انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. چهارشنبه  ٠١/٠٩/١٣٩٦ ساعت ١٦:٣٩
 

شماره 200
ابراهیم نقیب‌زاده مشایخ
مدیر مسئول و سردبیر گزارش کامپیوتر

پست الکترونیکی: mashayekh@isi.org.ir

 

نشریه‌ای که در دست دارید، دویستمین شماره گزارش کامپیوتر، نشریه علمی انجمن انفورماتیک ایران و قدیمی‌ترین نشریه کامپیوتری کشور است. نخستین شماره این نشریه در تیر ماه 1358، درست یک ماه پس از آغاز فعالیت رسمی انجمن انفورماتیک ایران، در 8 صفحه در قطع A5 ، به سردبیری آقای دکتر بهروز پرهامی، رئیس وقت انجمن، منتشر شده و پس از آن، بجز یک دوره دو سه ساله که در ادامه توضیح داده‌ام، تا به امروز به‌طور مرتب منتشر شده است.
در زیر، مروری کنیم بر رویدادهای 32 سال گذشته در ارتباط با چاپ 200 شماره نشریه گزارش کامپیوتر:
شماره‌های نخست گزارش کامپیوتر بیشتر به درج اخبار انجمن، اخبار ایران، اخبار جهان، گزارش گردهمائی‌های علمی، معرفی کتاب، نامه‌های اعضاء و مقالات ترجمه شده اختصاص داشت. جالب توجه آن‌که از همان شماره نخست، بخشی به‌عنوان واژه‌گزینی در نظر گرفته شده بود که به پیشنهاد معادل‌های فارسی برای واژه‌های کامپیوتری بیگانه می‌پرداخت و همین بخش، پایه‌ای شد تا دو سال بعد نخستین واژه‌نامه کامپیوتر و انفورماتیک، مشتمل بر 6000 واژه، به کوشش دکتر پرهامی از سوی انجمن منتشر گردد.
گزارش کامپیوتر، شماره به شماره از لحاظ کمّی و کیفی غنی‌تر می‌شد و قطع آن نیز از ابتدای سال 1359 به قطع A4 تغییر یافت. امّا تمام زحمت آماده‌سازی نشریه، از نوشتن اکثر مقالات، تایپ، نمونه‌خوانی، ویرایش و صفحه‌بندی بر‌عهده دکتر پرهامی بود و وی با دقت و پشتکار بی‌نظیری که داشت، کار انتشار گزارش کامپیوتر را بی‌وقفه تا پایان سال 1362 ادامه داد.
بد نیست خاطره‌ای را از آن روزها برایتان نقل کنم. بعد از این‌که نشریه از چاپ در می‌آمد من یا خود دکتر پرهامی آن‌را از چاپخانه که نزدیک میدان بهارستان بود می‌گرفتیم و به دفتر دکتر پرهامی در دانشگاه صنعتی شریف می‌بردیم. گزارش کامپیوتر به‌صورت برگ‌برگ (در هر برگ 4 صفحه نشریه) چاپ می‌شد و ما باید برگ‌ها را تا کرده و داخل هم گذاشته و آن‌ها را منگنه می‌کردیم. بعد از این‌که این کار تمام می‌شد نوبت به آماده کردن پاکت‌ها برای ارسال نشریه می‌رسید. آدرس اعضا را یک‌به‌یک پشت پاکت‌ها می‌چسباندیم، بعد نشریه را داخل پاکت گذاشته و در آن‌ها را با چسب می‌بستیم. در آخر تمبرها را پشت پاکت‌ها می‌چسباندیم و پاکت‌ها را به پستخانه می‌بردیم. تعداد اعضای انجمن در آن زمان