انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. شنبه  ٢٧/٠٨/١٣٩٦ ساعت ١٥:٢٢
 

مقاله

كاربرد فناوری اطلاعات در مدیریت تحقیقات كشاورزی

سید میلاد گراكوئی
پست الکترونیکی: milad_gk23@yahoo.com

 


چكیده
 كانون توجه این مقاله مبتنی بر حوزه كاربرد فناوری اطلاعات در مدیریت تحقیقات كشاورزی است. با توجه به اَشكال مختلف این كاربرد، سیستم‌های اطلاعات مدیریت (MIS ) تحقیقات كشاورزی مطمح نظر قرار گرفته است. یافته‌های این مقاله گواه این مدعا است كه نقش اطلاعات و مدیریت آن در تحقیقات كشاورزی غیر قابل انكار است و از این رو یك MIS ابزاری است توانمند در اختیار مدیران جهت مدیریت مؤثر فرایند تحقیقات كشاورزی. اصلی‌ترین استنتاج حاصله از این مقاله این است كه MIS مفهومی است چند رشته‌ای و فرایند تعریف و پیاده‌سازی آن فرایندی پیچیده است، از این رو توجه به چالش‌های فراروی پیاده‌سازی یك MIS در پیاده‌سازی موفقیت‌آمیز آن از اهمیت بالایی برخوردار است.

واژه‌های كلیدی
فناوری اطلاعات(IT )- سیستم‌های اطلاعات مدیریت(MIS )- مدیریت تحقیقات كشاورزی

مقدمه
مدیریت مؤثر سرمایه‌های ملی تلاشی است بی‌وقفه و تحقیقات كشاورزی نیز از این مورد مستثنی نمی‌باشد . فناوری اطلاعات (IT ) ابزاری است در خدمت این مدیریت مؤثر. اصطلاح "فناوری اطلاعات" اصطلاحی دائماً در حال تكامل است. امروزه فناوری اطلاعات شامل گروهی از فناوری‌ها، روش‌ها و خدمات مرتبط با داده‌ها، اطلاعات و دانش همراه با تولید، مدیریت، نشر و بازخورد، اقتباس و پیاده‌سازی، توسعه خود IT ، نوآوری‌ها و كاربرد آن‌ها می‌باشد. كشاورزی روز به روز بیشتر تحت تأثیرIT  قرار می‌گیرد؛ گرچه سهم IT  در حال حاضر در كشاورزی چیزی حدود 1/3 درصد است ولی روند رو به افزایشی را دنبال می‌نماید . اهمیت سرمایه‌گذاری در زمینه‌های مرتبط با IT  در كشاورزی موضوعی است كه در كنفرانس اروپایی كاربرد فناوری اطلاعات در كشاورزی (EFITA)  در سال 2005 به جدّ بر آن تأكید گردیده است. چرایی این اهمیت را به ویژه در كشورمان می‌توان این گونه برشمرد :

  • بهبود دستیابی به اطلاعات، مدیریت اطلاعات، گزارش‌دهی و گزارش‌گیری، تجزیه و تحلیل و ارزیابی كیفیت و میزان اثر
  • افزایش نتایج تحقیقات كه از طریق بهبود آگاهی از فرصت‌ها و مدیریت نتایج حاصل می‌گردد
  • عدم بهره گیری پروژه‌های تحقیقاتی از تجارب و یافته‌های یكدیگر
  • عدم دسترسی آسان به اطلاعات
  • كاهش ریسك نادقیق بودن داده‌ها و بهبود یكپارچگی داده‌ها
  • نبود یك مركز داده در زمینه كشاورزی در سطح كشور
  • كاهش هزینه‌ها از طریق كاستن فرایندهای دستی، كارهای كاغذی و نگهداشت سیستم
  • پشتیبانی مدیریت تحقیقات از ابتدا تا انتها

فناوری اطلاعات می‌تواند در حیطه‌های زیر از حوزه "انفورماتیك كشاورزی " مورد استفاده قرار گیرد (Pragya Agrawal ، 2008 ( :

  • سیستم‌های اطلاعات مدیریت در كشاورزی
  • كاربرد فناوری اینترنتی در كشاورزی
  • تجارت الكترونیكی در كشاورزی
  • تحصیل و آموزش در انفورماتیك كشاورزی
  • ارتباطات روستایی و انفورماتیك كشاورزی
  • فناوری اینترنت در كشاورزی منطقه‌ای
  • انفورماتیك كشاورزی در توسعه خدمات كشاورزی
  • كشاورزی دقیق و فناوری اطلاعات
  • پایگاه داده برای كشاورزی
  • سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی و سیستم موقعیت‌یاب جهانی
  • حس‌گری راه دور و پردازش تصاویر
  • هوش مصنوعی و سیستم خبره
  • مدل سازی سیستم‌های كشاورزی
  • نرم افزارهای كاربردی مبتنی بر رایانه‌های شخصی در كشاورزی

