انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. دوشنبه  ٢٩/٠٨/١٣٩٦ ساعت ٠٧:٢٣
 

آموزش‌های دانشگاهی فناوری اطلاعات، علوم و مهندسی رایانه
نیازمند گذر از رشد کمّی به توسعه کیفی
سید ابراهیم ابطحی
عضو هیأت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر، دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu


مقدمه
استفاده از فناوری رایانه به‌عنوان مهمترین ابزار فناوری اطلاعات در ایران تقریباً همزمان با گسترش آن در جهان آغاز شده است. آموزش‌های این رشته پیشینه‌ای مشابه دارد. اما حفظ این همزمانی، استفاده پیشینه از دستاوردهای این فناوری و مقابله پیش‌گیرانه با تهدیدات ناشی از عقب‌ماندگی، حفظ و در صورت امکان ارتقاء کیفیت آموزش‌ها، ضرورتی جدّی برای برنامه‌ریزان آموزش‌های دانشگاهی رشته‌های فناوری اطلاعات و علوم و مهندسی رایانه است. در فضای گسترش کمّی بی‌رویه این آموزش‌ها و کمبود یا فقدان یک درایت جمعی علمی یا صنفی یا حرفه‌ای یا مدیریتی جهت نظارت صاحبان صلاحیت بر این آموزش‌ها، انجام این امر روز به روز دشوارتر می‌نماید. این نوشته در صدد ارائه راه‌حل‌هایی برای جلوگیری از کاهش و سپس ارتقاء کیفیت این آموزش‌ها ، در شرایط رشد کمّی بی‌روّیه ظرفیت‌های پذیرش دانشجو در این رشته‌ها است.   

