انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. دوشنبه  ٢٩/٠٨/١٣٩٦ ساعت ٠٧:١٢
 

تحول مفهوم سواد در جامعه اطلاعاتی



رضا درخشان ، اردوان مجیدی



(موسسه مطالعات راهبردی فناوری اطلاعات – بابلسر)

 

 


چکیده
پیدایش پدیده‌های جدید و یا تغییر و تحولات وسیع در پدیده‌ها، برخی اوقات سبب شكل‌گیری مفاهیم جدیدی می‌شود، و یا در پاره‌ای از اوقات مفاهیم قبلی تحول یافته و شكل جدیدی به خود می‌گیرند. یك نمونه از این مفاهیم، "سواد" است. در عصر حاضر، با شکل گیری نوع جدیدی از جامعه و خصوصیات خاص آن، لازم است افراد جامعه از آگاهی و توانمندی‌ها ی  خاصی برای مواجهه با مسائل و پدیده‌های به‌وجودآمده در این نوع جامعه برخوردار شوند. لذا نوع تحول‌یافته و جدیدی از کسب‌سواد ی در این نوع جامعه مطرح می‌شود. در جامعه اطلاعاتی، افراد علاوه بر داشتن توانایی‌ها و تخصص در حوزه فعالیت خود، باید در هنگام رویارویی با مسائل و پدیده‌های جدید كه معمولا با تنوع و پیچیدگی زیادی همراه هستند و یا در برخورد با اشکال جدیدی از مسائل و پدیده‌های موجود، بتوانند اطلاعات مورد نیاز برای حل مسئله را جستجو كرده، آن را تفسیر نموده و به‌كار گیرند. در چنین جامعه‌ای، با وجود تنوع، پیچیدگی، و تحولات سریع، افراد برای انجام بهتر فعالیت‌ها ی خود، در هیچ دوره­ای از زندگی، از یادگیری و كسب آگاهی بی‌نیاز نخواهند بود. در چنین شرایطی، داشتن مهارت‌ها  و روش‌های جدید برای جمع‌آوری، تحلیل و استفاده از اطلاعات، و در یک کلام، داشتن سواد مورد نیاز در جامعه اطلاعاتی، ضروری خواهد بود. در این مقاله، به تبیین مفهوم و ماهیت نوع سواد در جامعه اطلاعاتی می‌پردازیم. اما به دلیل ضرورت شناخت پدیده‌های اطلاعات، سواد، و جامعه اطلاعاتی، برای تبیین بهتر نوع جدید سواد، و اهمیت وجود تعریف مناسبی از این پدیده‌ها در شناخت صحیح سواد اطلاعاتی، ابتدا این مفاهیم را مورد تعریف و بررسی مختصر قرار می‌دهیم.

كلمات كلیدی
سواد اطلاعاتی ، سواد در جامعه اطلاعاتی (سُجا)، اطلاعات ، سواد، جامعه اطلاعاتی ، فضای اطلاعاتی.

1- مقدمه

با پیدایش فناوری‌های نوین مانند رایانه‌ها، شبكه‌های ارتباطی و اطلاعاتی، دستگاه‌ها و رسانه‌های ذخیره‌كننده اطلاعاتی، تلفن همراه و نظایر آن‌ها، عصر حاضر خصوصیات خاصی را به خود گرفته است. جامعه دچار دگرگونی خاصی شده است و افراد جامعه را با اطلاعات گسترده و پدیده‌های جدید و پیچیده‌ای روبرو كرده است. این جامعه كه عموما از آن با نام "جامعه اطلاعاتی" یاد می‌شود، نوع جدید و خاصی از جامعه را به‌وجود آورده است. برخی از خصوصیات این جامعه عبارتند از پیچیدگی مسائل، تغییر و تحولات سریع، گستردگی و وسعت زیاد اطلاعات، دسترسی آسان به اطلاعات، رشد سریع علم و فناوری.
فردی كه در این جامعه با این خصوصیات قرار می‌گیرد، آیا با اطلاعات و مهارت‌ها ی ایستایی كه قبلا در یک دوره آموزشی كسب نموده است می‌تواند به راحتی به فعالیت در همان حوزه ادامه دهد؟ آیا با این شرایط، کسب‌سواد ی وی در طول زمان محفوظ می‌ماند؟ آیا مواجه‌شدن با تنوع و پیچیدگی زیاد مسائل و وسعت زیاد اطلاعات، او را در دسته بندی و حل مسائل جدید با همان روش های قبلی سردرگم نمی‌كند؟ آیا تغییر و تحولات محیطی و فناوری در این حوزه، او را مجبور به آشنایی و فراگیری مجدد نمی‌كند؟ آیا پیدایش تغییر و تحولات و لزوم فراگیری مجدد و یافتن پاسخ پرسش‌ها و راه‌حل مسائل متعددی كه ضمن این تغییر و تحولات مطرح می‌شوند، وجود توانمندی دیگری علاوه بر توانمند‌های خاص حوزه مورد بحث را مطرح نمی‌سازد؟
در فضای پیش از این تحولات، محفوظات ایستای افراد در انجام كارها و كاربردهای مشخص، تا اندازه زیادی پاسخگوی آن‌ها بود. افراد می‌توانستند دوره‌ای صرف مطالعه، یادگیری و جمع‌آوری اطلاعات كنند و سال‌ها  از تجربیات و دانش ایستای كسب‌شده استفاده كنند. ولی با توجه به خصوصیاتی مانند تغییر و تحولات و رشد سریع علم و فناوری، می‌توان گفت كه دیگر سواد ایستای افراد بی‌اعتبار شده است. افراد دیگر با همان اطلاعات و اندوخته قبلی و ایستای خود نمی‌توانند به‌درستی  در فضای جدید جامعه قرار گیرند و به‌راحتی امور خود را چه در حوزه تخصصی و شغلی مربوط و چه در حوزه فعالیت‌ها ی عمومی و عادی جامعه انجام دهند. هر چند كه ممكن است قبلا در یك دوره زمانی مشخص در حیطه كاری و اجتماعی خود متبحر بوده باشند.
این خصوصیات، افراد را مجبور می‌كند تا به گونه‌ای دیگر و با روش‌ها  و توانمندی‌های  خاصی با مسائل و پدیده‌ها مواجه شوند. با این خصوصیات، شخصی كه در جامعه اطلاعاتی بخواهد به اطلاعات مورد نیاز در رابطه با مسائل و پدیده‌های جدیدی كه برخورد می‌كند دست پیدا كند، باید مهارت‌هایی  را در جستجو و دسته‌بندی اطلاعات، و اصولا راه‌های برخورد و یافتن راه‌حل برای مسائل را داشته باشد.
به نظر می‌رسد كه صٍرف داشتن مهارت و آگاهی از یك موضوع، در کسب‌سواد ی كافی نیست. فرد باید علاوه بر این توانمندی‌ها ، توانمندی‌ها ی  دیگری را برای رویارویی با مسائل جدید پیش‌رو داشته باشد. این‌ها  نكات و سوالات اساسی در خصوص سواد هستند.
در این مقاله، به این نوع توانایی كه از آن عموما با نام "سواد اطلاعاتی" یاد می‌شود، می‌پردازیم. سواد اطلاعاتی، واژه‌ای است كه مفهوم فراتری از سواد را دربر دارد و امروزه به عنوان نوع تحول‌یافته سواد مطرح است و معیاری برای کسب‌سواد ی در جامعه اطلاعاتی محسوب می‌شود. به عبارت دیگر، علاوه بر داشتن سواد با دیدگاه رایج آن در حوزه یك موضوع مشخص، نوع دیگری از سواد نیز در كنار آن مطرح می‌شود كه سواد قبلی را مورد تحول و گسترش قرار می‌دهد و پدیده‌ دیگری را با نام سواد اطلاعاتی مطرح می‌سازد. در واقع به نظر می‌رسد سواد در جامعه اطلاعاتی از موضوعی "بودنی" به موضوعی "شدنی" تغییر کرده است.
اما آیا اصولا واژه "سواد اطلاعاتی" واژه صحیحی است؟ آیا خود واژه سواد، مفهوم اطلاعات را دربر ندارد؟ با توجه به مفهوم اطلاعات و سواد، می‌بینیم كه اصولا واژه سواد اطلاعاتی، واژه مناسبی برای بیان مفهوم اصلی آن نیست و این واژه تسامحی است برای سواد مورد نیاز در جامعه اطلاعاتی. از سوی دیگر، طبق دیدگاه ارائه‌شده در این مقاله، سواد اطلاعاتی با مفهومی که در رویکردهای رایج این حوزه مطرح شده است پوششدهنده مسائل موجود در فضای جامعه اطلاعاتی نیست و در واقع میتوان گفت که سواد با معنای خاص خود در جامعه اطلاعاتی، شامل این مفهوم هم میشود. به این منظور، ما از واژه "سُجا" به جای واژه "سواد اطلاعاتی" استفاده می‌كنیم، كه اختصاری است برای "سواد در جامعه اطلاعاتی". سُجا، در لغتنامه دهخدا به معنی دوام و پایداری آمده است، و ما از این واژه جهت تعبیر قابلیت‌ها  و توانمندی‌ها‌یی كه برای حفظ دوام و پایداری در جامعه اطلاعاتی مورد نیاز است، استفاده می‌كنیم.