در این مقاله "سیستم‌های اطلاعات مدیریت و كاربرد آن در مدیریت تحقیقات كشاورزی" مطمح نظر می‌باشد.
MIS  سیستمی است كه با استفاده از روال‌های رسمی، اطلاعات مورد نیاز مدیران در كلیه سطوح را تأمین می‌نماید. این اطلاعات مبتنی بر داده‌های داخلی و در صورت لزوم منابع داده‌ای خارجی خواهند بود. این داده‌ها امكان اتخاذ تصمیمات مؤثر و به موقع در زمینه‌های برنامه‌ریزی، هدایت و كنترل فعالیت‌ها را فراهم می‌نمایند (ورنُن،2001).
پیش از آن‌كه رایانه‌ها شناخته شده باشند، تحقیقات كشاورزی به نحوی موفقیت‌آمیز فناوری‌های جدید را برای كشاورزان شناسایی و تأمین می‌كرد. مدیران تحقیق در بسیاری از كشورها به منظور مدیریت مؤثر طرح‌های تحقیقاتی از اطلاعات بهره می‌گرفتند. دانشمندان قادر بودند تحقیقات قبلی را از طریق مجلات كشاورزی بررسی نمایند. كتابخانه‌های تحقیقات كشاورزی طیف گسترده‌ای از عناوین مجلات كشاورزی را در برداشتند كه كلیه شاخه‌های اصلی در طرح‌های تحقیق را دنبال می‌نمودند. گزارش‌های منظم سالیانه، اطلاعاتی را در زمینه تحقیقات محلی جدید و قبلی فراهم می‌نمودند. بنابراین حجم زیادی از اطلاعات در كسب و كار هدایت و مدیریت تحقیقات كشاورزی ، غالباً بر روی كاغذ، پردازش می‌شد.
تحقیقات کشاورزی در کشورهای توسعه ‌یافته و در حال توسعه، یکی از قدیمی‌ترین و گسترده‌ترین شکل‌های تحقیق سازمان‌یافته در جهان است. در اواسط قرن نوزدهم میلادی، تحقیقات کشاورزی سازمان‌یافته، در مؤسسات و سازمان‌ها، جایگاه خویش را باز نمود. از جمله این سازمان‌ها عبارتند از: انجمن شیمی کشاورزی اسکاتلند، ایستگاه تحقیقات کشاورزی ساکسون و دانشکده لندگرانت در ایالات متحده. این سازمان‌ها به مدت 150 سال راهبر افزایش شگرف در تولید محصولات غذایی بوده‌اند.
مدیریت تحقیقات کشاورزی بسیاری از تصمیم‌گیری‌های علمی، اجتماعی و سیاسی را شامل می‌شود. هر کشور اولویت‌های تحقیقات کشاورزی را بر اساس چندین عامل پیچیده تعیین می‌کند. هنگامی که تصمیمات بر اساس انتخاب مسائل تحقیق مورد بررسی قرار می‌گیرند این عوامل باید در نظر گرفته شوند.
در دهه‌های اخیر اتفاقاتی به وقوع پیوسته كه اهمیت مدیریت اطلاعات را افزایش داده است. سازمان‌های تحقیقات كشاورزی، به‌ویژه در كشورهای در حال توسعه، كارهای علمی و سازمانی پیچیده خود را گسترش داده‌اند. آن‌ها جهت فناوری های تولید محصولات جدید غذایی تحت فشارند تا بتوانند تقاضای غذایی جمعیت رو به تزاید را پاسخ گویند. در عین حال از آنان انتظار می‌رود قلمرو خود را از اشتغال سنتی به اشتغال مبتنی بر فناوری گسترش دهند.
در قرن جدید اقتصاد مبتنی بر علم و فناوری به عنوان پدیده جدیدی در مناسبات جهانی متجلی شده به گونه‌ای كه ماهیت و توان یك اقتصاد از طریق دانش محور بودن آن سنجیده می‌شود و نقش به یقین تعیین كننده عامل دانش و دانایی در رشد و توسعه اقتصادی مسجل شده است . توسعه همه جانبه، پویا و پایدار عمدتاً مبتنی بر توسعه فناوری بوده كه خود بر پایه خلاقیت و نوآوری و توسعه علمی صورت می‌گیرد و دستیابی به توسعه علمی نیز از طریق مطالعه وتحقیق میسر است. بر همین اساس كشورهای توسعه یافته توجه خاصی به سرمایه گذاری در زمینه نظام ملی تحقیقات و بالاخص تحقیقات كشاورزی دارند، به طوری كه تا اواسط دهه ١٩٩٠ هزینه‌های سالیانه تحقیق وتوسعه كشاورزی دركشورهای مختلف، ٣٣ میلیارد دلار و سهم کشورهای درحال توسعه از این رقم جمعاً حدود 2/12 میلیارد دلار برآورد گردیده است.
در نظام تحقیقات كشاورزی فعالیت‌ها و اقدامات زمانی مرهون موفقیت خواهد بود كه این نظام بتواند به مسائل، مشكلات وانتظارات بهره‌برداران و سایر گروههای ذینفع پاسخ دهد. اما در این بین باید توجه داشت كه گستردگی، تنوع، تعدد و پیچیدگی مسائل، مشکلات و نیازهای تحقیق بخش کشاورزی از یك سو و محدودیت‌های ناشی ازامکانات و تجهیزات، منابع مالی وپولی، نیروی انسانی ومحدودیت های زمانی ازسوی دیگر، امكان پاسخ گویی كامل و جامع را عملا" غیرممكن می‌سازد. در یك چاره‌جویی عقلایی و منطقی، گریزی جز تخصیص بهینه منابع و امكانات به اولویت‌های تحقیقاتی نمی‌باشد.
دنیای حیرت‌انگیز پیشرفت در فناوری اطلاع رسانی، ارتباطات و توسعه روش‌های جدید مربوط به تولید، استفاده از شبكه‌های مخابراتی و ارتباطی، پیدایش اینترنت، دسترسی همگان به آمار و اطلاعات علمی، تجارت الكترونیكی و رشد سریع مراكز رایانه‌ای همه جایگزین شیوه‌های سنتی شده و برآن غلبه یافته است. لذا، كاربرد فناوری اطلاعات در تحقیقات كشاورزی و توسعه‌ای مورد توجه افراد بسیاری قرار گرفته است.
شناسایی و حل مسائل در سطح مزرعه‌ای یا محلی اغلب نیازمند در نظر گرفتن عوامل چندی از قبیل تأثیر بلایا یا آفت‌های خاص تا مدیریت محلی منابع آبی می‌باشد. این گونه روش نظام‌مند نیز مستلزم همكاری‌های متقابل و چند جانبه می‌باشد كه به نوبه خود به جریان سریع داده‌ها و اطلاعات در میان ذینفعان وابسته است (به شكل 1-1 نگاه كنید).