پیشینه
پیشینه آموزش مهندسی رایانه در ایران به سال 1349 در دانشگاه صنعتی شریف در قالب دوره‌های کارشناسی ریاضی و علوم رایانه و کارشناسی ارشد علوم رایانه از سال 1351 برمی‌گردد[1]. از سال 1366 دوره‌های کارشناسی مهندسی رایانه و 1370 دوره‌های کارشناسی ارشد مهندسی رایانه در دانشگاه صنعتی شریف دایر گردیده و از سال 1381 در همین دانشگاه (همزمان با دانشگاه صنعتی امیرکبیر) دوره‏های کارشناسی مهندسی فناوری اطلاعات دایر و از سال 1383 دوره‌های کارشناسی ارشد فناوری اطلاعات و دوره‏های دکتری رایانه از سال 1379 و دوره‌های ما بعد دکتری رایانه از سال 1386 در دانشگاه صنعتی شریف و سپس در سایر دانشگاه‌ها برپا شده است[2]. در عین حال در دوره‌های پیش‌دانشگاهی دوره دیپلم کامپیوتر در هنرستان‌ها از سال 1378 دایر گردیده که همه این دوره‏ها به علاوه دوره‌های کاردانش در دبیرستان‏ها مستمرا مشغول تربیت نیروی انسانی در این بخش هستند[3]و[4]و[5].
تعداد شاغلین به تحصیل در رشته‌های فناوری اطلاعات در آموزش عالی بر اساس اعلام اریبهشت ماه 1387 موسسه پژوهش و برنامه‏ریزی آموزش‌عالی، وزارت‌ علوم، تحقیقات و فناوری در سال تحصیلی 86-85 (بدون محاسبه شاغلین به تحصیل در دانشگاه آزاد و دانشگاه جامع علمی-کاربردی) بالغ بر یکصد و هشتاد هزار نفر بوده است که نسبت به میزان مشابه در سال تحصیلی 82-81 (بر اساس اعلام همین موسسه) که حدود دوازده هزار نفر بوده است، رشدی سیزده برابری را نشان می‌دهد. ضمن این‌که آمار موجود (که متأسفانه همه متعلق به بازه‏های زمانی یکسان نیستند) با توجه به ضریب رشد و میزان اشتغال پنج برابرظرفیت (با توجه به دوره چهار ساله کارشناسی و میانگین‏ یکسال تأخیر در فارغ‌التحصیلی) رقم یکصد و هشتاد هزار نفر را به تعدادی بالغ بر دویست و هفتاد هزار نفر شاغل به تحصیل در سال 1388 افزایش می‌دهد. بنا به آمار همین موسسه در اسفند ماه 1386، شاغلین به تحصیل در دانشگاه جامع علمی- کاربردی و آموزشکده‏های فنی و حرفه‌ای بالغ بر سی و هفت هزار نفر بوده‌اند که رقم قبلی را بالغ بر سیصد هزار نفر شاغل به تحصیل در دوره‏های کاردانی تا دکتری رایانه و فناوری اطلاعات در سال 87-86، نشان می‌دهد. از ظرفیت شاغلین به تحصیل در دوره‌های دیپلم کامپیوتر در هنرستان‌ها و رشته کاردانش کامپیوتر آمار جدیدی در دسترس نیست ولی حتی اگر آمار سال 82-81 برقرار باشد باید به این عدد حدود یکصد و پنجاه هزار نفر هم افزود که مجموع شاغلین در بخش آموزش رایانه و فناوری اطلاعات در دوره‌های دیپلم تا دکتری رایانه و فناوری اطلاعات و رشته‌های وابسته در داخل کشور را به عددی حدود چهارصد و پنجاه هزار نفر می‌رساند. با توجه به ظرفیت اشتغال و کشش بازار کار رایانه و هزینه متوسط پنج میلیون تومانی مورد نیاز برای ایجاد یک فرصت شغلی در این بخش، فراهم‌سازی زمینه اشتغال برای این گروه نیازمند سرمایه‌گذاری به میزان حدود هزار و پانصد میلیارد تومان طی پنج سال می‌باشد. ظرفیت دانشگاه‌ها  در سال 87-86 بر اساس مقادیر اعلانی در دفترچه‌های کنکور سالیانه بالغ بر 48 هزار نفر بوده است (48697 نفر : جدول شماره یک) که این رقم در سال جاری 91-90 بالغ بر 103182 نفر شده است (جدول شماره 3). در این جدول سهم 8675 نفری دانشگاه‌های دولتی در قیاس با سهم 27779 نفری دانشگاه آزاد، 51392 نفری دانشگاه پیام‌نور  و سهم 12440 نفری دانشگاه‌های غیردولتی و سهم 2653 نفری آموزش‌های مجازی، معنی‌دار و ظرفیت یکباره ارتقاء یافته آموزش‌های مجازی که پایش آن از همه دشوارتر است‌، نگران‌کننده است. اشاره به گسترش کمّی بی‌روّیه را جدول شماره 4 (که رشد ظرفیت دوره‌های رایانه و فناوری اطلاعات را طی پنج سال از 86 تا 90 را نشان می‌دهد)، بیان می‌کند، فقط کافی است به جمع ظرفیت پذیرش دوره‌های کاردانی و کارشناسی از سال گذشته (89) تاکنون (90) توجه کرد که از 43279 نفر به 98899 نفر با رشدی 138درصدی، افزایش یافته است. این در حالی است که این امر با افزایش توان علمی، انسانی و ابزاری دانشگاه‌ها (برای مواجهه با این افزایش ظرفیت‌های پذیرش)، همه جا همراه نبوده و عموماً آمرانه و یا بر پایه بیان اعلانی نامستدل دانشکده‌های مجری صورت گرفته است.

دانشگاه

ظرفیت‌های پذیرش دانشجو در رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات در سال 87-86

مجری 

کاردانی

کارشناسی

کارشناسی ارشد

دکتری

جمع

دولتی

652

2663

789

45

4149

پیام نور

0

14400

60

0

14460

غیر دولتی

10200

1540

23

0

11763

مجازی

0

0

70

0

70

بین المللی

0

0

0

0

0

آزاد

11400

6500

345

10

18255

جمع

10852

18603

942

45

30442

جمع کل

22252

25103

1287

55

48697

جدول 1- ظرفیت‌های پذیرش رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات در سال تحصیلی 87-86


دانشگاه

ظرفیت‌های پذیرش دانشجو در رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات در سال 90-89

مجری 

کاردانی

کارشناسی

جمع

دولتی

475

4774

5249

پیام نور

0

23760

23760

غیر دولتی

9760

3320

13080

مجازی

0

1190

1190

بین المللی

0

0

0

آزاد

0

0

0

جمع

10235

33044

43279

جمع کل

10235

33044

43279

جدول 2- ظرفیت‌های پذیرش رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات در سال تحصیلی 90-89


دانشگاه

ظرفیت‌های پذیرش دانشجو در رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات در سال 91-90

مجری

کاردانی

کارشناسی

کارشناسی ارشد

دکتری

جمع

دولتی

283

6736

1527

129

8675

پیام نور

0

51260

132

0

51392

غیر دولتی

8840

3410

190

0

12440

مجازی

0

1320

1333

0

2653

بین المللی

0

0

243

0

243

آزاد

14850

12200

684

45

27779

جمع

9123

62726

3425

129

75403

جمع کل

23973

74926

4109

174

103182

جدول 3- ظرفیت‌های پذیرش رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات در سال تحصیلی 91-90