نگاهی به ادبیات موضوع و دیدگاه‌های موجود

سواد اطلاعاتی، توسط صاحب‌نظران مختلف، به گونه‌های متفاوتی تعریف شده است، از جمله:
  • سواد اطلاعاتی، توانایی یافتن، درك، ارزیابی، به‌كارگیری، و هدایت اطلاعات به خانه، محل كار، و جامعه است. [19]
  • سواد اطلاعاتی، توانایی یافتن و جستجوی اطلاعات است كه جهت فراگیری برای دانش‌آموزان و دانشجویان بسیار مهم و اساسی تلقی می شود. [17]
  • سواد اطلاعاتی، مجموعه‌ای از توانایی‌های  مورد نیاز افراد برای شناسایی اطلاعات به هنگام نیاز به آن، و توانایی تعیین مكان، ارزیابی و به‌كارگیری موثر اطلاعات مورد نیاز است. [13]
  • سواد اطلاعاتی، مجموعه‌ای از مهارت‌های آموزشی است كه شما را قادر می‌سازد تا به‌طور  موثری از عهده رویارویی با حجم بالای اطلاعات كه از تنوع زیاد قالب‌های  رسانه‌ای برخوردارند (مانند كتب، روزنامه‌ها، منابع سمعی و بصری، پایگاه‌های داده‌ای كتابخانه، وب، و نظایر آن)، برآیید. این مهارت‌ها  شامل توانایی درك چگونگی یافتن اطلاعاتی كه می‌‌خواهید و نیز چگونگی انتخاب بهترین‌های  این یافته‌ها است. [20]
  • سواد اطلاعاتی، توانایی دائمی و مادام‌العمر در یافتن، ارزیابی، به‌كارگیری و ایجاد اطلاعات است [21] .
  • برای کسب‌سواد  اطلاعاتی، فرد باید اطلاعات مورد نیاز خود را بشناسد و توانایی تعیین مكان، ارزیابی و به‌كارگیری موثر از اطلاعات مورد نیاز را داشته باشد. [12]
  • یك فرد کسب‌سواد  اطلاعاتی، شخصی است كه می‌داند كه اطلاعات صحیح و كامل، مبنایی برای تصمیم‌گیری هوشمندانه است؛ نیاز به اطلاعات را احساس می‌كند؛ پرسش‌ها را مبتنی بر نیازهای اطلاعاتی تنظیم می‌كند؛ منابع بالقوه اطلاعاتی را می‌شناسد؛ راهبردهای جستجوی موفقیت‌آمیز را توسعه می‌دهد؛ به منابع اطلاعاتی شامل فناوری‌های مبتنی بر رایانه و نظایر آن دسترسی پیدا می‌كند؛ اطلاعات را ارزیابی می‌كند؛ اطلاعات را برای به‌كارگیری در عملیات كاربردی سازماندهی می‌كند؛ اطلاعات جدید را به بدنه دانش موجود داخل می‌كند؛ اطلاعات را در اندیشه‌های مهم و نیز در حل مسائل به‌كار می‌گیرد. [10]
  • مهارت‌های سواد اطلاعاتی به فرد كمك می‌كند تا ماهیت و مضامین نیازهای اطلاعاتی را بداند؛ به‌طور  موثر و مناسب، به اطلاعات مورد نیاز دستیابی پیدا نماید؛ اطلاعات و منابع آن را به‌درستی  مورد ارزیابی قرار دهد؛ به‌طور  موثری از اطلاعات استفاده كند تا هدف مشخصی را به انجام رساند؛ مسائل اقتصادی،  قانونی، اجتماعی، و اخلاقی را در به‌كارگیری اطلاعات در دنیای مجازی درك كند. [11]

این‌ها  دیدگاه‌های رایجی هستند که راجع به سواد اطلاعاتی وجود دارند. ما این پدیده را از طریق بررسی پدیدههای سازنده آن، که در واقع شناسایی آن‌ها پیش نیازی برای تعریف سجا محسوب میشوند، بررسی خواهیم کرد. از آنجا كه سواد اطلاعاتی نوع تحول‌یافته‌ای از سواد است، لازم است مفهوم سواد، مورد تعریف قرار گیرد. ضمن آن‌كه  سواد اطلاعاتی در نوع جدیدی از جامعه مطرح می‌شود كه قطعا چگونگی تعریف این نوع جامعه، می‌تواند یكی از محورها برای تبیین مفهوم سواد اطلاعاتی باشد. از این رو، جامعه اطلاعاتی نیز مورد بررسی اجمالی قرار می‌گیرد. به‌دلیل اهمیت نقش اطلاعات در این نوع جامعه، در ابتدا این مفهوم را به صورت اجمالی مورد بررسی و تعریف قرار می‌دهیم. با تعریف سه پدیده اطلاعات، سواد، و جامعه اطلاعاتی به طور مستقل، سرانجام به پدیده سواد در جامعه اطلاعاتی می‌پردازیم و ابعاد اساسی این پدیده را بررسی می‌کنیم.

