انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. چهارشنبه  ٠١/٠٩/١٣٩٦ ساعت ٢٠:١١
 

گذرنامه الکترونیکی و پیاده‌سازی آن در ایران

 

دکتر محمد علی دوستاری

دانشكده فنی و مهندسی دانشگاه شاهد

پست الکترونیکی: doostari@shahed.ac.ir

 

مهندس عباس خداوردی

بخش فناوری اطلاعات و كارت هوشمند شركت علوم‌سبز

پست الکترونیکی: khodaverdi@sgi.ir

 

دکتر محمد مردانی

بخش فناوری اطلاعات و كارت هوشمند شركت علوم‌سبز

پست الکترونیکی: mardani@sgi.ir


چکیده

در این مقاله ابتدا گذرنامه الكترونیكی،كه گذرنامه هوشمند و گذرنامه بیومتریكی نیز نامیده می‌شود، و تاریخچه آن در دنیا بیان می‌شود. سپس، پیاده‌سازی پروژه گذرنامه الكترونیكی ایران و آغاز صدور گذرنامه الكترونیكی ایران شرح داده می‌شود. نقش‌سازمان جهانی ایكائو در این مورد و مستندات تولید شده از مباحثی است كه به آن پرداخته می‌شود. از آنجا كه تیم تحقیقاتی این مقاله، خود از طراحان و پیاده‌سازان گذرنامه‌الكترونیكی ایران می‌باشند و چند‌سال در تعامل با بازیگران اصلی این پروژه جهانی، از‌سازمان‌ها و كارگروه‌های بین‌المللی گرفته تا طراحان و پیاده‌سازان تكنولوژی‌ها و زیر‌سیستم‌های مورد نیاز این پروژه بوده‌اند، حاصل این تجربیات تحت عنوان چالش‌های گذرنامه الكترونیكی در ادامه مطرح می‌گردد. نتیجه‌گیری از مباحث مطروحه در پایان می‌آید.

واژه‌های کلیدی: گذرنامه‌الكترونیكی، دولت الكترونیكی، كارت هوشمند، بیومتریك

 

1 مقدمه

گذرنامه‌الكترونیكی یكی از بزرگترین و جالب‌ترین پروژه‌های جهانی در راستای استفاده از سیستم كارت هوشمند می‌باشد. در این رابطه می‌توان گفت كه اولاً گذرنامه الكترونیكی یك سند هویتی است كه شناسایی و تصدیق هویت مهمترین ماموریت آن می‌باشد كه این موضوع، یعنی شناسایی و احراز هویت، از مهمترین و چالش‌برانگیز‌ترین الزامات ایجاد دولت الكترونیكی است. ثانیاً در این سیستم، زیر ساخت كلید عمومی (PKI) و شناسه‌های بیومتریكی به‌عنوان اساس امنیت به‌طور هماهنگ و استاندارد به‌كار گرفته شده است. ثالثاً، برای اجرایی نمودن این پروژه در سطح جهان، بسیاری از مشكلات فنی، تكنیكی، و اجرایی به چالش كشیده شده و برای حل آن اقدامات اساسی صورت گرفته است به‌طوری كه بسیاری از طراحان و تولید كنندگان زیر‌سیستم‌های مورد نیاز در جهان، مجبور به تلاش و فعالیت وسیع برای تطبیق خود با استاندارد‌ها و رویه‌ها شدند كه حاصل آن ارتقاء سطح همخوانی سیستم‌های مختلف تولید شده توسط طراحان و تولید‌كنندگان مختلف جهان با هم و در سطح بین‌المللی شده است.

شایان توجه است كه، موضوع شناسایی هویت یكی از مهمترین مسائل و دغدغه‌های دولت‌ها و حكومت‌ها می‌باشد كه با ظهور پدیده دولت‌الكترونیكی در جهان و مخصوصاً در كشور‌های صنعتی، و استفاده از زیر ساخت‌های فناوری اطلاعات و مشكلات و چالش‌هایی كه برای تصدیق هویت، بعنوان اولین گام ضروری قبل ازهر نقل و انتقال و تبادل اطلاعات وجود دارد، اهمیت استفاده از سازوکار‌های امن از جمله زیر‌ساخت كلید عمومی، بیومتریك، و كاربرد كارت هوشمند را بیشتر و بیشتر نموده‌است. گذرنامه‌الكترونیكی به‌عنوان یك سند مهم شناسایی و احراز هویت است كه نه تنها درداخل هر كشور بلكه در عبور از مرز‌ها و در سطح بین‌المللی كاربرد دارد. از آنجا كه این سند الكترونیكی می‌تواندتوسط ماشین خوانده شود و به راحتی با زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و بانك‌های اطلاعاتی مرتبط‌شود، می‌توان آن را به‌عنوان یك حلقه مهم در زنجیره دولت الكترونیكی و در سطح بین‌المللی قلمداد نمود.