شكل 1-1- جریان اطلاعات جاری در تحقیقات كشاورزی و سازمان‌های توسعه (NARS )

عدم برنامه‌ریزی یکپارچه و هماهنگ در تولید موجب شد تا کشورمان علی‌رغم شرایط مساعد و مناسب برای دستیابی به تولیدات بالا (موقعیت مساعد ایران از نظر طول و عرض جغرافیایی) به شدت تحت نوسانات بازار داخلی و خارجی قرار بگیرد. گرایش دسته جمعی کشاورزان یک منطقه به تولید محصولی که در یک سال با کمبود آن از قیمت بالایی برخوردار شده، باعث تولید بیش از حد آن محصول در سال بعد می‌شود تا جایی که حتی برداشت آن از روی زمین از نظر اقتصادی به صرفه نیست. این نقیصه از آنجا ناشی می‌شود که تنظیم سطح تولید برای بازار مصرف هیچگاه به طور جدی مورد توجه سیاست‌گذاران قرار نگرفته است.
پیش‌بینی عوامل مؤثر در تولید کشاورزی اگر چه امری است پیچیده، اما غیر ممکن نیست. همانطور که می‌دانیم یکی از مهمترین شاخص‌ها و معیارهای توسعه به مفهوم عام آن (توسعه پایدار) گسترش سطح دانش و اطلاعات در هر یک از ارکان و بخش‌های یک جامعه پیشرو و پویا است. نقش و تأثیر کشاورزی در توسعه پایدار و همه جانبه به عنوان یکی از ارکان راهبردی  کشور غیر قابل انکار است. انجام برنامه ریزی‌های ملی و فرا ملی و استفاده هرچه بهتر از ظرفیت‌های ناشناخته کشاورزی و همچنین گسترش استفاده بهینه از قابلیت‌های موجود این بخش نیازمند ایجاد یک تحول اساسی  و نگرش جامع به پدیده اطلاع رسانی است. پرداختن به این موضوع امکان برنامه‌ریزی‌های دقیق و جامع و جزءنگر را در تمام سطوح و زیر بخش‌های کشاورزی فراهم می‌آورد.
تحقق نگرش علمی و اقتصادی در زمینه توسعه کشاورزی نیازمند بررسی و تجزیه و تحلیل  دقیق تمامی مسائل و عوامل مؤثر در بالاترین  حد ممکن است. کشور ما به عنوان یکی از کشورهای در حال توسعه، از نظر شاخص‌های کاربرد فناوری ارتباطات و اطلاعات در زمره کشورهای در حال توسعه فناوری ارتباطات و اطلاعات قرار دارد. توجه اخیر سیاست‌گذاران در گسترش شاخص‌های ICT از جمله افزایش سرانه خطوط تلفن همراه و ثابت، افزایش تعداد رایانه‌های شخصی، خودکارسازی امور اداری، افزایش تعداد کاربران اینترنت و ... زمینه‌های لازم را در جهت بالا بردن استانداردهای توسعه ICT فراهم کرده است. بهره‌گیری مناسب از امکانات و شاخص های ذکر شده می‌تواند تأثیر شگرفی در اقتصادی‌تر شدن کشاورزی ایران داشته باشد.
شاخص‌هایی که یک کشاورزی مدرن و علمی می‌تواند بر تکیه بر فناوری ارتباطات و اطلاعات از آن‌ها متأثر شود و نهایتاً به هدف اصلی که همان افزایش کمی و کیفی تولید است برسد، شامل موارد زیر است:
1) هواشناسی علمی و پیشرفته
2) اطلاعات دقیق از نوسانات قیمت نهاده‌ها
3) امکان‌سنجی و نیاز‌سنجی بازارهای مصرف ملی و بین المللی
4) ترکیب روش های علمی و عملی
5) اطلاعات صادرات و واردات از طریق بخش خصوصی و دولتی
6) آموزش و ترویج مناسب و پیشرفته
7) اهداف و سیاست‌های کلی کشور
امروزه هواشناسی کشاورزی یکی از مهمترین پایه‌های انتخاب نوع زراعت و اِعمال روش‌های کاشت می‌باشد. بارها شنیده‌ایم که زراعت‌های ما در اثر خشکسالی و یا سیل از بین رفته‌اند و یا بذرهای تازه کاشته شده و محصولات برداشت نشده در اثر سرمازدگی نابود شده‌اند. تلفیق هواشناسی کشاورزی مبتنی بر فناوری ارتباطات و اطلاعات این امکان را می‌دهد که مجامع و سازمان‌های ذیصلاح با کسب دقیق‌ترین اطلاعات هواشناسی از دقیق‌ترین دستگاه‌های اندازه‌گیری، ماهواره‌های هواشناسی- تحقیقاتی و ارتباطات مخابراتی، در کوتاه‌ترین زمان ممکن قوی‌ترین پیش‌بینی‌ها را در مورد اوضاع جوی و میزان بارندگی‌ها و تأثیر آن در زراعت‌ها و پیشنهادهای تخصصی در مورد کاشت، داشت و برداشت هر یک از محصولات فصل داشته باشند. پردازش این اطلاعات جامع و انتقال آن به وسیله دستگاه‌های مخابراتی و الکترونیکی که در ICT پیش‌بینی شده است، می‌تواند بخش اعظمی از شرایط را تحت کنترل و اختیار کشاورز قرار دهد.