3- اطلاعات

این مفهوم، توسط صاحب‌نظران مختلف به گونه‌‌های متفاوتی تعریف شده است، از جمله:
  • داده‌هایی كه در بافتی بامعنی و مفید جای گرفته و در اختیار دریافت‌كننده قرار داده می‌شود تا از آن‌ها برای تصمیم‌گیری استفاده كنند. اطلاعات، متضمن انتقال و دریافت آگاهی و دانش است. [3]
  • به عبارت ساده، اطلاعات عبارت است از داده‌های پرورده و تفسیرشده، كه برای پیام‌گیرنده به‌راحتی درك می‌شود. [4]
  • اطلاعات، عبارت است از داده پردازش‌شده‌ای كه گیرنده پیام آن را تفسیر و درك كند. باید توجه داشت كه شخصی كه اطلاعات را می‌فرستد، آن را تغییر شكل می‌دهد. از آنجا كه فرآیند تفكر و فهم افراد متفاوت است، پیام می‌تواند معانی مختلفی داشته باشد. [5]
  • برخی از پژوهشگران مانند جانگ كلسون و كمپ، اطلاعات را به عنوان معنایی در نظر می‌گیرند كه توسط نمادها و نشانه‌ها منتقل می‌شود. داویس و آوسن، تعریف فراگیر دیگری ارائه می‌كنند: داده‌هایی كه به شكلی پردازش شده‌اند كه برای گیرنده معنی‌دار، دارای ارزش واقعی و قابل درك در اعمال و تصمیم‌های جاری و آینده است. [1]
در جمع‌بندی این تعاریف، می‌توان گفت: اطلاعات، داده‌هایی هستند كه پردازش شده‌اند؛ از این رو معنا و مفهومی پیدا می‌كنند؛ و به دلیل داشتن معنا و مفهوم، می‌توانند آگاهی و دانشی را انتقال دهند. افراد نیز می‌توانند این آگاهی و دانش را درك نمایند. ولی به‌دلیل  زمینه قبلی، تفكر و فهم افراد متفاوت است و ممكن است معانی مختلفی از اطلاعات توسط آنان درک شود.
اطلاعات، وجوهی از حقیقت یا واقعیت یك پدیده را آشكار و روشن می‌كند. اطلاعات با مفهوم عام آن، تبیین مجموعه‌ای از حقایق و واقعیت‌ها در قالب عناصر مفهومی است. این تبیین به اشكال مختلفی انجام می‌گیرد: 1- داده‌ها، شامل مجموعه‌ای از حقایق به شكل قالب‌بندی‌شده خام هستند. 2- اطلاعات، با مفهوم خاص آن در حوزه فناوری اطلاعات، تبیین حقایق به صورتی است که دارای معنای قابل درك برای انسان باشد. 3- دانش، اطلاعات معنادار معتبری است كه واقعیتی را به شكل یك قاعده مشخص تبیین می‌كند. 4- علم، مجموعه‌ای از دانش‌ها، و نظام و انتظامی برای تبیین و بررسی صحت آن‌ها است.
اطلاعات، در نهایت منجر به آگاهی و بصیرت می‌شود. این آگاهی و بصیرت، به درك انسان از معنای حقیقت یا واقعیت پدیده‌ها كمك می‌كند. مبتنی بر مولفه‌های ذكرشده، اطلاعات با معنای عام آن را چنین تعریف می‌كنیم:
اطلاعات، تبیین مجموعه‌ای از حقایق و واقعیت‌های پدیده‌ها (نه لزوما همه حقایق و واقعیت‌های پدیده‌ها)، در قالب عناصر مفهومی است كه به شكل داده‌ها، اطلاعات، دانش یا علم، نمایان می‌شود و منجر به شكل‌گیری آگاهی و بصیرت انسان در درك معنای آن حقایق و واقعیت‌های پدیده‌ها می‌شود.
بنابراین، منظور از اطلاعاتی که افراد در یک فضای اطلاعاتی با آن سرو کار دارند تبیین شد. در ادامه، با نگاهی به مفهوم سواد، به بررسی فضای اطلاعاتی که باسوادی فرد در آن معنا پیدا می‌کند می‌پردازیم، و سپس نمونه فضای اطلاعاتی مورد توجه در این مقاله، یعنی جامعه اطلاعاتی را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

4- سواد

  • سواد، در مفهوم سنتی‌اش، به معنای دانسته‌های ابتدایی است [2]. در فرهنگ معین، خواندن و نوشتن در برابر سواد آمده است. لغت‌نامه دهخدا، سواد را ملكه خواندن و نقل كتاب و مانند آن دانسته است، و سواد داشتن را ملكه خواندن و نوشتن داشتن و با علم‌بودن تعریف نموده است.
    امروزه، سواد به گونه‌ای دیگر مطرح شده و بین محدوده‌ای از داشتن مهارت استفاده از كلمات نوشته شده تا دارابودن تبحری كافی در مجموعه‌ای از مهارت‌های پیچیده متغیر است. بی‌سوادی نیز واژه‌ای نسبی است. زمانی داشتن مهارتی در حد امضای نام یا توانایی خواندن پیامی ساده، برای کسب‌سواد  شمرده‌شدن شخص، كافی بود. به طور خلاصه، دارابودن سواد كافی برای موردی خاص، ممكن است برای مورد دیگر كاملاً ناكافی باشد [7]. به عنوان مثال، فردی كه سواد او در حد خواندن و نوشتن است و توانایی درك و به‌كارگیری پدیده‌ها و فناوری‌های متداول جدید مانند رایانه را ندارد، کسب‌سواد  تلقی نمی‌شود. از همین رو، امروزه استفاده از واژه‌هایی نظیر "سواد رایانه" و "سواد فناوری" هم به میان آمده است.
    این‌ها  دیدگاه‌های رایجی هستند كه در مورد سواد مطرح‌اند. با وجود این‌كه  سواد در سطح بسیار مقدماتی و پائین می‌تواند به حوزه خواندن و نوشتن اكتفا شود، اما در سطوح بالاتر و در معنای گسترده‌تر آن، باید در حوزه‌های دیگری مورد توجه قرار گیرد. سواد را فقط در برابر زمینه مشخص و فضایی كه در آن اعتبار دارد می‌توان معنی كرد و البته این معنی با تغییر نیازهای شخص و جامعه تغییر پیدا می‌كند.
    شناختن مولفه‌های اصلی شكل‌دهنده مفهوم سواد، در اینجا نقش اساسی را ایفا می‌كند. اول از همه آن‌كه  سواد به نوعی مفهوم اطلاعات و آگاهی را دربر دارد. شخص کسب‌سواد  دارای نوع و سطحی از اطلاعات و آگاهی است. این اطلاعات و آگاهی، مستقل از مفهوم اطلاعات در واژه جامعه اطلاعاتی و اطلاعات مورد بحث در واژه "سواد اطلاعاتی" است. حتی در جامعه كهن نیز سواد متضمن ابعاد و طریقه دستیابی به اطلاعات بوده است. به همین لحاظ، واژه "سواد اطلاعاتی" یك واژه انتخاب‌شده بامسامحه است. در ادامه، این موضوع بیشتر مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
    اطلاعات، به‌صورت مستقل و مجرد قابل مشاهده و نمایش نیست، بلکه برای نمایش به یك فضای انتزاعی نیاز دارد. این فضا را فضای اطلاعاتی می‌نامیم. كتاب، نوشته‌ها، تابلوها، كارتكس‌ها، فیلم‌ها، بانک‌های اطلاعاتی در سیستم‌های رایانه‌ای، فایل‌های  چندرسانه‌ای، نمونه‌هایی از فضاهای اطلاعاتی هستند. این نوع تقسیم‌بندی به‌دلیل  نگاه خاص به نوع فضاهایی كه اطلاعات در آن‌ها نمایش پیدا می‌كنند، از وجه بسترهای ابزاری است. از زوایای دیگری نیز می‌توان فضاهای اطلاعاتی را تقسیم‌بندی کرد؛ نظیر فضای حوزه‌های تخصصی، فضای اطلاعاتی عامه، فضای اطلاعات كتابخآن‌های، فضای چندرسآن‌های، فضای تبادل اطلاعات الكترونیكی، فضای اطلاعاتی یك اداره یا یك سازمان. برخی از این فضاها شامل فضاهای درونی‌تری نیز می‌شوند. مثلا فضای تبادل اطلاعات الكترونیكی می‌تواند شامل فضای اینترنت و فضای چندرسآن‌های نیز باشد. افراد ممكن است در یك یا برخی از این فضاها کسب‌سواد ، و یا اصلا در هیچ كدام از آن‌ها کسب‌سواد  نباشند. حتی ممكن است فردی در بخش‌هایی از یك فضا کسب‌سواد ، و در بخش‌هایی دیگر بی‌سواد باشد. مثلا فردی در بخشی از فضای اینترنت و کاربری آن با‌سواد ، و در برخی از بخش‌های  آن بی‌سواد است.
    از دیدگاه ما، "فضای اطلاعاتی، محدوده‌ای انتزاعی یا حقیقی است كه نمایش، دستیابی، انتقال، و پردازش اطلاعات در آن فضا، طبق قواعد خاص، و به منظور اهداف خاصی انجام می‌شود."
    هر فضا قواعدی دارد كه نمایش و به‌كارگیری اطلاعات در آن بر اساس این قواعد انجام می‌شود. مثلا در فضای مكتوبات، قواعد خواندن و نوشتن وجود دارد. اگر فرد قواعد یک فضا را نداند، اطلاعات موجود در آن برای او قابل درک نخواهد بود. همچنین، قواعد مربوط به یك فضا، در محیط جغرافیایی یا تخصصی و یا در سایر موارد خاص فرق می‌كند. مثلا زبان خواندن و نوشتن در ایران با استرالیا تفاوت دارد؛ و یا قواعد خواندن و نوشتن در یك محیط فنی با محیط ادبی متفاوت است.
    در یك فضای اطلاعاتی، چهار عمل اصلی اتفاق می‌افتند كه عبارتند از (شكل (1)):