در حدود 400 نفر بود و این‌کار تقریباً یک بعد‌از‌ظهر کامل به طول می‌انجامید. یکروز من و دکتر پرهامی پشت یک میز و روبروی هم نشسته بودیم . دکتر پرهامی نشریه را تا می‌کرد و به من می‌داد تا منگنه کنم. من نشریه‌ها را پس از منگنه کردن  به گوشه‌ای می‌انداختم تا بعداً آن‌ها را با هم در پاکت بگذاریم و بقیه مراحل را انجام دهیم. در حین این‌کار با هم از این‌طرف و آن‌طرف صحبت می‌کردیم. بعد از مدّتی، من به نظرم رسید که به اندازه کافی نشریه آماده شده است و باید کار تا کردن و منگنه کردن را متوقف کنیم و به سراغ مرحله بعدی برویم. به دکتر پرهامی گفتم: آقای دکتر، فکر می‌کنم 400 تا نشریه منگنه شد. بهتر است پاکت‌ها را آماده کنیم. امّا دکتر پرهامی گفت هنوز 400 تا نشده. من پرسیدم از کجا با این اطمینان می‌گوئید: گفت «چون این سوزن‌های منگنه که داخل دستگاه منگنه می‌گذاریم 50تایی هستند. من اوّل کار منگنه را خالی می‌کنم و هربار که سوزن می‌گذاریم می‌شمارم. تاکنون 7بار سوزن گذاشته‌ایم. بنابراین کمتر از 350تا نشریه منگنه شده است.»
دقت و نظم دکتر پرهامی در انجام کارها مثال زدنی بود.
از ابتدای سال 1363 تا پایان سال 1364، سردبیری گزارش کامپیوتر برعهده من بود. البته همچنان به دلیل ضعف بنیه مالی انجمن، همه کارها تقریباً انفرادی انجام می‌شد. از تهیه مقالات و ویرایش و تایپ گرفته تا نمونه‌خوانی و صفحه‌بندی. یادم می‌آید که در سال 1363 که یک تایپ سلکتریک آی‌بی‌ام با قابلیت پاک کردن حروف تایپ شده از سوی شرکت داده‌پردازی ایران به انجمن اهداء شد، انگار خدا دنیا را به ما داده بود. پیش‌از آن، هر خطی که نیاز به اصلاح داشت را دوباره تایپ می‌کردیم و آن یک خط را می‌بریدیم و روی خط قبلی می‌چسباندیم. حال اگر خطی در متن اصلی جا افتاده بود که دیگر هیهات بود. در پایان سال 1364 تعداد صفحات گزارش کامپیوتر به 24 صفحه رسیده بود.
کار آماده‌سازی نشریه و در واقع سردبیری آن در سال 1365 بر عهده همکار پرتلاش ما آقای حمید‌رضا رهبر بود. سال‌های 66 تا 68 برای نشریه گزارش کامپیوتر، سال‌های توقف انتشار و درگیر شدن با دیوان‌سالاری حاکم بر وزارت ارشاد بود. جریان از این قرار بود که تا سال 1366، هر شماره ماهنامه را که آماده می‌کردیم برای گرفتن مجوّز چاپ به وزارت ارشاد می‌بردیم و در آنجا پس ‌از چهار پنج روز، اگر ایراد و اشکالی در مطالب آن نمی‌دیدند، مجوّز مربوط صادر می‌شد. (خاطرات جالبی از ایرادهایی که در طول آن سال‌ها به مطالب، عکس‌ها و حتی کاریکاتورها گرفته می‌شد دارم که برای جلوگیری از طولانی شدن