محصولات کشاورزی در اقتصاد رو به جهانی شدن به مانند نفت تابع شرایط مختلف اقتصادی و حتی سیاسی دستخوش نوسانات قیمت می‌شوند. بورس‌های عمده کشاورزی دنیا در تغییرات قیمت محصولات نقش مؤثری دارند. مسائلی چون تغییرات دفعی آب و هوا، تحریم‌های اقتصادی، تغییرات در تعرفه‌های گمرکی و ... از جمله عوامل مؤثر در نوسانات بازار هستند. از سوی دیگر، نهاده‌های کشاورزی خود دارای نوسانات و تغییرات قیمت هستند و این موجب پیچیده‌تر شدن مسئله قیمت‌گذاری محصول خروجی می‌شود. در این جا تلفیق ICT و نظام جامع اقتصاد کشاورزی می‌تواند مؤثرترین کمک در راه رسیدن به یک کشاورزی شفاف و دور از تنش‌های بازار باشد. اگر اطلاعات جامع و به روزی از قیمت نهاده‌ها در اختیار کشاورزان قرار گیرد و آن‌ها بدانند که کشور در یک سال چه میزان واردات و از چه نوع محصولی خواهد داشت و از میزان نیاز داخل به هر محصولی آگاه باشند، بدون شک خواهیم توانست راهبرد هدایت تولید ملی را از سطح کوچك‌ترین مزارع پیش ببریم و این هدف فقط با هدایت جامع تولیدکنندگان  و تلفیق کلیه عوامل مؤثر در کشاورزی امکان‌پذیر است.
در اینجا از مسئله‌ای که در سال‌های اخیر به صورت بغرنج و لاینحل در آمده به عنوان مثال یاد می‌شود، نوسان متقابل مابین میزان تولید پیاز و قیمت آن با میزان تولید سیب‌زمینی و قیمت آن امری است که حتی سیاست‌گذاران کشاورزی هم دیگر به آن عادت کرده‌اند. در یک سال آنقدر پیاز تولید می‌شود که باعث افت شدید قیمت آن می‌شود و در مقابل چون تولید سیب‌زمینی کاهش یافته قیمت آن بالا می‌رود و در سال دیگر دقیقاً بر عکس همین قضیه پیش می‌آید. اما شاید خیلی دور از ذهن نباشد که همه این موارد با یک نظام هماهنگ و یکپارچه برنامه ریزی شده بر اصول ICT قابل رفع و هدایت است. شناخت و تعیین ظرفیت‌های زراعی و کشاورزی هر منطقه از کشور و تلفیق دقیق این ظرفیت‌ها با سایر شرایط حاکم بر آن منطقه از قبیل آب و هوا، مکانیزاسیون و ... می‌تواند هر ساله در ابتدای فصل زراعی، کشاورز را برای انتخاب نوع محصولی که بالاترین بازده اقتصادی را برای کشور داشته باشد، یاری کند. ضمن این‌که اکثر شرایط را تحت کنترل و اختیار کشاورز قرار می‌دهد.
مهمترین چالش در کشاورزی نقش صادرات و واردات و عوامل مؤثر بر آن و همچنین سیاست‌های کلی کشور در امر کشاورزی است. سال‌هاست که اکثر کارشناسان مسائل اقتصاد کشاورزی داد سخن برآورده‌اند که ایران با تکیه بر توانایی‌ها و قابلیت‌های خود می‌تواند در اکثر موارد تولید کشاورزی به خودکفایی برسد به گونه‌ای که کشور را از واردات محصولات مهمی چون گندم، ذرت یا مرغ بی‌نیاز کند و از فشار‌های اقتصادی و سیاسی وارد شده از جانب کشورهای صادرکننده آن بکاهد. اخیراًًٌ، با توجه دولت به پدیده  ICT و به جریان افتادن طرح دولت الکترونیکی جای امیدواری بسیاری پیش آمده تا هر یک از وزارتخانه‌ها و سیاست‌گذاران با توجه به کارکرد خود، فناوری ارتباطات و اطلاعات را در ساختار برنامه‌ریزی‌های خود وارد کنند و از نتایج آن بهره گیرند.
وزارت جهاد کشاورزی به عنوان سیاست‌گذار و راهبر بخش کشاورزی می‌تواند با برنامه‌ریزی اصولی در جمع‌آوری، پردازش و رسانش اطلاعات نقش مهمی را ایفا نماید، ضمن این‌که با اتصال به سایر سازمان‌ها و ارگان‌های تأثیرگذار در این بخش، از جمله وزارت بازرگانی و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، کلیه زیرساخت‌های شکل‌گیری ICT را در ساختار کشاورزی ایران فراهم کند. توجه به آموزش و ترویج با تکیه بر قابلیت‌های ICT از دیگر راهکارهای رسیدن به توسعه همه جانبه در کشاورزی می‌باشد. راهبری تحقیقات دانشگاهی و توجه به نوآوری‌های علمی از یک سو و انتقال به هنگام تکنیک‌های جدید تولیدی با تکیه بر پایه‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات،  می‌تواند کشاورزی ایران را ظرف چند سال آینده متحول کند و زمینه‌های عملی شعار «کشاورزی، محور توسعه» را فراهم نماید.