    شكل (1): مولفه‌های سواد



    • جست‌وجو و دستیابی به اطلاعات و آگاهی
    • كسب و درك اطلاعات و آگاهی
    • بیان و نمایش مفاهیم و موضوعات و حقایق در قالب اطلاعات
      انتقال اطلاعات و آگاهی
      یك فرد کسب‌سواد ، دارای چهار توانمندی یا دارایی اساسی است:
    • اطلاعات و آگاهی – فرد کسب‌سواد  باید اطلاعات لازم را برای انجام چهار عمل اصلی ذکرشده در فضای اطلاعاتی مرتبط با سوادش داشته باشد. این اطلاعات با اطلاعات موضوع سواد كه قبلا از آن سخن رفت، و نیز اطلاعات مورد بحث در جامعه اطلاعاتی، متفاوت است. این اطلاعات، درباره چهار عمل اصلی است!
      ابزار – فرد باید امكان دسترسی به ابزارهای چهار عمل اصلی را در فضای مربوط داشته باشد. مثلا اگر ابزاری مانند رایانه موجود نباشد، سواد رایانه، فضای مجازی، و سواد در این فضا معنایی ندارند.
    • مهارت – تنها داشتن اطلاعات كافی نیست، بلكه برای انجام چهار عمل اصلی، نوعی مهارت نیز لازم است.
    • فرهنگ – تا زمانی كه فرهنگ چهار عمل اصلی در یک فضا در شخص به نحو مطلوب شكل نگرفته باشد، سواد تحقق نیافته است. هرچند که دیدگاه‌ها و بحث‌های گسترده‌ای راجع به فرهنگ و تعریف آن وجود دارد، اما به یک تعریف از آن بسنده می‌کنیم. فرهنگ، بستری دربردارنده قابلیت ادراك،‌ شناخت و قدرت طبقه‌بندی و تفكیك پدیده‌های مختلف و طیف‌های مختلف آن‌ها، به عنوان محمل شكل‌گیری ارزش‌ها و تحقق خواست‌ها و اراده، متاثر از فرارفتارهایی نظیر باورها، ایدئولوژی، عادت‌ها، مهارت‌ها ، هنجارها،‌ در بروز رفتارهای بامعنای باثبات فرد،‌ جامعه، حكومت و دولت،‌ به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه است [8].
    برای آن‌كه  چهار عمل اصلی ذكرشده به‌درستی  انجام شوند، توانمندی‌ها  و دارایی‌های  فوق باید وجود داشته باشند.
    توانمندی‌های كه فرد برای انجام چهار عمل اصلی در یك فضای اطلاعاتی به‌كار می‌گیرد، سبب می‌شود كه دانشی را كسب كند و آن را به‌كار گیرد. توانمندی‌ها ی  سواد و انجام چهار عمل اصلی، باید سودمند و دارای هدف مشخص باشند. هدف سواد، كسب دانش و آگاهی، و به‌كارگیری آن است.
    بنابراین، اگر فردی اولا اطلاعات و آگاهی لازم در مورد چهار عمل اصلی را در یک فضای خاص، طبق قواعد موبوط به این فضا داشت، ثانیا ابزارهای مورد نیاز را هم در اختیار داشت، ثالثا مهارت، و رابعا فرهنگ به‌كارگیری و انجام چهار عمل اصلی را هم داشت، و در نتیجه قادر بود دانشی را كسب كند و به‌كار گیرد، وی را می‌توان کسب‌سواد  محسوب كرد.
    با تكیه بر مولفه‌هایی كه از سواد بیان شد، این مفهوم را بدین شكل تعریف می‌کنیم: "سواد، اطلاعات، ابزار، مهارت و فرهنگ، برای كسب و درك اطلاعات، انتقال اطلاعات، بیان مفاهیم، موضوعات و حقایق در قالب اطلاعات، در فضای اطلاعات، طبق قواعد این فضا، برای ایجاد و اندوخته دانش و آگاهی و به‌كارگیری آن است."
    با توجه به تعریف، سواد پدیده‌ای نسبی است. اولا و مهم‌تر از همه، نسبت به فضای اطلاعات موضوع. سواد در فضای كتابخانه‌ای، با سواد عامه تعاملات اجتماعی متفاوت است. مثلا شخصی ممكن است درحوزه تعاملات روزمره و محیط اجتماعی كاملا با‌سواد ، و در فضای كتابخانه‌ای و استفاده از منابع مكتوب به صورت كتاب، بی‌سواد باشد. و یا بالعكس، نظیر یك دانشمند مجرب و نخبه‌ای كه در استفاده از منابع و اطلاعات كتابخانه‌ای با‌سواد ، ولی در ساده‌ترین كارهای روزمره اجتماعی و كسب اطلاع در جامعه مشكل دارد. ضمن آن‌كه  تفاوت در هر یك از مولفه‌های سواد، منجر به تفاوت سواد در طیف‌های مختلف و نه به صورت خطی می‌شود.
    می‌توان ابعاد متفاوتی از سواد را در یك حوزه مشخص با توجه به میزان مولفه‌های دیگر تصور كرد. مثلا ممكن است فردی در حوزه پزشكی، از مهارت بیشتری نسبت به فرد دیگری در همین حوزه برخوردار، اما از اطلاعات كمتری در كسب اطلاعات پزشكی نسبت به او برخوردار باشد. این تفاوت‌ها سبب می‌شوند كه كیفیت و توانمندی آن‌ها در خصوص چهار عمل اصلی در این فضا متفاوت باشد. دانش و آگاهی‌های این دو فرد و میزان و نحوه به‌كارگیری این دو نیز متفاوت خواهد بود.
    بنابراین، وقتی با‌سوادی یا بی‌سوادی فردی مد نظر قرار می‌گیرد، و یا هنگام مقایسه سواد دو فرد با هم، باید ابعاد مختلفی كه از سواد مطرح شدند بررسی شوند و مشخص شود كه سواد هر یك نسبت به چه مولفه یا مولفه‌هایی مورد نظر است؟ هر كدام از مولفه‌ها در چه سطح و عمقی قرار دارند؟ و دانش كسب‌شده و به‌كارگیری آن به چه میزان است؟ حتی ممكن است فردی در یك فضا بی‌سواد و در فضایی دیگر باسواد  باشد. مقایسه خطی سواد دو فرد در دو حوزه و فضای متفاوت، اصولا منطقی نیست. صرف این‌كه  گفته شود یك فرد بی‌‌سواد و یا با‌سواد  است معنایی ندارد. اول باید حوزه، و بعد سایر مولفه‌های سواد را برای تعیین سطح باسوادی فرد تعیین كرد. مثلا بررسی شود كه چه تعداد از افراد جامعه در فضای رایانه‌ای  با‌سواد  هستند. در قسمت بعد مشخص می‌كنیم كه نوع جدیدی از سواد كه نیاز جامعه امروز است، می‌تواند معیاری برای باسواد ی در چنین جامعه‌ای باشد. ابتدا فضایی كه این جامعه در آن قرار می‌گیرد بررسی می‌شود.