در این مقاله، ابتدا مرور مختصری به پروژه گذرنامه هوشمند در سطح جهان و تاریخچه این فناوری می‌شود. سپس اشاره‌ای به گذرنامه‌الكترونیكی ایران و چگونگی تحقق و توسعه آن و در نهایت آغاز صدور آن می‌گردد. نقش سازمان جهانی ایكائو در گذر‌نامه‌الكترونیكی و موضوعات همخوانی بین‌الدولی مطلب دیگریست كه به آن پرداخته می‌شود. از آنجا كه محققان این پژوهش، خود از طراحان و پیاده‌سازان گذرنامه‌الكترونیكی ایران می‌باشند وطی شش سال گذشته تعاملات وسیعی با ارائه‌دهندگان فناوری‌های مختلف مرتبط با این صنعت، از جمله سازندگان تراشه، تولید كنندگان سیستم‌عامل، طراحان و ارائه‌دهندگان سیستم‌های بیومتریك، طراحان PKI، ارائه‌‌دهندگان ترمینال، ارائه‌دهند‌گان سیستم‌های صدور و كنترل، و .... در تعامل گسترده بوده‌اند، فشرده‌ای از این تجارب وسیع در قالب چالش‌های پروژه‌گذرنامه الكترونیكی و نتیجه گیری از این پژوهش موضوع در پایان بیان می‌شود.

 

2 تاریخچه گذرنامه الکترونیکی در جهان

در‌سال 2002 و به بهانه حادثه 11 سپتامبر، کنگره ایالات متحده آمریکا قانونی را تصویب نمود که تا اکتبر‌سال 2004، شهروندان کلیه 27 کشوری که قرارداد لغو روادید با آمریکا دارند، باید برای ورود به آمریکا گذرنامه دارای کارت هوشمند داشته باشند، به‌طوری که در تراشه آن، علاوه بر کلیه اطلاعات گذرنامه و عکس آن، تصویر اثر انگشت فرد نیز گنجانده شده باشد. در غیر اینصورت، شهروندان این کشورها باید برای ورود به آمریکا، از سفارتخانه­های آمریکا در کشورهای مربوطه ویزا دریافت نمایند. این قانون منجر به فعال شدن کلیه شرکت‌ها و‌سازندگان تجهیزات کارت هوشمند برای ارائه «راه حل» و ورود به بازار جدید و وسیعی که ایجاد شده بود، گردید. با وجود فراهم بودن زیر­ساخت‌های فنی و تخصصی، کشورهای فوق الذکر در مهلت مذکور موفق به این کار نشدند و ابتدا از آمریکا خواستند که این زمان را تا اکتبر 2005 تمدید نماید و بعد از آن نیز خواهان تمدید تا 2006 شدند

.از مشکلات عمده­ای که در این رابطه وجود داشت، موضوع هم‌کنش‌پذیری [1] سیستم‌ها با هم بود. در این رابطه، نهایی نشدن استانداردها نیز از مشکلات عمده در اجرای این امر بود. از‌سال 2005 و 2006 کم­کم کشورها توانستند بر مشکلات فائق آیند و بعضی از آن‌ها شروع به صدور گذرنامه الکترونیکی نمودند و بعضی دیگر هنوز در حال انجام پایلوت‌های کوچکی بودند. در‌سال 2007 به تعداد کشورهایی که شروع به صدور گذرنامه الکترونیکی نمودند اضافه شد، لیکن هنوز کلیه 27 کشور نتوانستند به این جمع بپیوندند.‌سازمان ایکائو، که‌سازمانی است بین­المللی و استانداردهای اسناد مسافرتی عبور از مرزها (گذرنامه) را تدوین و به کشورهای دنیا ارائه می­نماید، نیز فعال شده و کار گروهی را برای ارائه استانداردهای گذرنامه الکترونیکی تشکیل داد. این کارگروه در‌سال‌های اخیر به‌صورت فعالی، مشخصات فنی لازم برای تولید، صدور، و کنترل گذرنامه­های الکترونیکی را تدوین نموده است.