دانشگاه

رشد ظرفیت‌های پذیرش دانشجو در رشته‌های رایانه و فناوری اطلاعات

سال 90 نسبت به سال 86

مجری

کاردانی

کارشناسی

کارشناسی ارشد

دکتری

جمع

دولتی

% 57

153٪

94٪

187٪

109٪

پیام نور

265٪

120٪

255٪

غیر دولتی

% 13

121٪

726٪

مجازی

1390٪

1804٪

3690٪

بین المللی

243٪

234٪

آزاد

30٪ 

88٪

98٪

350٪

52٪

جمع

% 16

237٪

264٪

147٪

148٪

جمع کل

198٪

219٪

216٪

112٪

جدول4- رشد ظرفیت‌های سال 90 نسبت به سال 86

دشواری‌های وضعیت موجود و دامنه راه‌حل‌ها
پیشینه حدود نیم قرن فعالیت‌های آموزشی دانشگاهی فناوری اطلاعات در ایران با فاصله حدود ده سال از ورود اولین رایانه‌ها به ایران و پذیرش دانشجو در همه سطوح تحصیلی از دیپلم رایانه تا دوره‌های ما بعد دکتری، نشان از پیشتازی آموزش‌ها در این بخش همزمان با رشد این فناوری در جهان دارد. اما گسترش کمّی بی‌رویه (افزایش 8 برابری طی دهه 90-89) این آموزش‌ها طی دهه اخیر (90-80)، نگران‌کننده است. علت این نگرانی گستردگی جغرافیایی آموزش‌ها در سطح کشور و نگرانی بابت سطح کیفی آموزش‌ها در آن‌هاست که حتی در دانشگاه‌های پیشتاز در تهران (که از آن‌ها به‌عنوان نمونه‌های کیفی یاد می‌شود) این کاهش کیفی، قابل مشاهده است. دانشجویان ورودی کم‌توان‌تر به ویژه در دوره‌های کارشناسی ارشد، آموزش فاقد کیفیت یا واجد سطوح نازل کیفی به علت افزایش کمّی بی‌رویه ظرفیت‌های پذیرش دانشجو و در نتیجه انبوه فارغ‌التحصیلان  کم‌مهارت (که فرصت‌های شغلی مناسبی در انتظارشان نیست)، در آینده می‌تواند بحران‌ساز شود. توجه به شرایط این بخش که در سال‌های اخیر در رکود فعالیتی هم به سر می‌برد و مدیران بخشی آن با کم‌توجهی به ضرورت عاجل راه‌اندازی فعالیت‏ها و گسترش آن در این بخش (که به فعالیت‏های آن در اندازه‌های اقتصاد کلان وزن لازم را بدهد) در تنگناهای تعیین تکلیف شوراهای متعدد متولی این بخش و دلبستگی به تدوین اسناد راهبردی بالادستی که در مورد تهیه آن و واحد موظف به انجام آن بین مجریان اختلاف است، گرفتار گشته‌اند، چنانچه  برای این دشواری چاره‌اندیشی عاجلی نکنند، خسارات بیشتری در راه خواهد بود.
این نگرانی‌ها از سویی دیگر ثمره مواجهه با شرایط گسترش کمّی بی‌رویه میزان شاغلان به تحصیل این رشته‌ها  و از سویی دیگر می‌تواند نتیجه افزایش ناکافی امکانات دانشکده‌های مجری  به ویژه تعداد، تنوع تخصص و کیفیت اعضای هیئت‏های علمی آن‌ها باشد[6].