فقر، بیكاری، مهاجرت، تبعیض و نابرابری‌های اقتصادی- اجتماعی، آلودگی محیط زیست، تباهی منابع طبیعی و ... همگی مشكلات و موانعی هستند كه توسعه روستایی و كشاورزی را در قرن 21 با چالش‌های جدیدی مواجه كرده‌اند. اما از طرف دیگر فرصت‌های جدیدی همچون فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات هم به وجود آمده است كه با بهره‌گیری و استفاده مناسب و به موقع از آن می‌توان تا حد زیادی چالش‌های مذكور را حل و برطرف نمود. کاربرد   ICT می‌تواند باعث افزایش درآمد، آموزش، بهداشت و توانمندی‌های روستائیان شود و  تولید و بازاریابی محصولات کشاورزی را بهبود بخشد. انقلاب اطلاعات – كه یكی از نمودهای بارز آن ICT  است- هم مانند انقلاب سبز می‌تواند پیامدهای مثبت و منفی داشته باشد و این امر بستگی به عوامل متعددی دارد که باید مورد مطالعه قرار گیرند. بررسی و شناخت زمینه‌ها، مزیت‌ها، محدویت‌ها و موانع موجود در كاربرد ICT در توسعه روستایی و كشاورزی می‌تواند بصیرت و بینش ما را در این زمینه افزایش دهد و در تدوین برنامه‌های مناسب ما را یاری رساند. باید به این نکته مهم هم توجه داشت که ICT  تنها یکی از ابعاد توسعه است و به هیچ وجه نمی‌توان توسعه ICT را معادل توسعه روستایی و کشاورزی قلمداد نمود.
فناوری اطلاعات و ارتباطات به معنای استفاده از ابزارهای اداره و مدیریت اطلاعات شامل مجموعه‌ای از وسایل است كه به منظور تولید، ذخیره، پردازش، توزیع و تبادل اطلاعات به كار می‌رود. برای نیل به توسعه پایدار، بدون هیچ‌گونه پیش شرط و مانعی باید اطلاعات فنی و علمی در زمینه‌های علمی و برای همه كاربران اشاعه یابد. جدیدترین، مفیدترین و كاربردی‌ترین اطلاعات تنها نهاده‌های مؤثر در عرصه پیشرفت است. هر اجتماعی كه به اطلاعات بیشتر و به هنگام‌تری دسترسی داشته باشد، از رشد و پویایی و پیشرفت بیشتر و سریع‌تر برخوردار خواهد بود.
با توجه به نقش آموزش و ترویج در سیستم اطلاعات كشاورزی به عنوان پیوند دهنده مراكز تحقیقات و كشاورزان، فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT) با كاهش هزینه و تسهیل برقراری ارتباط، در از بین بردن فاصله فیزیكی روستاها و كشاورزان و تسهیل انتقال اطلاعات یاری‌رسان آموزش و ترویج در ایفای این نقش خواهد بود. در نتیجه ICT نقش مهمی را در ارتباط و اتصال بین تحقیق، ترویج و بازار به سمت گسترش توان‌مندی‌های حرفه‌ای و ظرفیت‌ها و توان‌مندی‌های كارآفرینی در میان متخصصان و جوامع كشاورزی بازی می‌كند.
به دنبال توسعه شبكه ICT ، امروزه این شبكه به یك مرجع مهم برای آموزش، تحقق و ترویج اطلاعات كشاورزی تبدیل شده است. بنابراین فناوری اطلاعات و ارتباطات برای استفاده در ترویج كشاورزی در روستاهای مناطق مختلف اولویت بالایی را كسب خواهد نمود.
در این تحقیق كه اطلاعات آن از طریق مطالعات كتابخانه‌ای جمع آوری گردیده است، به بررسی نقش فناوری اطلاعات و ارتباطات در امر مدیریت تحقیقات كشاورزی پرداخته می‌شود.
نظام تحقیقات كشاورزی درهدف غایی خویش پاسخگویی به موقع، صحیح وشفاف به مسائل، مشكلات وانتظارات بهره برداران وذینفعان كشاورزی را دنبال می‌كند. اما در این خصوص به دلیل تنوع وتعدد مسائل، مشكلات و انتظارات و از سوی دیگر به علت وجود محدودیت‌های فراوانی نظیر محدودیت‌های مالی، زمانی، نیروی انسانی، تجهیزات وغیره قادر به پاسخگویی كامل و همه جانبه نمی‌باشد. لذا ضرورت بهینه‌سازی توان پاسخگویی نظام مذكور از طریق اولویت‌بندی طرح‌ها به عنوان یك چالش جدی و اساسی همواره پیش روی مسئولین و مدیران ذیربط قرار دارد.

