیت نرم‌افزار مجاز دانسته شود. از این منظر اطلاعات باید آزاد و تمامی برنامه‌ها مهیای نسخه برداری‌کردن، بررسی و مطالعه و اصلاح و تغییر باشد (استالمن، 1993). گروهی دیگر معتقدند که شرکت‌های نرم‌افزاری و برنامه‌نویسان نباید زمان و سرمایه قابل ملاحظه‌ای را صرف نرم‌افزارهایی کنند که با فروش و هزینه مجوز، سرمایه‌اش باز نمی‌گردد (جانسون، 1992). امروزه صنعت نرم‌افزار با چندین میلیارد دلار ارزش، بخش قابل ملاحظه‌ای از اقتصاد جهانی را شکل می‌دهد و شرکت‌های نرم‌افزاری مدعی‌اند که هر ساله میلیون‌ها دلار به‌واسطه نسخه برداری غیرقانونی نرم‌افزارها («سرقت نرم‌افزار») از دست می‌دهند. بسیاری از مردم بر این باورند که مالکیت نرم‌افزارها باید برقرار باشد که اتفاقاً میلیون‌ها دلار به‌واسطه همین کپی‌های دوستانه از دست می‌دهند. مسئله مالکیت مسئله پیچیده‌ای است چرا که مالکیت در خصوص وجوه مختلف نرم‌افزار قابل طرح است و سه گونه مالکیت را می‌توان طرح کرد: حقوق مؤلف، اسرار تجاری و حق انحصاری اختراع.

امروزه یکی از مناقشه برانگیزترین موضوعات حق انحصاری مالکیت الگوریتم‌های مورد استفاده در زبان‌های برنامه‌نویسی است. بسیاری معتقدند فرمول‌های ریاضی الگوریتم‌ها در انحصار مالک یک الگوریتم است. در مقابل ریاضی‌دانان و دانشمندان مدعی‌اند انحصار مالکیت الگوریتم‌ها عموم را از بخشی از ریاضیات محروم می‌کند و از این رهگذر تحدیدی برای توسعه علم به شمار می‌شود. به علاوه، وارسی اصالت یک برنامه و اخذ حق انحصاری اساساً فعالیتی پرهزینه و وقت‌گیر است. در نتیجه تنها شرکت‌های بزرگ نرم‌افزاری قادر به طی این طریق‌اند، و این سبب حذف بسیاری از شرکت‌های کوچک، بازار رقابت، و تنوع نرم‌افزارها می‌شود.

2-5 مسئولیت‌های حرفه‌ای

متخصصان کامپیوتر به واسطه تخصص ویژه‌ای که دارند غالباً در اجتماع محترم و پر نفوذاند. به همین دلیل، آن‌ها قادرند به جهان پیرامون خود و بسیاری از چیزهایی که نزد مردم ارزشمند است تاثیر چشمگیری بگذارند. بالطبع این توانایی مسئولیت‌هایی نیز در پی دارد. متخصصان کامپیوتر با افراد مختلف روابط حرفه‌ای متنوعی دارند.

این روابط منافع متعددی در بر دارند که گاه با هم در تعارض قرار می‌گیرند، و متخصصان مسئولیت‌پذیر کسانی هستند که به این امر واقف‌اند و از آن اجتناب می‌کنند.

این امر سبب شده تا شرکت‌های معتبری در ایالات متحده مانند انجمن ماشین‌های رایانشی[56] (ACM) و انجمن مهندسان برق و الکترونیک[57] (IEEE) سر فصل‌ها و دستورالعمل‌هایی برای هدایت مسئولیت‌های اخلاقی متخصصان کامپیوتر وضع و پیشنهاد کرده‌اند که در برنامه درسی دوره کارشناسی علوم کامپیوتر گنجانده شود.