دشواری‌ها و مشکلات کلیدی وضعیت موجود
در عین حال باید یادآوری کرد که سهم 8/95 درصدی ظرفیت فعلی دانشگاه‌ها برای دوره‌های کاردانی و کارشناسی (که نسبت به سال 86 حدود یک درصد کاهش یافته)، کماکان نسبت به نیازهای روزافزون کشور به نیروهای کارشناسی توانا، توجیه تمرکز روزافزون توان هیئت‌های علمی به دوره‌های تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) را که کمتر از پنج درصد ظرفیت دانشگاه‌ها در این دوره ها در بر دارد، دشوار می‌سازد. اما واقعیت این است که این امر در سال‌های اخیر باعث قلت کیفی آموزش‌ها در دوره‌های کارشناسی گردیده و دروس اساسی دانشگاه‌ها در این دوره‌ها را عموماً استادان حق‌التدریسی یا دانشجویان دوره‌های دکتری و کارشناسی ارشد باتجربه کم به عهده دارندکه اثرات آن با مشاهده کم‌دانشی دانشجویان در دروس بعدی آشکار می‌گردد. بر دشواری پیشین مدرسان دانشگاهی که بخش قابل توجهی از آن‌ها از فنون تعلیم دانشگاهی به ویژه شیوه‌های نو در تدریس بهره نمی‌گیرند، رشد سریع فناوری‌های رایانه‌ای را هم باید افزود که در رابطه با زمان فارغ‌التحصیلی مدرسان دانشگاهی باعث ایجاد طبقات دانشی متعلق به دوره‌های فناوری و عدم پیوند حوزه‌های پژوهشی و آموزشی در دانشگاه‌ها شده است. در عین حال کماکان به تولید سنتی برنامه‌های درسی دانشگاهی و عدم استفاده از الگوهای علمی در انجام آن، باید به‌عنوان یک مشکل پایدار اشاره شود.
الگوی پژوهش محوری که امروزه در دانشگاه‌ها توصیه و ترویج می‌شود به‌علت عدم امکان‌سنجی در پیاده‌سازی و تخمین واقع بینانه ظرفیت‌های پژوهشی در مواردی به نهضت مقاله‏نویسی تبدیل شده است که علیرغم بالغ برده کنفرانس مستمر سالیانه در داخل کشور، تعداد محدودی از آن‌ها به مسائل دشواری‌های این بخش در کشور می‌پردازند و بقیه هم از سطوح کیفی بسیار متفاوت و بعضاً قابل تأملی برخوردارند.
کاهش غیرقابل انکار سطح بخشی از پایان‌نامه‌های تحصیلی در دوره‏های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری نشان از عدم امکان‌سنجی کافی در گسترش کمّی ظرفیت آموزشی دانشگاه‌ها با توجه به امکانات ناکافی آموزشی و تعداد کم و سطح متوسط دانشی مدرسان فعلی دانشگاهی دارد.
ثمرات این گسترش بی‌رویه کمّی در کیفیت دانشی و مهارتی فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در گروه‌های میانه که وارد بازار کار می‌شوند (نه گروه ممتاز که در دانشگاه‌های داخل و خارج کشور به تحصیل ادامه می‌دهند) محسوس است و عدم تمایل آن‌ها به حضور در دوره‌های مهندسی حرفه‌ای در این رشته که از چند سال پیش خوشبختانه در کشور دایر گردید، می‌تواند ناشی از همین عدم اعتماد به نفس فنی برای شرکت در یک آزمون کیفیت‌سنجی برای حضور در بازار کار باشد.
به دشواری‌های فوق، عدم روزآمدی برنامه‌های درسی، شیوه‏های تدریس، کتاب‌های درسی مناسب (که یافتن آن‌ها برای مدرسان دانشگاهی به مشکلی جدی تبدیل شده و هر سال با حضور در نمایشگاه بین المللی تهران یأس بیشتری به علت عدم امکان دسترسی به این منابع را تجربه می‌کنند) را باید افزود که در مقابل رشد مشهود توان بالقوه بخشی از دانشجویان ورودی دانشگاه‌ها، تنها حسرتی را به بار می‌آورد که باید با چاره‌اندیشی تبدیل به حرکتی جدّی برای ارتقاء کیفیت این آموزش‌ها شود.
بررسی مستدل‌تر علل نزولی کیفی آموزش‌های دانشگاهی نیاز به پژوهش‌ها جدی و گسترده، آمار و ارقام دقیقی دارد که متولیان این بخش مناسب است آن را تهیه و در اختیار پژوهشگران قرار دهند. بی‌شک در پذیرش و سنجش این کاهش کیفی تمرکز بر یک یا چند گروه ذینفع و داوری غیرمنصفانه در تقصیر آن‌ها، منصفانه و ثمربخش نخواهد بود بلکه همه ذینفعان به ویژه مدیرانی که نسنجیده این گسترش کمّی را (که در مقطعی شاید توجیهاتی هم داشته است) دامن زدند مناسب است درصد چاره‌اندیشی برآیند. اما متأسفانه در سه سال اخیر مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناوری به عکس سالیان پیش هیچ آمار عمومی در مورد شاغلان به تحصیل در دانشگاه‌های کشور برای عموم منتشر نکرده و در پایگاه اینترنتی وزارت مزبور تعداد  معدودی برنامه درسی مربوط به گذشته در قبال رشته‌های متعددی که در دانشگاه‌ها در این زمینه تدریس می‌شود، وجود دارد. امکانات اداری بسیار ناچیز اجرائی عملاً گروه‌های برنامه‌ریزی درسی در وزارتخانه را کم تأثیر و به تبع آن گروه‌های درسی دانشکده‌های مجری را به تصمیم‌گیری‌های اداری به جای برنامه‌ریزی آموزشی کشانده است.
کماکان عدم توجه به ضرورت فارسی‌گوئی و فارسی‌نویسی در این رشته به ویژه در متون آموزشی و کلاس‌های درس و مقالات کنفرانس‌ها در همه سطوح دشواری دیرینه‌ای است که به شدّت از عمومی‌شدن و گسترش فراگیرشدن و اثربخشی فناوری‌های رایانه‌ای و اطلاعاتی جلوگیری می‌کند.
می‏توان با تحلیل واقع بینانه، نسبت هیئت علمی به دانشجو- که وضع قابل قبولی در دانشکده‏های مهندسی کامپیوتر ندارد را با جذب فارغ‏التحصیلان پرتوان و جوانی که از معتبرترین دانشگاه‌های خارج کشور فارغ‏التحصیل شده‏اند و بسیاری از آن‌ها مشتاق هستند  جهت تدریس و تحقیق به دانشکده‌های قبلی محل تحصیل خود برگردند، ترمیم کرد. اگر نسبت دانشجو به استاد در یکی از بزرگترین دانشکده‏های مهندسی کامپیوتر کشور امروزه 30 به یک است این ثمره تعداد زیاد و ناخواسته  دانشجوی شاغل به تحصیل در آن است (حدود 800 نفر). اما در همین دانشگاه این نسبت برای دیگر دانشکده‏ها هم به‌طور متوسط 20 به 1 است. اگر این عدد را با دانشگاه‌های معتبر نظیر انستیتو فناوری ماساچوست (4/6 به 1)، استانفورد (4/6 به 1)، کلتک (4 به 1)، پرینستون (5 به 1)، هاروارد (7 به 1) و میانگین آن‌ها (10 به 1)  و حتی با دارالفنون هم در بدو تأسیس (5 به 1) مقایسه کنید نگران می‌شوید.
اما راه‌حل افزایش تعداد هیئت علمی دانشگاه‌ها از طریق اجازه ورود دادن به نسل جوان و پرتوانی است که از راه رسیده‏اند و داوطلب خدمت در دانشگاه‌ها هستند و از ترکیب مدرسان مجرب و جوانان پرتوان تازه‌نفس می‌توان بر این دشواری‌ها غلبه کرد. راه‌حل‌های مناسب، راه‌حل‌های بهبودطلب توان‌افزا هستند که با حمایت از استقلال دانشکده‌های مجری و گسترش امکانات و ارتقاء کیفی آموزش‌های آن‌ها می‌توان توجه آن‌ها به نیازهای مهارتی مطلوب بازار کار جلب نمود. در عین حال باید توجه داشت که با کاهش بودجه دانشگاه‌ها و مسیر احتمالاً ناگزیر خودکفائی مالی آن‌ها تغییراتی در مدل و فرآیندهای کاری طلب می‌کند که در بازاری رقابتی براساس سازمانی معماری‌شده می‌توان با حفظ و ارتقاء کیفیت، درآمد لازم را برای اداره این مکان‌های آموزشی را از متقاضیان کسب نمود[7].