5- جامعه اطلاعاتی

"جامعه اطلاعاتی، گونه خاصی از جامعه است كه سیستم‌های رایانه‌ای و فناوری اطلاعات را به‌طور  وسیعی به‌كار گرفته، و ابزارها، نظام‌های اجتماعی، فرهنگ، وجوه مشترك و نظایر آن را در طیف خاصی بنا كرده، كه این طیف، نسبت به انواع جامعه غیر بهره‌مند از این سیستم‌ها و فناوری، متفاوت است." یكی از اركان این نوع جدید جامعه، اطلاعات است [6]. اطلاعات در این جامعه، گسترده و در دسترس است.
شكل‌گیری جامعه اطلاعاتی در سطوح مختلفی امكان‌پذیر است:
سطح اول، جامعه‌ای است كه از ابزارهای فاوا و پیامدهای آن به صورت غیرمستقیم در همه شئونات و حوزه‌ها بهره‌مند شده است. مثلا در جامعه امروز ما هرچند كه هنوز فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) فراگیر نشده است، ولی به طور غیرمستقیم از آن استفاده می‌شود. به طوری‌كه ایجاد نقص و ایراد در سیستم‌های رایانه‌ای  در یك حوزه مشخص، سبب ایجاد پیامده‌های سوء و بلافاصله‌ای در این حوزه می‌شود، و به‌راحتی می‌توان اثرات این نقص را در بخشی از جامعه كه با سیستم‌های مورد نظر در ارتباطند مشاهده كرد.
سطح دوم، جامعه‌ای است كه در آن تمام فعالیت‌ها مستقیما از فاوا متاثر هستند و ارائه فراگیر خدمات در بستر فاوا انجام می‌گیرد.
سجا، در هر دو سطح جامعه اطلاعاتی مد نظر است، اما به دلیل فراگیربودن فاوا در سطح دوم، در این سطح اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. جامعه اطلاعاتی، در محیطی قرار گرفته است كه تحولات سریعی در آن اتفاق می‌افتد، تنوع بیشتری در آن رخ می‌دهد، و پیچیدگی بسیار بیشتری در این محیط وجود دارد. این سه پدیده، وجه تمایز اساسی محیط جامعه اطلاعاتی، با دیگر جوامع محسوب می‌شوند [6]. ما از این سه ویژگی مهم جامعه اطلاعاتی برای تبیین کیفیت سواد در این جامعه بهره می‌گیریم.

6- سواد در جامعه اطلاعاتی (سجا)

مولفه‌های اصلی سواد، فضای اطلاعاتی، و یک نمونه از آن یعنی جامعه اطلاعاتی تبیین شدند. حال برای تعریف سواد در یک نوع فضای خاص، کافی است این مولفه‌ها در این فضا لحاظ شوند. با توجه به موضوع بحث، سواد در جامعه اطلاعاتی را مد نظر قرار می‌دهیم. با تبیین مسائل کلیدی سجا، ملزومات آن، و چهار عمل اصلی و تبیین مهارت‌ها ، سعی در نشان دادن ابعاد این پدیده داریم.
دیدیم كه فرد در كنار تخصص و دانشی كه دارد، هنگامی كه در یك فضای اطلاعاتی مانند یك سازمان و یا در جامعه اطلاعاتی قرار می‌گیرد، باید توانایی خاصی را در بهره‌مندی و به‌کارگیری از اطلاعات موجود در این فضاها داشته باشد. در جامعه اطلاعاتی، اطلاعات نقش كلیدی و اساسی دارد و از حجم بالایی برخوردار است. بنابراین، افراد در آن باید درك خاصی از پدیده اطلاعات، و دانش كافی برای دستیابی، به جریان‌انداختن و حتی تولید آن داشته باشند. افراد باید دانش اولیه‌ای داشته باشند تا بتوانند در جامعه اطلاعاتی فعالیت خود را در بستر و مبتنی بر فاوا انجام دهند. به طور خیلی اجمالی، در این فضا باسواد كسی است كه توانایی به دست‌آوردن اطلاعات مورد نیاز و استفاده مفید از آن را داشته باشد. توانایی‌ای كه از آن به سجا تعبیر می‌كنیم.
در فضایی مانند جامعه اطلاعاتی، با توجه به گستردگی اطلاعات حتی در حوزه تخصصی فرد، و همچنین تغییر و تحولات این اطلاعات و پیدایش اطلاعات جدید، اگر فرد نتواند اطلاعات مورد نیاز خود را به‌دست آورد، فردی باسواد تلقی نمی‌شود. اگر شخصی در این فضای اطلاعاتی بخواهد با‌سواد باقی بماند، باید بتواند در این فضا به نحو مناسبی اطلاعات را یافته و از آن‌ها استفاده كند تا خصوصیت با‌سوادی او حفظ شود. از این رو، باید مهارت‌های دیگری را در كنار دانش و تخصصش داشته باشد تا بتواند از اطلاعات موجود در این فضای اطلاعاتی استفاده كند. فلسفه وجودی سجا حول همین محور قرار می‌گیرد.

6-1- مسائل كلیدی سجا

ویژگی‌های كلیدی جامعه اطلاعاتی، بیانگر مسائلی است که یك فرد برای باسواد  بودن در این نوع جامعه با آن‌ها مواجه است[9]:
تحولات سریع – در این جامعه فرد باید بتواند با تحولات سریع موجود در آن تعامل برقرار نماید. در جوامع كهن، فرد روش‌ها‌یی را یاد می‌گرفت و با مهارت‌ها و ابزارهای ثابت و دائمی، سال‌ها  از آن‌ها استفاده می‌كرد. ولی در جامعه اطلاعاتی، روش‌ها ، مهارت‌ها و ابزارها دائما تغییر می‌كنند. در نتیجه اطلاعات و آگاهی ثابت، نمی‌تواند برای فرد چندان سودمند باشد. حتی با این تحولات، روش‌های كسب اطلاعات نیز تغییر می‌كند. از این رو، اطلاعات فرد باید به فرااطلاعات و فراآگاهی نزدیك شود و به‌جای یادگیری روش، سعی در فراگیری فراروش داشته باشد، تا در صورت تغییر یك روش، بتواند روش دیگری را جایگزین کند و به‌كار گیرد. این موضوع در خصوص مهارت‌ها ، ابزارها و فرهنگ نیز مصداق دارد.
تنوع  در جامعه اطلاعاتی، تنوع زیادی از نظر زبان، قالب ارائه، بستر و ابزارها، ساختار اطلاعات، و نظایر آن‌ها وجود دارد. فرد باید بتواند با این تنوعات به‌خوبی تعامل برقرار كند. به عنوان مثال، آشنایی با ادبیات زبان‌هایی مانند انگلیسی و یا حتی زبان‌هایی كه اختصاصا در محیط‌های مختلف مانند پست الكترونیك، گپ‌سرا و نظایر آن‌ها خلق می‌شوند برای انجام عمل در این نوع محیط‌ها و تعامل با آن‌ها، ضروری است.
پیچیدگی تعامل با پیچیدگی، یكی دیگر از ویژگی‌های سجا است. با توجه به پیچیدگی‌هایی كه در محیط جامعه اطلاعاتی وجود دارد، و با توجه به حجم اطلاعات گسترده‌ای كه در این محیط قرار دارد، فرد باید توانایی برای جستجوی اطلاعات مورد نظرش را داشته باشد، و بتواند از میان انبوهی از اطلاعات، اطلاعات كلیدی و مورد نظر خود را برگزیند.
بنابراین، برای این‌كه سجا بتواند پدیدار شود و پاسخگوی نیازهای این جامعه باشد، باید بتواند مسائل ذكرشده را پوشش دهد. بنابراین تعیین مهارت‌های فرد با‌سواد  باید در توجه به پوشش این مسائل تعریف شوند. اما قبل از بیان مهارت‌ها ، به لایه بالاتری از مهارت‌ها  یعنی ملزومات سجا اشاره می‌کنیم. در واقع، برآیند تمام مهارت‌ها  در نهایت باید این ملزومات را محقق سازند.