MIS چیست؟
"یكMIS  سیستمی است كه با استفاده از روال‌های رسمی، اطلاعات مورد نیاز مدیران در كلیه سطوح كاركردی را تأمین می‌نماید. این اطلاعات مبتنی بر داده‌های داخلی و در صورت لزوم منابع داده‌ای خارجی خواهند بود كه امكان اتخاذ تصمیمات مؤثر و به موقع را برای تصمیم‌گیری در زمینه‌های برنامه ریزی، هدایت و كنترل فعالیت‌هایی كه مدیران مسئولیت آن‌ها را دارند، فراهم می‌نماید. این اطلاعات مدیران را قادر می‌سازد در برنامه‌ریزی ، هدایت و كنترل فعالیت‌هایی كه مسئولیت آن‌ها را بر عهده دارند، تصمیمات مؤثر و به موقع اتخاذ نمایند. این سیستم باید آن‌قدر آسان باشد به طوری‌كه حتی افرادی كه مهارت اندكی در زمینه كامپیوتر دارند بتوانند استفاده از آن‌ را در كمتر از دو روز آموزش فرا گیرند." (ورنُن،2001)

چگونه MIS می‌تواند به مدیران كمك كند؟
یك MIS تحقیقات كشاورزی به آسانی اطلاعات در دسترس را برای مراحل مختلف چرخه مدیریت تحقیقات كشاورزی و فرایندهای اصلی آن یعنی جور كردن برنامه با اولویت‌های توافق شده، برنامه‌ریزی، تعیین بودجه، نظارت، گزارش‌دهی و ارزیابی فراهم می‌نماید. MIS می‌تواند هر مجموعه از گزارش‌های استاندارد را بر روی صفحه نمایش و یا چاپگر نمایش دهد.
در سطح ملی، این گزارش‌ها شامل فهرست‌هایی استاندارد از كلیه آزمایش‌ها و تمامی دانشمندان، مرتب شده بر اساس شماره شناسایی، ایستگاه، كالای اصلی یا رشته علمی می‌باشد. در صورتی كه در سازمان‌ها روزها و هفته‌ها ممكن است به‌طول بینجامد تا چنین گزارشی با صرف هزینه زمانی قابل توجه و توسط یك یا چند نفر آماده گردد. یك MIS می‌تواند این گزارش‌ها را ظرف چند دقیقه و با چند ضربه كلید تولید نماید.
بنابراین كارایی بیشتر یكی از مهمترین مزیت یك MIS است. داده‌های پایه به عنوان مثال داده‌های مربوط به فعالیت‌های تحقیق و دانشمندان تنها یك بار وارد سیستم می‌شوند و در خدمت طیف گسترده‌ای از نیازهای اطلاعاتی بعدی قرار می‌گیرند كه در غیر این صورت همین كار ممكن است با تلاش مكرر، تأخیر و حذف اقلام دنبال گردد.

 كیفیت MIS
كیفیت MIS یك سازمان به یك سری از چیزها بستگی دارد: انتخاب سیستم و نرم‌افزار، تیم توسعه دهنده سیستم و تخصیص منابع مالی و انسانی به پروژه یعنی توسعه سیستم. چندین گزینه برای انتخاب سیستم و نرم‌افزار وجود دارد. به منظور كاهش هزینه، یك MIS می‌تواند:

  • از صفر در داخل سازمان با استفاده از یك زبان برنامه‌نویسی توسعه یابد.
  • از صفر با استفاده از یك نرم افزار مدیریت پایگاه داده موجود در بازار توسعه یابد.
  • از یك نرم افزار استاندارد مدیریت پروژه مناسب سازی شود.
  • از یك MIS تعمیم یافته موجود برای تحقیقات كشاورزی مناسب سازی شود.

 فرایند پیاده‌سازی
یك MIS از طریق یك رشته از فعالیت‌ها پیاده‌سازی می‌شود. تعدادی نقاط تصمیم‌گیری در این فرایند وجود دارد كه در آن‌ها در مورد ادامه كار، تغییر مسیر یا سقط پروژه تصمیم‌گیری می‌شود. جلسات آغازین با مدیریت عالی و گردانندگان سازمان از طریق برگزاری سمینارها با محققین و رؤسای آنان الزامی است. در این جلسات تیم توسعه سیستم ویژگی‌های نمونه‌وار یك MIS را ارائه می‌نمایند و به نیازهای اطلاعاتی مدیران پی می‌برند. آنان همچنین وضعیت فعلی داده‌ها را با محققین مورد كاوش قرار داده و اطلاعات مورد نیاز در زمینه فعالیت‌های تحقیق، خروجی‌های تحقیقات (از قبیل گزارش‌های سالیانه، توصیه گسترش، مدارك تحقیق)، بودجه‌ها و منابع فیزیكی و هر سیستم اطلاعاتی موجود را مستند می‌نمایند.
برای كل این كار، می‌بایست یك حامی از مدیریت عالی تعیین گردد. او اطمینان حاصل می‌نماید كه پروژه و نقش آن در پشتیبانی از مدیریت تحقیقات در كل سازمان درك گردیده و منابع لازم برای توسعه و عملیاتی نمودن فراهم می‌باشد. چنین حامی لزومی ندارد كه مستقیماً كاربر سیستم باشد اما از سیستم خروجی‌های مورد نیاز خود را باید بتواند دریافت نماید. این خروجی‌ها می‌بایست از كیفیت خوبی برخوردار بوده و به موقع در دسترس باشند. به علاوه، مفید است كه پروژه یك حامی عملیاتی از میان مدیران ارشد سازمان داشته باشد، كسی كه یك كاربر فعال سیستم می‌باشد و فعالیت‌های عملیاتی را پایش می‌نماید.