تحلیل اجمالی آینده بخش فناوری اطلاعات در جهان و سهم ایران
بخش فناوری اطلاعات، حوزه اقتصادی رو به گسترشی است که سهم ما از آن ناچیز بوده و متأسفانه این فاصله رو به کاهش نیست. سهم این بخش در داخل کشور در حسابداری ملی هم قابل اعتنا نیست هر چند امکان گسترش بالقوه مثلاً در بخش نرم‌افزار تا حدود یکصد برابر را دارد. استواری این بخش در جهان قابل انکار نیست (علیرغم تحقق بیست درصدی بازار جهانی بالقوه آن[8]) که دلیل آن حفظ میزان کمینه رشد در بحران کنونی اقتصاد جهانی است که همه بخش‌ها را با آسیب جدّی مواجه ساخته است. در داخل کشور فعالیت‌های تولیدی در زمینه فناوری رایانه و سخت‌افزارهای آن رشد قابل اعتنائی نداشته و میزان رشد صادرات نرم‌افزاری با توجه به اندازه مالی، اهداف کمینه را هم برآورد نکرده است.
در آینده رو به گسترش این فناوری در حوزه‌های سخت‌افزاری، نرم‌افزاری، ارتباطی و اطلاعاتی با روند کنونی در جهان سهم تولیدی قابل اعتنائی را برای کشور ما نمی‌توان تصور نمود و نگاه بدبینانه، حتی آینده در راه را، با دشواری‌هایی حتی در مصرف فناوری‌های نو برای عموم تخمین می‌زند. اما پیشران حرکت‌های جهانی و تعهدات ما از جمله عضویت در طرح جامعه اطلاعاتی سازمان ملل و نیروی انسانی جوان در داخل و به ویژه ایرانیان فارغ‌التحصیل و دارای سرمایه‌های مالی و تخصصی خارج کشور شرایط جهش را با برنامه‌ریزی قابل تصور می‌نماید. رشد قابل قبول بانکداری الکترونیکی در پنج سال گذشته و امکان اجرای طرح‌هایی نظیر کارت سوخت با همه توفیقات و عدم توفیقات آن از این توان بالقوه خبر می‌دهد که به کمک یک برنامه راهبردی امکان‌سنجی شده و تعهد اخلاقی مجریان متغیر در بازه‌های زمانی به اجرای آن، می‌تواند برای ما شرایط بهتری را در این بخش رقم بزند. یکی از اهرم‌های بهبود وضعیت فعلی (پس از استقرار نظام مدیریتی دولتی کمینه، تعجیل در تصویب قوانین پشتیبان باقی مانده به شکل مناسب، از جمله قانون گردش آزاد اطلاعات)، سروسامان دادن به آموزش‌های مهندسی این رشته و تدوین برنامه‌ای گذار برای ارتقاء کیفی اثربخش آن می‌تواند باشد.