6-2- ملزومات اساسی سجا

برای این‌كه  مسائل پیش روی سواد در جامعه اطلاعاتی مورد پوشش قرار گیرند، ملزوماتی باید تحقق پیدا كنند كه عبارتند از:
فرادانش: در جامعه اطلاعاتی، فرد به جای یادگیری دانش، باید به دنبال فرادانش باشد و روش‌های كسب فرادانش را بیاموزد؛ مشابه روش پیداكردن غذا به جای روش خوردن غذا. افراد کسب‌سواد  در جامعه اطلاعاتی، کسانی هستند که آموخته­اند چگونه بیاموزند. به‌جای  فراگیری تمام اطلاعات موجود، کاری که در جامعه اطلاعاتی حتی در مورد یک شاخه بسیار جزیی دانش غیرممکن است، آموخته­اند که اطلاعات چگونه و در کجا یافت می­شود، دانش چگونه سازماندهی می­شود، و چگونه می­توان اطلاعات مورد نیاز را یافت و عرضه کرد.
دانش مستقل از ابزار و فناوری: در جامعه اطلاعاتی، دانش فرد نباید به یك ابزار و فناوری خاص وابسته باشد، بلكه باید دانش و توانمندی‌های  خود را در ارتباط با فناوری­ها و ابزارهای جدید بروز نگهدارد.
فراگیری مادام‌العمر: در جامعه اطلاعاتی، افراد در هیچ دوره­ای از زندگی خود، از یادگیری بی­نیاز نخواهند بود. فراگیری مادام‌العمر، سعی و تلاش‌های دانسته و ارادی از سوی خود یادگیرندگان، با برنامه و از روی هدف، با مدیریت بر خود،‌ و عموما در تناسب با انگیزه‌ها،‌ توانایی­ها و فرصت­هایی است كه در اختیار آن‌ها قرار می‌گیرد [15] .
دیدگاه منتقدانه: دیدگاه منتقدانه در گزینش اطلاعات یافت شده، و ارزیابی و سنجش آن‌ها، هم به جهت صحت و هم به جهت تناسب با هدف مورد جستجو، از دیگر ملزومات سجا است. فراگیران باید بتوانند منتقدانه با مضامین روبرو شوند و بررسی‌هایشان را توسعه و گسترش دهند، و خودهدایت‌شوندگی آن‌ها رشد پیدا كند، و كنترل مناسبی در آنچه كه به خود فرا می‌دهند داشته باشند. [16]
فراگیری مستقل: افرادی كه از توانمندی‌های  سجا برخوردارند، می‌توانند به‌طور  مستقل فراگیری كنند. این افراد لزوما آموزش‌های مورد نیاز را از طریق شیوه‌های سنتی و با استفاده از معلم و استاد کسب نمی‌کنند، بلکه در بسیاری از مواقع فرآیند یادگیری را به صورت مستقل و از طریق كار با رایانه‌ها و شبكه‌های اطلاعاتی انجام می‌دهند. فردی كه یك فراگیر مستقل است، یكی از ملزومات سجا را دراختیار دارد.
مدیریت و برنامه‌ریزی خود: از آنجا که لازم است فرد همیشه طی فرایند یادگیری قرار داشته باشد و به‌طور  مستقل فراگیری کند، لذا شرط رسیدن به این ملزومات، این است كه فرد بتواند توانمندی‌ها  و ابزارهای مدیریتی و برنامه‌ریزی خود و سواد خود را داشته باشد.