نهادینه‌سازی
یكپارچه‌سازی یك MIS در چرخه مدیریت تحقیقات غالباً كاری دشوار است و مورد مسامحه قرار می‌گیرد. لازمه نهادینه‌سازی، پذیرش گسترده سیستم و الزامات آن و همكاری همه جانبه در كاربرد آن است. مدیریت با اقدامات مختلف می‌تواند در این اَعمال رفتاری مساعدت نماید. كل پیاده‌سازی می‌بایست بر مبنای شاخص‌های توافق شده و مجموعه معیارهای آغازین مورد ردگیری قرار گیرد.

سیستم اطلاعات مدیریت تحقیقات كشاورزی
سازمان‌های تحقیقات كشاورزی در هر كجا كه باشند مشتركات زیادی دارند. آن‌ها دارای دانشمندان تحقیق، تجربیات یا سایر فعالیت‌های تحقیق، بودجه‌ها و هزینه‌ها و دارایی‌های فیزیكی نظیر ایستگاه‌های تحقیقاتی در زمینه‌های مختلف، آزمایشگاه‌ها و دفاتر اداری هستند و هر یك از این مؤلفه‌ها دارای ویژگی‌هایی هستند كه در حالتی بسیار یكسانند: یك دانشمند دارای نام، تاریخ تولد و معمولاً یك شاخه علمی است. یك فعالیت تحقیق دارای یك عنوان، اهداف و تاریخ‌های شروع و پایان است و بر روی یك یا چند كالا یا عوامل غیر كالایی متمركز است از قبیل خاك یا اقتصادی - اجتماعی، نیازمند به بودجه است و منجر به گزارش می‌شود.
مشابهاً ، مدیران تحقیق در هر كجا كه باشند فرایند‌های كلی یكسانی مثل تعیین اولویت، برنامه‌ریزی، تعیین بودجه و ارزیابی پیشنهادهای تحقیق در آغاز یك برنامه و گزارش‌دهی در پایان و در خلال انجام یك فعالیت تحقیق را دنبال می‌نمایند. به علاوه، از جمله فعالیت‌های مدیریت می‌توان نظارت مستمر بر تحقیق، ارزیابی كارهای تكمیل شده و برای آن بخش كوچك كه به كشاورز مربوط می‌شود، ارزیابی بر روی تولید مزرعه را نام برد. این فرایندهای مدیریتی مشترك متكی بر اطلاعات درباره مؤلفه‌های اصلی و مشخصات آن‌ها آن‌گونه كه پیشتر توصیف گردید، می‌باشد.
یكی از نتایج این سرمایه مشترك این است كه باید این امكان وجود داشته باشد كه بتوان اطلاعات مورد نیاز مدیریت تحقیقات كشاورزی را با توسعه مورد نظر در جایی كه تعهد گردیده شناسایی نمود. در هر سازمان تحقیقاتی خاص، جزئیاتی وجود دارد بالاخص در فرایندهای مدیریتی، كه ویژه آن سازمان می‌باشد. بنابراین لازم است یك مدل MIS‌ كلی و خروجی‌های آن (مثل گزارش‌ها، جداول و نمودارها) برای نیازهای محلی مناسب سازی گردد.
هنگامی‌كه یك MIS پیاده‌سازی می‌گردد، مهم است كه با دقت از نمایندگان كلیه گروه‌ها نظیر كاربران سیستم در باره نیازهای اطلاعاتی آن‌ها پرسش شود. اغلب مفید است كه به چنین كاربرانی نمونه‌هایی از خروجی‌هایی كه در جاهای دیگر مفیدند نشان داده شود. امروزه از یك سیستم اطلاعاتی موفق انتظار می‌رود كه در بهبود طریقه اداره كردن یك كسب و كار مؤثر باشد.