2-6 جهانی سازی

امروزه اخلاق کامپیوتر به سرعت در حال تحول به سوی زمینه‌ای وسیع‌تر و مهم‌تر است و بجاست که آن را «اخلاق جهانی اطلاعات»[58] بنامیم. شبکه‌های جهانی مانند اینترنت مردم را در سراسر جهان به یکدیگر متصل می‌کنند. از این رو به زعم برخی، برای نخستین بار تلاشی جهانی صورت می‌گیرد تا ضمن فراهم آوردن معیارهای عملی همه پذیر، ارزش‌های انسانی ارتقا یابد و حفظ شود. به سخن دیگر نخستین بار در تاریخ است که اخلاق و ارزش‌ها در ساحتی جهانی و به دور از محدودیت‌های جغرافیایی، اقلیمی، مذهبی، یا فرهنگی مورد بحث و تعمق قرار می‌گیرند و چه بسا دستخوش تغییر و تحول شوند. شاید این یکی از مهم‌ترین تحولات در حیات اجتماعی آدمیان باشد. برخی از این مسائل از این قرارند:

 

قوانین جهانی

در حالی که اینترنت پدیده‌ای عام و جهانی است، مجموعه دویست کشور بهره‌مند از آن هر یک واجد فرهنگ، و بالطبع قواعد و قوانین موضوعه خویش‌اند. هماهنگ‌سازی قوانینی جهانی و محلی و منطقه‌ای از دغدغه‌های این حوزه است. تعدد و تکثر فرهنگی منشا اختلاف نظر بر سر بسیاری مسائل مثل کنترل هرزه‌نگاری، تجاوز به حریم خصوصی، توهین به مقدسات و ... شده است.

 

 

تجارت جهانی در رایا سپهر

دستیابی به فناوری‌های اطلاعاتی مدرن نویدبخش حفظ حریم خصوصی و امنیت اینترنتی برای انجام مبادلات امن الکترونیک است. در این میان طبیعتاً کشورهای برخوردار از فناوری‌های زیرساختی از این فرصت بهره‌مند می‌شوند و فعالانه در فرایند مبادلات اقتصادی جهان در رایا سپهر شرکت می‌جویند. پیامد مستقیم این وضعیت شکاف اقتصادی هر چه بیشتر میان کشورهای بهره‌مند و بی‌بهره از این فنا‌وری است. سوال این جاست که آیا چنین روندی به عمیق‌تر شدن شکاف میان کشورهای فقیر و غنی، اختلافات تجاری و متعاقباً نزاع‌های سیاسی و حتی نظامی نخواهد انجامید؟

 

آموزش جهانی

چنانچه دستیابی ارزان به شبکه اطلاعات جهانی برای فقیر و غنی به یکسان فراهم باشد نخستین بار در تاریخ است که تقریباً هر فردی به روی زمین به اخبار روزانه، متون و مدارک و آثار کتابخانه‌ها و موزه‌های بزرگ جهان و کنش‌های سیاسی و دینی و اجتماعی مردم سراسر جهان دسترسی دارد. می‌توان پرسید که تاثیر این آموزش جهانی بر ویژگی‌های فرهنگی جوامع مختلف چگونه است؟ آیا آموزش‌های مجازی معیارهای آموزشی را پایین نمی‌آورد؟ و پرسش‌هایی از این دست.

 

فقر و غنای اطلاعاتی

شکاف میان ملت‌ها و حتی شهروندان فقیر و غنی در کشورهای صنعتی هم‌اکنون نیز چشمگیر است. فرصت‌های شغلی و تجاری، خدمات پزشکی، و بسیاری دیگر از ضروریات زندگی، به مانند فرصت‌های آموزشی، بیشتر و بیشتر به سمت فضای مجازی می‌روند. اکنون آیا می‌توان گفت شکاف‌های غنی و فقیر عمیق‌تر شده است؟

 

 

منابع:

Bohman, james, the transformation of the public sphere: political authority, communicative freedom, and internet publics, in j. van den Hoven and j. weekert (eds) , information technology and moral philosophy, Cambridge: Cambridge university press, 66-92.

 Floridi, l. (1999), philosophy and computing an introduction, London and new york, routledge.( 1999), information ethics: on the theoretical foundations of computer ethics, ethics and information technology,1:37-56.

Floridi, l. (ed) 2004, the Blackwell guide to the philosophy of computing and information, oxford: Blackwell.

Floridi l.2005b, internet ethics: the constructionist values of homo poieticus, in r cavalier (ed), the impact of the internet on our moral lives, Albany: SUNY press, 195-214.

Floridi. L2006a, information ethics: its nature and scope, computers and society, 36(3):21-36.

Floridi, l.2006b, information technologies and the tragedy of the good will, ethics and information technology, 8(4): 253-262.

Floridi, l.2008, information ethics: its nature and scope, in j. van den hoven and j.weckert(eds), information technology and moral philosophy, Cambridge: Cambridge university press,40-65.