 

3 پیاده‌سازی گذرنامه الکترونیکی در ایران

در ایران، تصمیمات در مورد گذرنامه، تحت نظر ستاد گذرنامه اتخاذ می­گردد. اعضای این کمیته، یا از مجریان زنجیره تولید، صدور، و کنترل گذرنامه در کشور می باشند و یا نماینده نهادهای تصمیم­گیرنده. زمانی که در ایران تصمیم گرفته شد روی گذرنامه الکترونیکی فعالیت امکان سنجی انجام شود هنوز دنیا در وضعیت جدید قرار نگرفته بود و در واقع تصمیم ایران به کار روی گذرنامه الکترونیکی قبل از تصمیم کنگره آمریکا به مجبور کردن 27 کشور به تولید گذرنامه الکترونیکی بوده است. با گرفتن مشاور فنی داخلی جهت طراحی و پیاده‌سازی گذر­نامه هوشمند، عملاً کار امکان سنجی گذرنامه هوشمند آغاز شد و سپس تصمیم گرفته شد که در فاز اوّل پروژه گذرنامه هوشمند ایران، ابتدا گذرنامه‌های خدمت و سیاسی که توسط وزارت امور خارجه صادر می­گردد، هوشمند شوند.

همزمان شدن آغاز به كار تیم فنّی شكل گرفته در ایران با فعّال شدن شركت­های مختلف دنیا، منجر به تعاملات بسیار‌سازنده­ای بین این تیم و تقریباً كلیه بازیگران اصلی گذرنامه الكترونیكی در دنیا گردید و باعث شد كه این تیم اطلاعات بسیار ارزنده و گران قیمتی را كسب نماید و علاوه بر آن، جایگاهی در دنیا در میان بازیگران اصلی صحنه، در ارتباط با زمینه­های مختلف فنّی و تخصصی گذرنامه الكترونیكی و كارت­های هوشمند، به دست آورد.

این تیم كار روی گذرنامه الكترونیكی را به هفت زیر سیستم تقسیم‌بندی نمود و برای هر كدام گروهی را تشكیل داد. این هفت زیر سیستم شامل: تراشه - سیستم عامل - بیو متریك - رمز نگاری و [2] PKI- بدنه و لایه پوششی- سیستم صدور - و سیستم كنترل می­باشند. بحث در مورد هر یك از آن‌ها و نتایج كار بسیار مفصل می­باشد. تلاش گردید كه سیستم طرّاحی شده كاملاً با مشخصات ارائه شده از طرف‌سازمان ایكائو همخوانی داشته باشد در حالی كه كار گروه فنّی این‌سازمان نیز در این مدت همچنان در حال تولید و یا تغییر و اصلاح مشخصّات فنّی بوده است.

در حال حاضر كلیّه سیستم­های طرّاحی و پیاده‌سازی شده تحویل ستاد گذرنامه و وزارت امور خارجه شده است و آمادهء شروع صدور گذرنامه الكترونیكی برای مأموران دولتی می­باشد. شایان توجه است كه نتایج چند‌ساله كار روی گذرنامه هوشمند ایران در ابتدای ماه نوامبر 2006 در كنگره بین المللی كارتز (كه یكی از مهم ترین گردهمایی­های جهانی در مورد كارت هوشمند و امنیت فناوری اطلاعات می­باشد و با یك نمایشگاه‌سالانه مفصل همراه است) توسط نویسنده ارائه گردید.

شایان ذكر است كه، غیر از لایه پوششی، كه شامل تراشه و آنتن متصل به آن و بدنه پلاستیكی است، و نیز كارت خوان و سخت افزار اثر انگشت، كلیه سیستم‌ها و زیر سیستم­های این پروژه، به‌صورت صد درصد داخلی و كاملاً منطبق بر ضوابط ایكائو تنظیم شده است. اكنون گذرنامه هوشمندی كه در ایران صادر می­شود در هر كشور دیگری كه مجهّز به سیستم كنترل گذرنامه هوشمند بر اساس ضوابط ایكائو باشد، قابل خواندن و كنترل می‌باشد.