اطلاعات مورد نیاز برای مدیریت تحقیقات كشاورزی
اطلاعات اصلی مورد نیاز برای مدیریت تحقیقات كشاورزی از جزئیات برنامه تحقیق و مسائل اساسی كه برنامه به حل آن‌ها توجه دارد، از منابع مالی و سایر منابع تخصیصی، از پژوهشگرانی كه آن را پیاده‌سازی می‌نمایند و از خروجی‌های برنامه استخراج می‌گردد. لیكن ما به جزئیات بیشتری از مشخصات نیازها برای پیاده‌سازی یك MIS احتیاج داریم. كوربت (1989) پیشنهاد می‌نماید كه یك MIS‌ تحقیقات كشاورزی بایستی حداقل‌های زیر را انجام دهد:

  • تشریح تحقیقات در قالب واحدهای مدیریت پذیر
  • تخصیص هزینه‌های تحقیق
  • فهرست نمودن محققین اصلی درگیر
  • گزارش پیشرفت تحقیق و مخارج آن
  • شرح مختصری از مقاصد تحقیق در آینده
  • امكان بازیابی كلیه اطلاعات جمع شده با روش‌ها و سبك‌های مختلف
  • تجدید نظر منظم به طوری كه همواره جاری باشد
  • اجازه دادن به پیوستگی از سال به سال
  • ارائه برآوردی از منافع یا سایر دلایل برای انجام تحقیق
  • ارائه برخی سنجه‌ها از خروجی سیستم تحقیق
  • تأمین اطلاعات مورد نیاز برای اهداف و مقاصد مدیریتی با حداقل تلاش پژوهشگران

مؤلفه‌های كلیدی یك MIS‌ تحقیقات كشاورزی

  • افراد: پژوهشگران، مدیران تحقیق و كارمندان پشتیبان
  • اطلاعات علمی: آن‌گونه كه در گزارش‌های تحقیق سالانه آمده، مجلات علمی، كتاب‌ها، دانش ذاتی كشاورزان و فرم‌های الكترونیكی (مثلاً در پایگاه داده برخط و بر روی CD-ROM ).
  • مالی
  • منابع فیزیكی: زمین، آزمایشگاه‌ها، ماشین و غیره.

مدیریت در هر چهار زمینه فوق و محصولات بیدرنگ آن‌ها، فعالیت‌های تحقیق و خروجی‌های آن‌ها (فناوری‌های جدید، گزارش‌های تحقیق) نیازمند به اطلاعات است. یك MIS‌ داده‌های مربوط به این مؤلفه‌های سازمان را ثبت می‌كند و سپس داده‌ها را پردازش نموده و به صورت اطلاعات مفید در می‌آورد كه به مدیران در اتخاذ تصمیمات بهتر یاری می‌رساند. یك MIS در سازمان تحقیقات كشاورزی عیناً بر روی این عوامل بنیادین تمركز می‌نماید یا مجموعه‌ای گسترده‌تر را پوشش می‌دهد.

نتیجه گیری
بدون تردید فناوری اطلاعات یكی از شگفت‌انگیزترین دستاوردهای بشری است. امروزه عرصه‌ای از حیات بشری‌ وجود ندارد كه ردپای فناوری اطلاعات را در آن مشاهده نكنیم. اَشكال كاربرد فناوری اطلاعات بسیار گسترده و متنوع است.
زمانی كه موضوع كاربرد فناوری اطلاعات در جامعه، سازمان‌ها و یا گروه‌های مختلف اجتماعی مطرح می‌شود، نمود و مصداق كاربرد فناوری اطلاعات را در مفهومی به نام سیستم‌های اطلاعاتی می‌بینم. امروزه میزان به كارگیری فناوری اطلاعات در جامعه و سازمان‌ها به عنوان شاخصی برای توسعه‌یافتگی مورد مداقه قرار می‌گیرد. آكادمی سیستم‌های‌ اطلاعاتی بریتانیا سیستم‌های اطلاعاتی را این‌گونه تعریف نموده است: "مطالعه سیستم‌های اطلاعاتی و توسعه آن‌ها موضوعی چند رشته‌ای است و طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های راهبردی، مدیریتی و عملیاتی را كه مشتمل بر گردآوری، پردازش، انبارش، انتشار و كاربرد اطلاعات و فناوری‌های مرتبط با آن در جامعه و سازمان‌ها است ، مطمح نظر قرار می‌دهد."
كاربرد فناوری اطلاعات در كشورهای توسعه یافته موضوعی جا افتاده است. در كشورهای در حال توسعه با توجه به سهم اقتصاد كشاورزی از كل اقتصاد، روز به روز بر اهمیت كاربرد فناوری اطلاعات در حوزه كشاورزی بیشتر واقف می‌گردند.

 

فهرست منابع و مآخِذ

1- مرتضوی، م.، زارعی، ع.، رعنایی، ح.، 1384 . اولویت بندی طرح های تحقیقات كشاورزی با تأكید بر فرایند تحلیل سلسله مراتبی. فصل نامه پژوهش و سازندگی، شماره 72.
2- حسین زاده، م.، 1389.  نقش ITC در بخش كشاورزی.

http://manage-agricultural.blogfa.com/post-25.aspx

3- Davis, G. B., Olson. M. H., 1984. Management Information Systems, Second Edition, McGRAW-HILL.
4- Fransman, M., 2010.  The New ICT Ecosystem, Cambridge University Press.
5- Laudon, K. C., Laudon, J. P., 2001.  Essentials of Management Information Systems, 4th ed., Prentice-Hall International.
6- Loebenstein, G., Thottappilly, G., 2007.  Agricultural Research Management, Springer. 
7- Murdick, R. G., Ross, J. E., Claggett, J. R., 1990.  Information Systems for Modern Management, 3rd ed., Prentice-Hall of India.
8- Vernon, R., 2001.  Knowing Where You’re Going: Information Systems for Agricultural Research Management, The International Service for National Agricultural Research (ISNAR).
9- Ward, J. & Peppard, J. , 2002.  Strategic Planning for Information Systems, 3rd ed., John Wiley & Sons.