این مقاله از بازگو کردن آن‌ها صرفنظر می‌کنم.) از اواخر سال 1365 وزارت ارشاد اعلام کرد که دیگر مجوّز تک نسخه داده نمی‌شود و هر نشریه‌ای که بخواهد چاپ شود باید مراحل قانونی اخذ پروانه انتشار و معرفی مدیر مسئول را طی کند. چند ماهی برای آقایان توضیح می‌دادیم که گزارش کامپیوتر متعلّق به یک انجمن علمی است که اعضای هیأت مدیره‌اش هر دو سال یکبار توسط اعضای انجمن انتخاب می‌شوند و بنابراین فرد ثابتی که به‌عنوان مدیر مسئول معرفی شود وجود ندارد. وانگهی فعالیت در انجمن، فعالیتی داوطلبانه و غیر انتفاعی است و افراد هیأت مدیره انجمن نیز افرادی با سابقه علمی و عموماً نا‌آگاه یا ناوارد به باید‌ها و نباید‌های سیاسی و اجتماعی و فرهنگی هستند و بنابراین کسی حاضر نمی‌شود به‌خاطر یک فعالیت علمی داوطلبانه، مسئولیتی بر عهده گیرد که ممکن است عواقب نامطلوبی برایش داشته باشد. امّا این استدلال‌ها بیفایده بود و وقتی‌که دریافتیم برای تداوم چاپ نشریه چاره‌ای جز درخواست رسمی برای گرفتن پروانه انتشار وجود ندارد، من خود داوطلب شده و فرم‌های مربوط را به نام خود تکمیل کرده و به وزارت ارشاد تحویل دادم. متأسفانه کار بررسی صلاحیت و فرایند صدور پروانه انتشار بسیار بیشتر از آنچه انتظار می‌رفت به درازا کشید و تقریباً سه سال نشریه گزارش کامپیوتر قابل چاپ و توزیع به شکل سابق نبود.
در این سال‌ها کمیته انتشارات انجمن بیکار ننشست و برای حفظ ارتباط با اعضاء، خبرنامه‌ای را در 8صفحه (به نام بولتن داخلی که نیاز به مجوّز وزارت ارشاد نداشت) به‌طور ماهانه تهیه می‌کردیم و برای اعضای انجمن می‌فرستادیم. در آن سال‌ها، فعالیت انجمن بیشتر بر برگزاری دوره‌های آموزشی و سخنرانی‌های علمی متمرکز بود.
از سال 1368 با تغییر هیأت مدیره انجمن، سرپرستی کمیته انتشارات انجمن برعهده دوست و همکار فاضل و فرهیخته آقای علی پارسا قرار گرفت. بالاخره پروانه انتشار گزارش کامپیوتر در اواخر سال 1368 با مدیر مسئولی من صادر شد و از ابتدای سال 1369 دوباره گزارش کامپیوتر به قرار سابق چاپ و توزیع شد.
یکی‌از همکاران با ذوق و بصیرت کمیته انتشارات در آن سال‌ها آقای سعید وحید بود که با همکاری آقای پارسا، رنگ و بوی حرفه‌ای‌تری به نشریه بخشیدند. سر‌دبیری آقای پارسا تا پایان سال 1371 ادامه داشت و از ابتدای سال 1372 تا مهر‌ماه همان سال، شش شماره گزارش کامپیوتر به سردبیری آقای سعید وحید منتشر گردید. از مهر‌ماه 1372 نیز دوباره سرپرستی کمیته انتشارات و سر‌دبیری گزارش کامپیوتر بر عهده من گذاشته شد که تا امروز همچنان ادامه دارد.