كلیه نرم افزارها و سیستم­های جمع آوری اطلاعات [3] ، پیش پردازش­ها از جمله پیش پردازش تصویر [4] ، طرّاحی [5] LDS و سیستم­های پیش شخصی‌سازی، شخصی‌سازی و صدور، سیستم­های رمز نگاری و PKI و مدیریت كلید، سیستم كنترل و كلیه زیر سیستم­ها و نرم افزارهای مربوطه بصورت كاملاً داخلی طرّاحی و پیاده‌سازی شده است.

 

4 آغاز صدور گذرنامه الکترونیکی در ایران

سرانجام در تیر ماه 1386، صدور گذرنامه الكترونیكی رسماً در ایران آغاز گردید و در فاز اوّل، صدور گذرنامه­های سیاسی خدمت توّسط وزارت امور خارجه شروع، و از این پس، هیچ گذرنامه سیاسی خدمتی صادر نمی­شود مگر آن‌كه الكترونیكی( هوشمند) باشد. نمونه­‌های این گذر نامه هوشمند برای كلیه كشورهای جهان ارسال گردید تا آن‌ها بتوانند در مبادی كنترلی خود، چنانچه مجهّز به سیستم كنترل گذرنامه هوشمند باشند، از آن استفاده نمایند. اخبار این افتتاحیه نیز توسط خبرگزاری‌ها مخابره، و مجلات بین المللی كه در مورد اسناد هویتی، فناوری كارت هوشمند و تخصص‌های مربوطه چاپ می شوند این خبر را اعلام نمودند و اظهار داشتند كه ایران نیز به جرگه كشورهای آغاز كننده گذرنامه هوشمند پیوست.

در این رابطه، اکنون ایران را می­توان جزو ده كشور دنیا دانست كه این فناوری را توسعه داده و صاحب آن می­باشد. جهت اطلاع، بسیاری از كشورهایی كه شروع به صدور گذرنامه هوشمند نمودند، چه به‌صورت آزمایشی و پایلوت و چه در سطح ملّی، این فناوری را خود توسعه نداده بلكه با عقد قرارداد با كمپانی­های بزرگ، اقدام به برقراری سیستم گذرنامه هوشمند نمودند. در بین كشورهای اسلامی نیز، بعد از مالزی، ایران دومین كشور صاحب این فناوری می­باشد. در این رابطه، كشور پاكستان نیز مدّعی داشتن گذرنامه الكترونیكی می­باشد، لیكن، فقط یك تراشه حافظه [6] دو كیلو بایتی در آن استفاده شده است كه منطبق بر ضوابط ایكائو نبوده و نمی­توان آن‌را در زمره گذرنامه هوشمندی كه اكنون دنیا به آن روی آورده است، دانست.

 

5 ‌سازمان جهانی ایکائو و نقش آن در گذرنامه الکترونیکی

همانطور که بیان شد، به‌علت پیچیدگی مسئله و مخصوصا نیاز به هم‌کنش‌پذیری سیستم‌ها با هم، عملا کشورهای دنیا و کمپانی‌ها و صنایع مربوطه نتوانستند تا اکتبر 2004 برای راه اندازی گذرنامه الکترونیکی آماده شوند و از آمریکا درخواست تمدید یکساله، یعنی تا اکتبر 2005، و یکبار دیگر هم درخواست تمدید تا 2006 نمودند. در‌سال‌های 2005 و 2006، کم کم کشورهای مذکور توانستند خود را برای اجرای آزمایشی و پاپلوت گذرنامه هوشمند آماده کنند، و با گذشت زمان به تعداد این کشورها افزوده شد و به تدریج در بعضی از این کشورها صدور گذرنامه در سطح کشوری و برای همه شهروندان آغاز گردید.

در این میان،‌سازمان ایکائو، که‌سازمان بین المللی هوانوردی می‌باشد و از قدیم در کار تدوین استانداردهای اسناد عبور از مرزها و گذرنامه بوده است، در این زمینه یعنی گذرنامه الکترونیکی نیز فعال‌تر شده و با تشکیل کار گروه فنی شروع به بررسی تخصصی و سپس تدوین استانداردها نمود.