Floridi, l. and j. sanders 2004, the foudationalist debate in computer ethics, in cyber ethics, 2nd edition, Sudbury, MA: Jones and BaLTRett, 81-95.

Fodor, j. and t. Bynum 1992, what is computer ethics? A video program, Kingston, NY: educational media resources, inc.

Johnson, D. (1985), computer ethics, first edition, Englewood cliffs, nj: prentice_ hall: second edition, Englewood cliffs NJ: prentice_ hall, 2001.

Johnson, d.(2004), computer ethics, in l. Floridi ed, the Blackwell guide to the philosophy of computing and information, oxford: Blackwell,65-75.

Maner, w.1980, starter kit in computer ethics, Hyde park, NY: Helvetia press and the national information and resource center for teaching philosophy.

Maner, w.(1996), unique ethical problems in information technology, in t. Bynum and S.rogerson (eds), scienece and engineering ethics special issue: global information ethics, 2(2): 137-154.

Moor, j.1985 what is computer ethics? Metaphilosophy, 16(4:266-75).

Moor, j.(1997), towards a theory of privacy in the information age, computers and society, 27(3): 27-32.

Moor, j. 1999, just Consequentialism and computing, ethics and information technology, 1(1): 65-69.

Moor, j. 2008, why we need better ethics for emerging technologies, in j. van den hoven and j. Weckert (eds), information technology and moral philosophy, Cambridge: Cambridge university press,26-39.

Nissenbaum, h. (1999), the meaning of anonymity in an information age, the information society,15: 141-144.

Spafford, e, k. Heaphy, and d.Ferbrache (eds)(1989), computer viruses : dealing with electronic vandalism and programmed threats, Arlington, VA: ADAPSO (now ITAA).

Safford e. 1992, are computer hacker break-ins ethical? Journal of systems and software, 17: 41-47.

Wiener, n.(1948), cybernetics: or control and communication in the animal and the machine, new York: technology press/john Wiley& sons.

Wiener, n.(1950), the human use of human beings: cybernetics and society, Boston: Houghton Mifflin: second edition revised, new York, NY: Doubleday anchor 1954.

 

این کتاب با نمشخصات کتاب شناسی زیر به فارسی ترجمه شده است:

وینر، نوربرت. (1372) استفاده انسانی از انسان ها: سیبرنتیک و جامعه (چاپ دوم)، ترجمه مهرداد ارجمن، تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.

Wiener, N.(1964),God & Golem, inc: A Comment on Certain Points Where Cybernetics impinges on Religion, Cambridge, MA: MIT  press.

 

 



٭ این مقاله در دومین کنفرانس شهر الکترونیکی که در خرداد ماه 1388 در تهران برگزار شد ارائه گردیده است.

[1] computer and information ethics

[2] utilitarianism

[3] virtue ethics

[4] cyberethics

[5] internet ethics

[6] information revolution

[7] computer and information ethics

[8] utilitarianism

[9] virtue ethics

[10] cyberethics

[11] internet ethics

[12] Norbert Wiener

[13] cyberentics

[14] industrial revolution

[15] automatic age

[16] the human use of human beings

[17] God and Golem, INC.

[18] great principals of justice

[19] matter-energy

[20] information age

[21] information objects

[22] freedom

[23] equality

[24] benevolence

[25] minimum infringement of freedom

[26] ethical relativism

[27] cross- cultural foundation

[28] methodology

[29] received policy cluster

[30] Moor

[31] agent ethics

[32] internet ethics

[33] nanotechnology ethics

[34] Walter Maner

[35] old dominion university

[36] medical ethics

[37] business ethics

[38] starter kit

[39] Deborah Johnson

[40] Rensselaer polytechnic institute

[41] what is computer ethics?

[42] methaphilosophy

[43] logically malleable

[44] policy vacuums

[45] conceptual muddles

[46] information revolution

[47] cover values

[48] just consequentialism

[49] human values

[50] value sensitive computer design

[51]Luciano Floridi        فیلسوف ایتالیایی و استاد دانشگاه هرتفورد و عضو کالج سنت کراس در آکسفورد. زمینه کاری او فلسفه و

 اخلاق اطلاعات و نقشی عمده در توسعه این هر دو حوزه داشته است.

[52] flourishing ethics

[53] macroethics

[54] infospher

[55] logical security

[56] Association for Computing Machinery

[57] Institute of Electrical and Electronic Engineers

[58] global information ethics