یکی‌از چالش‌هایی که همواره بر سر راه انتشار گزارش کامپیوتر وجود داشت، تأمین هزینه‌های چاپ بود که به‌طور مرتب افزایش می‌یافت و پرداخت آن از عهده انجمن خارج می‌شد. بحث قبول آگهی در نشریه و فروش آن از طریق کیوسک مطبوعات به منظور پوشش دادن هزینه‌های چاپ، بدون اغراق چند سال در هیأت مدیره انجمن وجود داشت و تقریباً همگی اعضای هیأت مدیره با آن مخالفت می‌کردند. تا آن‌که در سال 1378 هزینه‌های چاپ به اندازه‌ای رسید که یا باید نشریه را تعطیل می‌کردیم و یا علیرغم میل باطنی، به چاپ آگهی تن می‌دادیم. سر‌انجام راه دوم انتخاب شد و قرار شد برای نشریه آگهی گرفته شود. امّا آگهی گرفتن هم که کار ما نبود! و تشکیلات و راه و روش‌های خاص خود را می‌طلبید. بنابراین اکنون که مجوّز آگهی گرفتن از سوی هیأت مدیره صادر شده بود، آگهی دهنده‌ای پیدا نمی‌شد! بدین ترتیب چند سالی عملاً آگهی‌هایی که در گزارش کامپیوتر چاپ می‌شد به شرکت‌های دوست و آشنا تعلّق داشت که از سر رودربایستی و برای کمک به انجمن آگهی‌های خود را در گزارش کامپیوتر به چاپ می‌رساندند. امّا به قول شاعر: «کجا دهد این باده‌ها کفاف مستی ما؟» این بود که از اواسط سال 1381 قراردادی با یک شرکت تبلیغاتی بسته شد تا کار جلب آگهی از سوی آنان دنبال شود و وقت همکاران کمیته انتشارات انجمن صرف این کار نگردد. از سال 1383 تا کنون نیز این قرارداد با کارگاه هنر به مدیریت آقای دهقان‌پور منعقد گردیده که جا دارد از ایشان و همکارانشان بابت همکاری صمیمانه با کمیته انتشارات انجمن سپاسگزاری کنم.
در طول سی و دو ‌سالی که این نشریه منتشر می‌شود، علاوه‌بر اعضای کمیته انتشارات انجمن که مسئولیت آماده‌سازی نشریه را داشتند، چند نفر نقش تأثیر‌گذار و برجسته‌ای ایفاء کرده‌اند که مایلم در پایان این گزارش از آنان نام ببرم:

  1. آقای دکتر بهروز پرهامی، بنیانگذار انجمن و نخستین سرپرست کمیته انتشارات که کلّ ساختار انجمن و از جمله کمیته انتشارات، مرهون تلاش و ابتکار عمل وی است. بدون تردید اگر تلاش‌ها و زحمات طاقت‌فرسای دکتر پرهامی در سال‌های اولیه موجودیت انجمن نبود، امروز نشریه گزارش کامپیوتری وجود نداشت.
  2. آقای احمد بنای یزدی‌پور که از شماره 102 گزارش کامپیوتر (مرداد و شهریور 1369) تا شماره 163 (شهریور و مهر 1384) که نشریه با نرم‌افزار TeX فارسی حروف‌چینی می‌شد با نهایت علاقه‌مندی و صرف وقت بسیار، کمک‌رسان کمیته انتشارات انجمن بودند.
  3. خانم سها خاوری که به مدّت 12 سال کار حروف‌چینی و صفحه‌آرایی نشریه و سپس به مدّت 5 سال تا سال 1388 مدیریت اجرایی گزارش کامپیوتر را بر عهده داشتند و با دقت، صبوری و پشتکار خود، بسیاری از موانع دست و پاگیر را از سر راه کمیته انتشارات انجمن برداشتند.
  4. و بالاخره دوست بسیار گرامی و دانشمندم آقای سید ابراهیم ابطحی که با همکاری ارزشمند و بی‌وقفه خود، بر غنای علمی نشریه بسیار افزوده‌اند و همچون بازویی پرتوان یاری‌رسان کمیته انتشارات انجمن بوده‌اند.
در کشور ما که ظرف سی سال گذشته، صدها بلکه هزاران نشریه منتشر شده و خواسته یا ناخواسته تعطیل شده‌اند، همین‌که یک نشریه علمی مستقل، بیش از 32 سال است که به‌طور منظم چاپ و منتشر می‌شود، خود اتفاق مهم و فرخنده‌ای است. و امیدوارم با همکاری هر چه بیشتر اعضای انجمن، انتشار این نشریه به صورتی پربارتر همچنان ادامه یابد.