از میان مسائلی که کار گروه فنی ایکائو به آن پرداخت می‌توان به موارد ذیل اشاره نمود: تراشه و حداقل مشخصات لازمه مخصوصا از نظر حجم حافظه، سیستم عامل از نظر حداقل دستورالعمل‌های مورد نیاز و تطابق با استانداردهای ایزو، نحوه فشرده‌سازی و ذخیره تصویر چهره و اثر انگشت و حجم حافظه اختصاصی به آن‌ها، ‌ساختار منطقی داده‌ها (LDS) و این‌که برای هر مورد اطلاعات چه مکانی در‌ساختار داده و با چه قالبی اختصاصی داده شود، و آزمون‌های مختلف هم‌کنش‌پذیری، محل ذخیره اطلاعات مختلف شامل اطلاعات شناسنامه‌ای و کلیه اطلاعاتی که در گذرنامه سنتی درج می گردد، و نیز اطلاعات بیومتریک و غیره دقیقا مشخص شده است. محل‌هایی نیز برای توسعه و تصمیم‌گیری آینده پیش بینی شده است از جمله جهت اطلاعات ویزا، اطلاعات مسافرتی، و نیز مواردی که در آینده ضرورت آن به‌وجود خواهد آمد.

یکی از اسناد مهم‌سازمان ایکائو، استاندارد 9303 می‌باشد که مربوط است به مشخصات فنی گذرنامه‌ها که باید توسط ماشین خوانده شوند. با ظهور پدیده گذرنامه الکترونیکی، این استاندارد نیز گسترش یافته و مشخصات فنی مورد نیاز را تدوین نموده است. گزارش‌های فنی متعددی توسط کار گروه فنی ایکائو تدوین شده است که مرتبط با این استاندارد می باشند. یکی از گزارش‌های فنی، ‌ساختار LDS را مشخص می کند و تحت عنوان: " Development of a Logical Data Structure – LDS " در ماه می 2004 منتشر شده است. علاوه بر آن، سندی در مورد رمز نگاری و امضای دیجیتال با‌ساختار PKI توسط‌سازمان ایکائو تحت عنوان ذیل منتشر شده است:

-PKI for Machine Readable Travel Documents

"Offering ICC Read-Only Access"

این سند مربوط به‌ساختار PKI گذرنامه الکترونیکی و امضای دیجیتال گذرنامه است که اساس امنیت گذرنامه الکترونیکی را تشکیل می‌دهد. در این سند، در مورد الگوریتم‌های به‌کار رفته در رمزنگاری‌ها، تابع درهم‌سازی [7] ، مدیریت کلید، CA [8] گذرنامه الکترونیکی، گواهینامه‌های صادره، تصدیق هویت فعال، کنترل دسترسی‌ها، تهدیدات امنیتی،PKD [9] ، و مسائل مهم دیگر آمده است. همچنین، در یک گزارش فنی توسط کار گروه فنی ایکائو، در مورد پیاده‌سازی بیومتریک در گذرنامه الکترونیکی، مطالب مبسوطی آمده است. این گزارش 60 صفحه ای تحت عنوان: "Biometric Deployment of Machine Readable Travel Documents"می‌باشد که در می 2004 منتشر شده است. در این سند، تعریف بیومتریک شامل تصویر چهره، اثر انگشت، و عنبیه و تعاریف انطباق هویت و تشخیص هویت، نکات کلیدی استفاده از بیومتریک درگذرنامه شامل مراحل ثبت نام و دریافت داده بیومتریک، تولید الگو [10] ، مراحل تطبیق هویت و تشخیص هویت، مراحل کنترل و تطبیق‌های دو گانه و سه گانه (اطلاعات زنده فرد، اطلاعات ذخیره شده در حافظه تراشه، اطلاعات بانک‌های اطلاعاتی)، مشکلات و محدودیت‌های استفاده از بیومتریک در گذرنامه، برخورد و دیدگاه‌سازمان ایکائو با مقوله بیومتریک، گزارش‌های نشست‌های فنی متعدد در این مورد، ملاحظات انتخاب بیومتریک توسط کشورها، ملاحظات کلیدی در پیاده‌سازی بیومتریک (از قبیل اقبال عمومی، عملی بودن مراحل دریافت داده‌ها و مراحل ثبت نام، حفاظت از سرمایه گذاری انجام شده در مقابل تغییر تولیدکنندگان، نحوه کنترل‌های مرزی و تاثیر آن بر انتخاب بیومتریک، تاثیر طراحی کلی MRTD در مقوله بیومتریک، هزینه‌ها، ...)، ملاحظات صدور، ملاحظات کنترل، ملاحظات عملیاتی و عملگری، و امثالهم مطالب جالب و کاربردی آمده است که مطالعه آن می تواند در مقوله بیومتریک بسیار مفید باشد.