گستره راه حل های کلان و آینده نگر
درصدر نیازهای راه‌حل‌یابی، فراهم‌سازی اطلاعات روزآمد و مستمر در زمینه ظرفیت و تعداد شاغلین به تحصیل و مدرسان دانشگاهی در این رشته‌ها قرار دارد. در مرحله بعد پژوهش‏های کاربردی در مورد کیفیت‌سنجی این آموزش‌ها بر مبنای مدل‌های آموزشی لازم است صورت پذیرد. گسترش کمّی چنانچه با کاهش کیفیت در هر واحد آموزشی (با رعایت شاخص‌های ساده‌ای نظیر نسبت معقول دانشجو به استاد تمام وقت) همراه است بهتر است متوقف گردد. سازوکارهای ارتقاء کیفی با ترویج استانداردهای آموزشی و سنجش توان علمی دانشجویان باید تدوین و با مشارکت مدرسان به اجرا گذاشته شود و حتی در یک دوره گذار فارغ‌التحصیلان این بازه رشد گسترده کمّی، در آزمون‌های کیفیت‌سنجی یا دوره‌های مهندسی حرفه‌ای مورد سنجش استاندارد واقع تا پس از بازآموزی و نوآموزی و کسب اطمینان از حصول میزان کمینه‌ای از کیفیت، وارد بازار کار شوند.
از راه‌حل‌های عاجل قابل ترویج در شرایط فعلی، ارتقاء کیفی دوره‌های کارآموزی، نظارت فرادانشکده‌ای بر کیفیت پایان‌نامه‌های تحصیلی و ترویج برگزاری دوره‌های مستمر آموزش فناوری‌های روز در ترم‌های تابستانی به شکل دروس صفر واحدی برای همه دانشجویان است.
این راه‌حل‌های بهبود طلب با آینده‌نگاری می‌توانند ترسیم‌کننده شرایطی باشند که ناگزیر دانشکده‌های فناوری اطلاعات بیشتری (در سال‌های آتی) از درون دانشکده‌های مهندسی رایانه متولد شوند. برنامه‌های درسی جدید و مستقل این رشته که از جمله در سال 2008 توسط کمیته مشترک انجمن‌هایIEEE  و  ACM فراهم شده و حوزه‌ها و واحدهای دانشی و دروس پیشنهادی آن سنخیت کمتری با زمینه‏های دانشی دانشکده‌های مولد این رشته دارد مؤید این استدلال است. همه دانشکده‌ها می‌توانند (و شاید با اهداف بین‌رشته‌ای لازم باشد) میان رشته‌ای‌های رایانه و فناوری اطلاعات را در پیوند با حوزه آموزشی دانشکده خود برپا کنند و باید از این امر استقبال کرد تا راه تکامل این فرزند نوپا (فناوری اطلاعات) را در مسیر بلوغ و استقلال تداوم بخشد.
نمی‌توان وضع فعلی برخی از دانشگاه‌های قدیمی خارج از کشور را هم که از دیرباز این رشته را در دانشکده‌های دیگر به شکل یک گرایش عرضه می‌کرده و می‌کنند، ملاک داوری شرایط اکنون و آینده گرفت. زیرا تغییرپذیری کمتر و محافظه‌کاری سنتی باعث شده است که نظیر دانشگاه نبراسکا که در سال 2006 اولین کارشناسان  دوره دکتری فناوری اطلاعات را فارغ‌التحصیل نمود پیشتازانه اقدام نکنند. حتی ارائه دوره‌ای دکتری و پسا دکتری رایانه در داخل کشور  همه نشانه آغاز عصری جدید است.