6-3- تبیین مهارت‌های سجا برای پوشش به ملزومات

چهار عمل اصلی یعنی جست‌وجو و دستیابی به اطلاعات و آگاهی، كسب و درك اطلاعات و آگاهی، بیان و نمایش مفاهیم و موضوعات و حقایق در قالب اطلاعات، و انتقال اطلاعات و آگاهی، در فضای یک جامعه اطلاعاتی نیز مشابه سایر فضاها انجام می‌شوند. اما با توجه به مسائل کلیدی جامعه اطلاعاتی و ملزوماتی که برای پوشش به این مسائل مطرح می‌شوند، با بررسی دقیق‌تر و ریزترنمودن این چهار عمل و با دسته‌بندی و تعیین دقیق آن‌ها باید مهارت‌هایی را برای انجام این اعمال طراحی کرد. اما مسئله این است که نمی‌توان با وضع یک استاندارد، مهارت‌هایی را در طی یک برنامه درسی یا دوره آموزشی که در کنار دوره‌های آموزشی موجود قرار می‌گیرد، به فرد انتقال داد به‌طوری‌که این مهارت‌ها  بتوانند ملزومات سجا را پوشش دهند. حتی این مسئله با نگاهی به وضع موجود آموزشی که در آن خلاف چنین ملزوماتی رخ می دهد، رنگ بیشتری به خود می‌گیرد.
لذا طرح این‌چنینی یک استاندارد برای تحقق هدف مورد نظر ناممکن است. بنابراین، استانداردی مطلوب است که نه به عنوان یک دوره آموزشی که باید در کنار سایر دورهها به فراگیران ارائه شود، بلکه بتواند به گونهای در مقوله آموزش تحول ایجاد کند که با پوشش ملزومات سجا بر مسائل جامعه اطلاعاتی غلبه نماید. به عبارت دیگر، سجا تنها استانداردی به عنوان یک درس و یا دوره آموزشی نباشد، بلکه استانداردی باشد که کل رویکرد آموزشی را در همه دور‌ه‌ها به گونه‌ای متحول سازد که بتواند ملزومات سجا را محقق کند. هرچند در این مقاله تنها به شناخت و معرفی سجا می‌پردازیم و تدوین استاندارد لازم را به متخصصان و صاحب‌نظران حوزه آموزش و حوزه‌های مرتبط واگذار می‌کنیم، اما در این قسمت، به برخی از مهم‌ترین نکاتی که می‌توانند به کسب مهارت‌ها ی لازم برای پوشش ملزومات کمک کنند اشاره می‌کنیم.
با نگاه از زوایه‌ای دیگر به جامعه اطلاعاتی، می‌توان گفت که مجموعه‌ای از فضاهای مختلف، تشكیل‌دهنده فضای جامعه اطلاعاتی هستند. لذا کسب سواد در چنین فضاهایی، می‌تواند به کسب سجا کمک کند. این فضاها که از ابعاد فضای جامعه اطلاعاتی محسوب می‌شوند عبارتند از سواد رایانه‌ای ، كه توانایی استفاده از رایانه و نرم‌افزارهای آن، برای انجام عملیات كاربردی است؛ سواد رسانه‌ای، كه توانایی كشف، تحلیل، ارزیابی، و برقراری ارتباطات به اشكال متنوع و مختلف است؛ سواد فناوری ، كه توانایی به‌كارگیری موثر از فناوری‌هایی مانند اینترنت برای دسترسی و ارتباطات اطلاعاتی است؛ سواد كسب‌وكار ، كه توانایی به‌كارگیری و استفاده از اطلاعات مالی و كسب‌وكار، برای درك و تصمیم‌گیری است [18] . در واقع برخی از ابعاد مهم سجا، ابعادی از فناوری اطلاعات هستند. فناوری اطلاعات خود نیز یكی از ابعاد سجا است. مهارت‌های فناوری اطلاعات، فرد را قادر می‌سازند تا از رایانه‌ها، نرم‌افزارهای كاربردی، پایگاه‌های داده‌ای، و دیگر فناوری‌ها استفاده كند. [14]
افراد در جامعه اطلاعاتی، در بسیاری از اوقات ناگزیر به كسب اطلاعات هستند. كسب اطلاعات می‌تواند به دلایل مختلفی صورت گیرد، نظیر پیداكردن جواب یك مسئله، آگاهی از یك موضوع و یا نتایج آن، شناخت پدیده‌های جدید، یادگیری استفاده از یک ابزارها، روش‌ها ، سازوكارها، و مهارت‌های جدید در حوزه تخصصی یا حوزه عمومی، و نظایر آن‌ها. در هر صورت، افراد باید طبق فرآیندی اطلاعات مورد نیاز خود را بیابند.
به طور اجمالی، فرد جهت رسیدن به اطلاعات مورد نیاز برای رسیدن به پاسخ یك مسئله، باید چهار گام شناسایی، مكان‌یابی، ارزیابی، و به‌كارگیری را انجام دهد. اما ابتدا باید از اهمیت اطلاعات برای حل مسئله آگاه باشد و بداند كه یافتن اطلاعات مناسب می‌تواند او را در رسیدن به اهدافش یاری كند. در این صورت، كسب اطلاعات برای او ارزش پیدا می‌كنند و او باید فرآیندی را برای رسیدن به اطلاعات آغاز كند. شناخت نیازهای اطلاعاتی، و این‌كه  دقیقا به دنبال چه اطلاعاتی است و این اطلاعات برای پاسخ به كدام سوالات به‌كار می‌روند، از دیگر اقداماتی است كه فرد باید قبل از جستجو انجام دهد. با دانستن نحوه جستجو و جمع‌آوری اطلاعات، فرد باید منابعی كه ممكن است اطلاعات در آن‌ها یافت شوند را بشناسد و از آن‌ها برای یافتن اطلاعات مورد نظر استفاده كند. به عنوان مثال، آیا اطلاعات مورد نیاز در یك وبگاه خاص قرار دارند؟ آیا باید در كتابخانه خاصی دنبال اطلاعات مورد نظر گشت؟ آیا باید سوالات را در یك گروه تخصصی خاصی مطرح كرد تا آن‌ها گزینه‌های رسیدن به جواب و یا خود جواب را ارائه كنند؟ آیا تماس با افراد صاحب اطلاع و آگاه می‌تواند پاسخ سوالات را آشكار سازد؟ و سایر منابعی كه اطلاعات می‌تواند در آن‌ها یافت شود.
گاهی اوقات اطلاعات به‌دست  ‌آمده از جستجوها، گسترده و پراكنده و نیز گاهی غیرمرتبط با موضوع مورد جستجو هستند كه باید دسته‌بندی و طبقه‌بندی شوند و برای رسیدن به جواب مسئله برخی از آن‌ها از میان بقیه انتخاب و جدا گردند. اگر اطلاعات انتخاب‌شده، فاقد ارتباط با یكدیگر و پراكنده هستند، باید ارتباط مناسبی میان آن‌ها برقرار كرد و به دسته‌بندی بهتری رسید. ارزیابی و نقد اطلاعات به‌دست آمده، در بسیاری شرایط برای استفاده بهتر و منطقی‌تر از اطلاعات، لازم است. در برخی موارد ممکن است نتایج جستجوشده حاوی اطلاعاتی باشد که از لحاظ صحت و یا اعتبار برای فرد فاقد ارزش باشد كه وی باید منتقدانه آن‌ها را مورد ارزیابی و نقد قرار دهد. این‌ها مهارت‌هایی  هستند كه فرد برای با‌سوادی در جامعه اطلاعاتی نیازمند به‌كارگیری آن‌هاست. طبق یك دیدگاه، در یک دسته‌بندی، این مهارت‌ها  شامل كسب مهارت‌های خاص، رشد و پیشرفت در كسب معلومات و دانش مشخص، و كسب نگرش مشخصی است [22] .
در زمینه معلومات و دانش، فرد باید موارد زیر را بداند:

  • دامنه و محدوده منابع در اشكال مختلف برای فرآیندهای جستجو و یافتن اطلاعات
  • گزینش و انتخاب ابزارهایی نظیر شاخص‌های موجود برای دستیابی به اطلاعات
  • سازماندهی اطلاعات و مرتب‌سازی آن‌ها با قواعد مشخص
  • ابزارهایی كه اطلاعات از طریق آن‌ها بتواند منتقل شود
  • انتشار اطلاعات، به طوری كه بتواند از قالب اندیشه به اشكالی مانند كتاب درآید و منتشر شود
    در زمینه مهارت، فرد باید در موارد زیر مهارت داشته باشد:
  • شناخت نیازمندی‌های اطلاعاتی
  • طراحی یك راهبرد تحقیقی برای تعیین گام‌های لازم برای تامین اطلاعات مورد نیاز
  • ارزیابی اطلاعات و تعیین ارتباط میان آن‌ها طبق نیازمندی‌های اطلاعاتی
  • استفاده از ابزارهای اطلاعاتی رایانه‌ای  برای تعیین مكان اطلاعات
  • خلاصه‌نمودن و تجزیه‌وتحلیل اطلاعات ضروری و اصلی از منابع مربوط
    همچنین، در زمینه نگرش، فرد باید موارد زیر را احساس و درك كند:
  • جستجو و كاوش اطلاعات، زمان‌بر بوده و نیازمند پیگیری و پافشاری است.
  • خوداعتمادی در یافتن اطلاعات، با ممارست افزایش پیدا می‌كند.
  • فرآیند جستجوی اطلاعات، به شکل تدریجی در یك دوره زمانی فراگرفته می‌شود.
  • ابزارهای دقیق و مطمئن در جستجوی اطلاعات و خروجی‌های منابع، برای یك جستجوی موفق ضروری هستند.
  • فرآیند جستجوی اطلاعات، یك فرآیند تكاملی است، به طوری كه در جریان تحقیق، اطلاعات جدیدی حاصل می‌شود.

7- پیشنهادها

پدیده سجا، آموزش و کسب سواد به شیوه‌های متعارف را با چالشی جدی مواجه، و ضرورت توجه به نگاه جدیدی را برای آموزش پیش رو قرار می‌دهد. مربیان، معلمان، و سیاستگذاران عرصه تعلیم و تربیت، باید رویكردهای جدیدی را در حوزه آموزش اتخاذ کنند. شیوه‌های فعلی موجود در آموزش، نوع رایج نگاه به مقوله سواد، و موضوعات آموزشی مورد ارائه به فراگیران، نمی‌تواند به خوبی افراد را برای زندگی در جامعه اطلاعاتی آماده كند. این شیوه‌ها، در عین این‌كه  افراد را در حوزه‌هایی دارای آگاهی و مهارت می‌کنند، اما به‌دلیل  خصوصیات خاص فضایی كه در آن قرار دارند، در چنین جامعه‌ای به افرادی سردرگم، فاقد توانایی لازم برای رویارویی با تحولات و مسائل جدید، و به طور خلاصه بی‌سجا تبدیل می‌كنند. مهمترین علت آن، عدم تطابق آموخته‌های آن‌ها با نیازمندی‌هایشان در این جامعه است. حتی برگزاری دوره‌هایی نظیر ICDL و نظایر آن به منظور کسب مهارت‌های لازم برای باسوادی در جامعه اطلاعاتی نیز کافی نیست. برای رسیدن به با‌سوادی در چنین جامعه با تبیینی که در این مقاله صورت گرفت، تحولی در نظام آموزشی و برنامه درسی مورد تصور است. بنابراین، در كنار رسالت فعلی آموزش و پرورش كه انتقال دانش و اطلاعات مورد نیاز به فراگیران در قالب‌ها و شیوه‌های مشخصی است، رسالت دیگری مطلوب است. رسالتی كه بتواند با رویكردی متفاوت، به مقوله سواد، نیازمندی‌های جامعه اطلاعاتی، و نوع سواد مورد نیاز در این جامعه بنگرد. لذا با توجه به مفهوم اصلی سواد با تعریفی كه در این مقاله ذكر شد، و نیز نوع جدید سواد كه با نام سجا معرفی شد، نیاز به ترسیم اهداف و ماموریت‌های جدیدی در آموزش احساس می‌شود. از مهمترین نكات در این ترسیم می‌توان به موارد زیر اشاره كرد:

  •  شناسایی و ترسیم خصوصیات، مسائل، و نیازمندی‌های جامعه حاضر و جامعه آینده پیش رو، امر مهمی در تبیین مفهوم سواد، تعیین اهداف آموزشی، طرح‌ریزی برنامه‌های آموزشی، تعیین موضوعات و شیوه‌های آموزشی است.
  •  فرآیند آموزش باید به گونه‌ای باشد كه افراد توانایی رویارویی با اطلاعات زیاد، پیچیدگی مسائل، تنوع و تحولات سریع را كسب كنند، و بتوانند بر مسائل جامعه غلبه کنند.
  • انتقال فرادانش به همراه دانش، ماموریت مهمی جهت پرورش افراد برای زندگی در جامعه اطلاعاتی محسوب می‌شود.
  •  دانش افراد نباید به یك ابزار و فناوری خاص وابسته باشد. آن‌ها باید بتوانند همواره با ابزارها و فناوری‌های جدید تعامل برقرار كنند.
  •  فراگیران باید به این آمادگی برسند كه بتوانند همواره در طول زندگی خود در مسیر كسب دانش و یادگیری باشند و درك كنند كه دانش ثابت و ایستا نمی‌تواند راهگشای آن‌ها در جامعه اطلاعاتی باشد.
  • فراگیران باید به مرحله‌ای برسند كه بتوانند در بسیاری از موارد به خوبی به طور مستقل فراگیری كنند، نه این‌كه  همواره برای فراگیری در هر زمینه، وابسته به معلم و استاد باشند. وجود دیدگاه انتقادی و توانایی مدیریت و برنامه‌ریزی در چنین وضعیتی ضروری است.

8- نتیجه‌گیری

در این مقاله، پدیده سجا یا همان سواد در جامعه اطلاعاتی مورد بررسی و تعریف قرار گرفت. سجا، تنها سواد به‌كارگیری چند سیستم و استفاده از ابزارهایی مانند رایانه نیست. فراگیری یک استاندارد در کنار فراگیری سایر دروس با شیوه‌های موجود نیز سجا را محقق نمی‌کند. بلكه به‌دلیل شكل‌گیری نوع جدیدی از فضا، نوع جدید و تحول‌یافته‌ای از سواد مطرح است. این نوع سواد، اطلاعات، ابزارها، مهارت‌ها و فرهنگ متفاوتی دارد. سجا، شكل جدید و نوع تحول‌یافته‌ای از سواد است كه به مهارت‌هایی  از قبیل تعریف مسئله، راهبردهای جستجوی اطلاعاتی، تعیین موقعیت و محل اطلاعات، به‌كارگیری اطلاعات، تركیب اطلاعات، و ارزیابی آن‌ها نیاز دارد. افراد کسب‌سواد درجامعه اطلاعاتی، به‌جای فراگیری تمام اطلاعات موجود، آموخته­اند که اطلاعات چگونه و درکجا یافت می­شوند، دانش چگونه سازماندهی می­شود، چگونه می­توان اطلاعات مورد نیاز را یافت و چگونه باید اطلاعات را به دیگران عرضه کرد.
مراجع
[1] و.هیل، مایكل، تاثیر اطلاعات بر جامعه، بررسی ماهیت، ارزش و كاربرد اطلاعات، ترجمه محسن نوكاریزی، نشر چاپار، 1381.
[2] پیتراف، دراكر، جامعه پس از سرمایه‌داری، ترجمه محمود طلوع، انتشارات مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ دوم، 1375.
[3] برچ، جان، گراد نیتزكی، گراد، سیستم‌های اطلاعاتی در تئوری و عمل، ترجمه منوچهر غیبی، مركز آموزش مدیریت دولتی.
[4] مومنی، هوشنگ، مدیریت منابع اطلاعات، جلد دوم، نشر اتحاد، 1372.
[5] ثاقب تهرانی، مهدی، تدین، شبنم، مدیریت فناوری اطلاعات، مركز آموزش مدیریت دولتی، 1380.
[6] مجیدی، اردوان، چارچوب اولیه نظری دولت الكترونیك، فاز صفر از طرح مطالعه و طراحی معماری و راهبرد ملی توسعه دولت الكترونیكی، اسفند 1383.
[7] پیام یونسكو. انتشارات كمیسیون ملی یونسكو در ایران، شماره 242.
[8] مجیدی، اردوان، درخشان رضا، دورنمای معماری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران. 1386
[9] مجیدی، اردوان، دورنمای معماری نظام آموزشی برای جامعه اطلاعاتی، 1386.

[10] Doyle, C.S. , Outcome Measures for Information Literacy Within the National Education Goals of 1990. Final Report to National Forum on Information Literacy. Summary of Findings, 1992.
[11] Bennet, Alex, Information Literacy, A New Basic Competency, 2005. www.chips.navy.mil/archives/01_fall/information_literacy.htm
[12] Campbell, Sandy, Defining Information Literacy in the 21st Century, Science and Technology Library,University of Alberta, Edmonton, AB, Canada, 2004.
[13] Feldmann, Lloyd,Feldman, Janet, DEVELOPING INFORMATION LITERACY SKILLS IN FRESHMEN ENGINEERING TECHNOLOGY STUDENTS, 30th ASEE/IEEE Frontiers in Education Conference, 2000.
[14] Association of College and Research Libraries, Information Literacy Competency Standards for Higher Education, www.ala.org/ala/acrl/acrlstandards/informationliteracycompetency.htm, 2005.
[15] Candy, P.C. et al., Developing Lifelong Learners Through Undergraduate Education, 1994.
[16] Canberra, Information Literacy Standards, First edition , Council of Australian University Librarians, 2001.
[17] INFORMATION LITERACY, Priority Academic Student Skills, Oklahoma State Department of Education, sde.state.ok.us/acrob/pass/infolit.pdf, View in 2005.
[18] National Forum In Information Literacy, www.Infolit.org. View In 2005.
[19] L. Herod, M.Ed, BA, Winter 2002. http://www.nald.ca/adultlearningcourse/glossary.htm
[20] Carnegie Vincent Library Instruction2005.http://www.lmunet.edu/library/instruction/glossary.html
[21] Ministry of Education, Interim Tertiary e-Learning Framework 2004.
[22] http://stauffer.queensu.ca/inforef/tutorials/rbl/infolit.htm - View In 2005.

derakhshan@irit - مؤسسه مطالعات راهبردي فناوري اطلاعات www.irit.ir
majidi@irit - مؤسسه مطالعات راهبردي فناوري اطلاعات www.irit.ir

Subject Knowledge
Independent learner
Media Literacy     
Technology Literacy
Business Literacy Self-confidence