 

6 چالش‌های پروژه گذرنامه الکترونیکی

یکی از مهم‌ترین چالش‌ها در گذرنامه الکترونیکی، هم‌کنش‌پذیری سیستم‌ها می باشد بدین ترتیب که هر گذرنامه‌ای که توسط کشوری صادر شود باید در بقیه کشورها قابل خواندن و کنترل باشد. در پروژه‌های مختلف کارت هوشمند، معمولا چنین نیست، زیرا که طراحی و پیاده‌سازی کل یک سیستم مبتنی بر کارت هوشمند توسط یک مرجعیت و یا یک کنسرسیوم و با هماهنگی کامل صورت می‌گیرد به‌طوری که سیستم‌های صدور، توزیع، و ترمینال‌های کاربرد به‌صورت مستقل از هم کار نکرده بلکه کاملا مرتبط با هم وتحت عنوان یک پروژه و با مدیریت هماهنگ طراحی و پیاده‌سازی می شوند. لیکن، در پروژه گذرنامه الکترونیکی چنین نیست. لذا موضوع هم‌کنش‌پذیری انواع تولیدات گذرنامه‌های هوشمند و انواع کارتخوان‌ها و ترمینال‌ها بسیار پیچیده و دردسر‌ساز می باشد. به‌همین خاطر آزمایش‌‌های متعددی با انجام نشست‌های متعدد در جهان صورت گرفت. از جمله انجام آزمایش‌های هم‌کنش‌پذیری در‌سال 2004 در استرالیا، 2005 در ژاپن، و 2006 در آلمان را می‌توان نام برد. در ابتدا، این آزمایش‌ها بسیار ناموفق و ناامید کننده بودند به‌طوری که درصد انجام عملیات ناموفق بیشتر از درصد انجام عملیات موفق بود. لیکن، پس از چند‌سال تلاش، برنامه آزمایش ‌سال 2006 نتایج بهتری را نشان می دهد. آخرین آزمایش هم‌کنش‌پذیری از 29 می تا اول ژوئن‌سال 2006 در برلین انجام شد

فرازو نشیب‌های جهانی و کشمکش‌های به‌وجود آمده و تلاش کشورها برای صدور گذرنامه‌های الکترونیکی در مقالات و اخبار آمده است که قابل مطالعه و بررسی می باشد لیکن، آنچه که مهم است اینست که در نهایت صدور گذرنامه‌های الکترونیکی در دنیا آغاز شده است و کشورهای مختلف دنیا، یکی پس از دیگری شروع به صدور گذرنامه‌های الکترونیکی، که به گذرنامه‌های بیومتریکی و گذرنامه‌های هوشمند نیز معروف هستند، نموده‌اند. اکثر این کشورها، ابتدا پایلوت‌هایی را با تعداد محدود پیاده‌سازی نمودند و پس از بررسی‌ها و انتخاب محصولات، صدور گذرنامه‌های هوشمند برای شهروندان را آغاز نمودند. فشارهای وارد شده و نیز تلاش کشورها برای صدور گذرنامه‌های الکترونیکی، کمک شایانی به هم‌کنش‌پذیری سیستم‌ها و نیز تدوین استانداردها نمود. این هم‌کنش‌پذیری‌ها و استانداردهای به‌وجود آمده، قطعاً در بقیه زمینه‌های استفاده از کارت هوشمند، از جمله کارت‌های شناسایی هویت و امثالهم موثر و مفید می‌باشد. شرکت‌های مختلف تولید کننده زیر سیستم‌های این پروژه جهانی، از جمله شرکت‌های تولید کننده تراشه، سیستم عامل، کارتخوان، سیستم‌های صدور، سیستم‌های کنترل، PKI، بیومتریک، بدنه کارت و لایه پوششی، و غیره طی چند‌سال اخیر تلاش‌های فراوان و سختی را انجام داده اند تا بتوانند محصولات خود را قابل قبول و قابل عرضه در این بازار پهناور نمایند و در نهایت سهمی از این بازار را به خود اختصاص دهند. در نتیجه، این فناوری‌ها توانست رشد سریع و قابل ملاحظه‌ای را در جهت کاربردی شدن و نیز همخوانی با استانداردها و همخوانی با بقیه محصولات داشته باشد. لذا، گذرنامه الکترونیکی یکی از بزرگترین پروژه‌های جهانی می باشد که کشورها و شرکت‌ها و محصولات زیادی در آن شرکت خواهند داشت.