رئوس طرح‌های برنامه‌ای لازم
حجم گسترده برنامه‌های عملیاتی لازم برای فراهم‌سازی شرایطی که آموزش‌های مهندسی فناوری اطلاعات، علوم و مهندسی رایانه بتواند شرایط ایفای نقش قابل قبول در اهداف‌بخشی و میان‌بخشی در سطح بین‌المللی را فراهم کند به میزانی است که در  این مقاله تنها به رئوس عناوین آن می‌توان اشاره کرد:

  • تدوین برنامه تولید محتوای درسی بر مبنای الگوهای معتبر علمی.
  • بازنگری و روزآمدی عناوین و محتوای درسی دوره‌ها، گرایش‌ها و درس‌های آموزش‌های فوق و تدوین برنامه تعیین محورهای مناسب آموزش دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد از بین گزینه‌های پژوهشی و آموزشی.
  • اجرای برنامه‌های ارتقاء کیفیت آموزش‌های تحصیلات تکمیلی با حفظ و ارتقاء کیفیت آموزش‌های دوره کارشناسی.
  • انتخاب دانشکده‌های الگو در سطح کشور و تعمیم روش‌های کار آن‌ها برای دانشکده‌های نوپا از طریق ارتباطات اینترنتی.
  • اجرای برنامه ضربتی و زمان‌دار ارتقاء کمی و کیفی تعداد اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها در این رشته با جذب فارغ‌التحصیلان ایرانی زبده در خارج از کشور.
  • اجرای برنامه ساز و کاریاب ایجاد و استحکام پیوند بین برنامه‌های اشتغال‌بخشی و ظرفیت‌های پذیرش دانشجو در آموزش‌های دانشگاهی این رشته‌ها.
  • تدوین ساز و کارهای ترغیبی انجام پروژه‌های پژوهشی کاربردی ملی و سمت‌دهی زمینه‌ها و حوزه‌های موضوعی کنفرانس‌های داخلی به سمت و سوی نیازهای داخلی کشور.
  • تدوین برنامه گسترش بین‌رشته‌ای آموزش‌های دانشگاهی فناوری اطلاعات در همه رشته‌ها با مشارکت دانشکده‌های رایانه و فناوری اطلاعات در مناطق کشور.
  • تعجیل در استقرار نظام مهندسی فناوری اطلاعات و پذیرش ضرورت اخذ مجوزهای مهندسی حرفه‌ای در این رشته برای ورود و استمرار فعالیت در بازار کار.
  • انجام پژوهش کاربردی برای طراحی ایجاد ساختارهای سازمانی معماری‌شده برای دانشکده‌های مهندسی فناوری اطلاعات در سطح کشور و تدوین برنامه‌های راهبردی در این زمینه.
  • بازمهندسی ساختارهای سازمانی دانشکده‌ها جهت تقلیل فعالیت‌های اداری کمیته‌ها، گروه‌ها و شوراهای آموزشی و افزایش میزان فعالیت فنی و تخصصی آن‌ها.
  • برقراری پیوند مشارکت‌جویانه دانشکده‌ها با نظام صنفی رایانه‌ای و صنعت.
  • استفاده از مشارکت خبرگان دانشگاهی در تدوین برنامه‌های راهبردی بخش فناوری اطلاعات و قوانین مورد نیاز برای تصویب در مجلس و نهادهای قانونی.
  • توجه ویژه برنامه‌ای به گسترش فارسی‌خوانی، فارسی‌گوئی و فارسی‌نویسی و آموزش اخلاق و آداب فناوری اطلاعات در همه سطوح دانشگاهی.
  • طراحی و برپائی موزه رایانه ایران برای سوادآموزی ضمنی علوم، ایجاد حافظه سازمانی برای بخش فناوری اطلاعات و کمک به تدوین برنامه ملی بازیافت ابزارهای مستهلک رایانه‌ای.