 

7 نتیجه‌گیری

با وجود همه این تلاش‌ها، به نظر نگارنده، گذرنامه الکترونیکی هنوز در ابتدای راه می‌باشد، زیرا اولاً تعداد محدود و اقلیتی از کشورها نسبت به آن اقدام نموده اند، ثانیا صدور گذرنامه برای همه شهروندان چند‌سال به طول خواهد انجامید، و زمان زیادی لازم است تا محاسن و معایب سیستم‌های طراحی و پیاده‌سازی شده خود را نشان دهند، متقلبین و جاعلان روش‌ها و راه‌های نفوذ به این سیستم را پیدا کنند و ابتکارات خود را برای مقابله با این سیستم به کار گیرند، و در نهایت این فناوری به بلوغ نسبی و ثبات و تعادل برسد. در حال حاضر، گذرنامه‌های الکترونیکی کشورها، به‌صورت داخلی و یا به صورت بین الدولی صادر می شود و هنوز ارتباط با ایکائو جهت هماهنگی بین المللی و تبادل کلیدهای عمومی آغاز نشده است. در این رابطه،  PKDسازمان ایکائو هنوز آغاز به کار ننموده است و تازه هیئت مدیره آن در حال تشکیل است.

کشورهای صنعتی در صف مقدم این کار قرار دارند. این کشورها، شامل کشورهای اروپای غربی (آلمان، انگلیس، فرانسه، اسپانیا، پرتقال، بلژیک، نروژ، سوئیس، سوئد، دانمارک، فنلاند، اتریش، لوکزامبورگ، هلند، ایرلند، ایسلند، و ایتالیا)، کشورهای ژاپن، استرالیا، و بعضی کشورها مانند سنگاپور و برونئی می باشند. تعدادی از این کشورها، پس از تلاش‌های فراوان و انجام پایلوت‌هایی، سرانجام در‌سال‌های 2005 و 2006 کار صدور گذرنامه الکترونیکی را برای شهروندان آغاز نمودند و تعدادی نیز از ‌سال 2007.

تلاش ایران برای دستیابی به این فناوری و انجام فعالیت‌های تحقیق و توسعه در این زمینه، فوائد و بركات زیادی داشته است. اولاً،این فعالیت، پا به پای بازیگران اصلی این فتاوری در سطح بین‌المللی ادامه داشته است و این باعث شده است كه تیم تحقیقاتی پروژه و مسئولین و مدیران مربوطه بتوانند در جریان جزئیات مسائل فنی و تكنیكی و نیز چالش‌های اجرایی پروژه در سطح جهان قرار‌گرفته و دانش فنی بسیار غنی و ارزشمندی را كسب نمایند. ثانیاً، بنا به الزامات این پروژه، دانش فنی بسیار بالایی از فناوری كارت هوشمند و زیر‌سیستم‌های مرتبط با آن كسب نمایند. ثالثاً، بر حسب تعاملات زیادی كه با بازیگران اصلی فناوری‌های مربوطه در سطح جهان داشته‌ایم باعث شده‌است كه كشورمان در زمینه این فناوری از وجهه و شان خوبی برخوردار شود كه معمولاً با تعجب و تحسین طرف‌های مقابل همراه بوده‌است.

 

تقدیر و تشكر: بدین‌وسیله از وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، و نیز از شركت علوم‌سبز به‌خاطر حمایت از این پژوهش تشكر و قدردانی می‌گردد.

 



[1]  Interoperability

[2] Public Key Infrastructure

[3] Data acquisition                                                                                                                

[4] pre_enhancement

[5] Logical Data Structure

[6]   Memory

[7] Hash function

[8] Certification Authority

[9] Public Key Directory

[10] Template