 

جمع بندی
در جهانی پرتغییر و در بهره‌گیری از فناوری که علاوه بر امکانات چشمگیر و اثربخش آن‌ها، سرمایه‌های گسترده جهانی پیشران و استحکام‌بخش آن هستند و در عصری که این فناوری با فعالیت‌های روزمره انسان عجین شده است با نگاهی آینده‌نگر با راهبردی واقع‌بینانه، دور از افراط و تفریط و به کمک کارایی‌سنجی می‌توان از فناوری اطلاعات بهره گرفت. در این میان آموزش این فناوری سهمی جدی در این به کارگیری منطقی، معقول و واجد صرفه اقتصادی جهت استفاده از بیشینه فرصت‌ها و قرار گرفتن کمینه در مسیر تهدیدات در عین بهره‌گیری از نقاط قوت و خسارت ندادن بابت نقاط ضعف دارد.
در جمع‌بندی شرایط موجود در آموزش‌های مهندسی فناوری اطلاعات، علوم و مهندسی رایانه چون نیروی انسانی جوان ما یک مزیت راهبردی غیرقابل انکار است، توصیه راهبردی اول برای حل میزان بیشینه مشکلات با کمترین هزینه، گشودن درهای دانشکده‌های فناوری اطلاعات بر روی نسل جوان آموزش دیده خبره از خارج و داخل کشور به‌عنوان اعضای جدید هیئت علمی است که با شایسته سالاری در گزینش، واجد کمترین هزینه و بیشترین فایده برای کشور خواهد بود. راهبرد پیشنهادی دوم گسترش تدریجی و واجد کیفیت آموزش‌های بین‌رشته‌ای فناوری اطلاعات در رشته‌های گوناگون دانشگاهی است. راهبرد سوم اندیشیدن به تمهیدات پشتیبان در گسترش مستمر و روزافزون سواد عمومی فناوری اطلاعات برای همه شهروندان و ایجاد یک حافظه سازمانی برای جلوگیری از تکرار تجربیات ناموفق و بازبه‌کارگیری تجارب موفق در این بخش است .

مراجع
[1] سیدابراهیم ابطحی، "نقش انفورماتیک در برنامه توسعه در ایران" ،پایان نامه کارشناسی ارشد علوم رایانه، دانشگاه صنعتی شریف، 1363.
[2] سیدابراهیم ابطحی،" دوره های کارشناسی ارشد فناوری اطلاعات"، گزارش کامپیوتر شماره151، ماهنامه انجمن انفورماتیک ایران، تیرماه1382.
[3] سیدابراهیم ابطحی،" دشواری های ساختاری در بخش فناوری اطلاعات ایران"، گزارش کامپیوتر شماره153، ماهنامه انجمن انفورماتیک ایران، مهر و آبان 1382.
[4] سیدابراهیم ابطحی، "بررسی گزینه های تدوین برنامه تفصیلی و تولید درس افزارهای آموزشی دوره کارشناسی مهندسی فناوری اطلاعات"، گزراش کامپیوتر شماره148، ماهنامه انجمن انفورماتیک ایران، بهمن ماه1381 .
[5] سید ابراهیم ابطحی،" برنامه درسی برای دوره دانشگاهی فناوری اطلاعات "، یازدهمین کنفرانس بین المللی انجمن کامپیوتر ایران، بهمن 84..
[6] سید ابراهیم ابطحی، "تناسب‏سنجی کمیت و کیفیت آموزشهای پیش دانشگاهی و دانشگاهی فناوری اطلاعات (فا) در ایران"، گزارش کامپیوتر نشریه انجمن انفورماتیک ایران، سال سی ام، شماره 171، خرداد و تیرماه 1387.
[7]  سید ابراهیم ابطحی، "دوراندیشی، آینده نگری و بهبود مستمر، ضرورت های ارتقای آموزش های دانشگاهی فناوری اطلاعات و مهندسی رایانه"، ماهنامه گزارش کامپیوتر، نشریه انجمن انفورماتیک ایران، شماره 182، سال سی ام، آذر و دی ماه 1387.‏

  [8]  R. Sudan , S. Ayers ,P. Dongier,"The Global Opportunity in IT-Based Services : Assessing and Enhancing Country Competitiveness", The World Bank , 2010.