انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. چهارشنبه  ٠١/٠٩/١٣٩٦ ساعت ١٦:٣٤
 

تحقق شهر الكترونیكی: یك نگاه اجمالی در پدیده‌شناسی از منظر رویكرد تحول

اردوان مجیدی
موسسه مطالعات راهبردی فناوری اطلاعات
پست الکترونیکی:  majidi.office@gmail.ir
رضا درخشان
موسسه مطالعات راهبردی فناوری اطلاعات
 پست الکترونیکی: Derakhshan.r@Gmail.com


 
چكیده
طراحی،‌ برنامه‌ریزی و توسعه شهرها در شرایط شكل‌گیری جامعه اطلاعاتی، علاوه بر مد نظر قراردادن ابعاد كالبدی، نیاز به پوشش ابعاد دیگری نیز هست؛ كه نگاه به پدیده شهر در بعد رایا سپهری آن، بخصوص در تحقق شهر الكترونیكی، از آن جمله است. آنچه كه در تحقق شهر الكترونیكی دارای اهمیت است، مشخص ساختن رویكردی مناسب است كه تحول شهر به سمت شهر الكترونیكی را با سازوكار و صورت مناسب، امكان‌پذیر سازد. اتخاذ رویكرد تحول مناسب،‌ بیش از هر چیز نیازمند شناخت پدیده شهر الكترونیكی است. ابعاد مختلف این شناخت، به ما كمك می‌كند تا خصوصیات و ملزومات تحقق شهر الكترونیكی را تعیین نموده، و بر اساس آن معماری شهر الكترونیكی، و نیز برنامه توسعه شهر الكترونیكی را ترسیم كنیم. منظور از معماری در اینجا، نه معماری فضای كالبدی، بلكه معماری رایا سپهری، سازمانی و اجتماعی در پهنه جامعه اطلاعاتی است. از این رو رویكرد معماری سازمانی و معماری نظام‌های كلان، در این شناخت مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این مقاله در شناخت پدیده شهر الكترونیكی،‌ پدیده‌های جامعه، اطلاعات، فناوری اطلاعات، رایا سپهر، جامعه اطلاعاتی و شهر مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرند. سپس بر اساس این تحلیل، خصوصیات شهر الكترونیكی تبیین شده؛ و در نهایت بر اساس تحلیل ابعاد پدیده‌های مذكور و خصوصیات شهر الكترونیكی، خصوصیات رویكرد تحول در تحقق شهر الكترونیكی مورد بحث قرار می‌گیرد. از منظر این خصوصیات، پدیده شهر الكترونیكی، نوع جدیدی از شهر، و در بردارنده نوع جدیدی از جامعه است، و تنها شامل به‌كارگیری برخی ابزارها نیست. طرح‌های توسعه شهر الكترونیكی، باید در منظر این نگاه، پاسخگوی نیازهای تحولی شهر باشند. با توجه به ابعاد وسیع پدیده‌های مذكور، این پدیده‌شناسی تنها در محدوده نیازمندی‌های كلیدی رویكرد تحول صورت می‌گیرد.

كلمات كلیدی

شهر الكترونیكی، جامعه، اطلاعات، فاوا، ‌سایبرنتیك (رایانیک)، رایا سپهر، جامعه اطلاعاتی، جامعه تمدنی، شهر،‌ رویكرد تحول، پدیده‌شناسی

1- مقدمه
حمد، خداوند متعال را كه برترین موجودات، و خلیفه خود در زمین را چنان آفرید كه با جمع شدن در كنار یكدیگر،‌ پدیده جامعه را به گونه‌ای شكل می‌دهند كه روح و رفتار مستقلی را به عنوان یك موجود متفاوت‌ دارا است‌ و در پس خلق تك موجود متعالی كه روح او در آن دمیده شده،‌ خلقی دیگر، در تركیب و به هم پیوستن این تك موجودات نهفته است. و تكامل و تعالی این خلق دیگر،‌ در یافتن انسجام و یكپارچگی در قالب یك نظم تمدنی كه به صورت جغرافیائی و محیطی سازمان یافته است، و جریان یافتن سازوكارهای زندگی و معیشت در بستر آن، در قالب پدیده شهر است كه خود خلقی دیگر است.
و تجلی زیبائی این خلق احسن‌ زمانی بیشتر می‌شود كه این موجود، با ساماندهی نوعی از خودكارسازی، خودسازماندهی، و مدیریت بازخوردهای آن در بهبود عملكرد و سازماندهی این پدیده شهر به شكل رایا سپهری، با بهره‌گیری از برترین و زیباترین آفریده‌های خود در این دوران،‌ یعنی فناوری اطلاعات، بستر نوع دیگری از این خلق دیگر را پی‌ریزی كند؛ شهر الكترونیكی!
در تبیین ابعاد و چگونگی تحقق شهر الكترونیكی، طراحی معماری شهر الكترونیكی و نیز برنامه توسعه شهر الكترونیكی، نقش اساسی را ایفا می‌كنند. در اینجا لازم است منظور ما از به كاربردن واژه معماری،‌ به صورت شفاف مورد توجه قرار گیرد. هر چند اصطلاح "معماری" عمدتا در حوزه طراحی سازه‌های فیزیكی مانند ساختمان،‌ شهر و نظایر آن، و بخصوص در تبیین ابعاد كالبدی آن به كار می‌رود، ولی این اصطلاح در سالیان اخیر با الهام گرفتن از حوزه معماری ساختمان، در حوزه‌های دیگری رواج پیدا كرده و به كار گرفته می‌شود. از این جمله می‌توان به معماری رایانه، معماری نرم‌افزار، معماری سازمان، و نیز معماری نظام‌های كلان (نظیر نظام اقتصادی، نظام سلامت، نظام آموزش)، اشاره نمود.
معماری یك نظام كلان، تبیین یك نگاه كل‌گرا و عقلانی بر یك نظام كلان پیچیده است كه اجازه تمركز بر مولفه‌های كلیدی و هم‌بندی و تعامل آن‌ها را می‌دهد و امكان پرهیز از ورود به جزئیات را فراهم می‌كند [مجیدی 85-2]. یك شهر، از یك منظر یك سازه فیزیكی است و در قالب مسائل كالبدی و نیز ارتباط مسائل اجتماعی، روانی، فرهنگی، هنری و سیاسی با این مسائل كالبدی،‌ در چارچوب علم، فن و هنر معماری ساختمان و شهرسازی مورد تحلیل و طراحی قرار می‌گیرد. از طرف دیگر یك شهر یك نظام كلان محسوب می‌شود و می‌توان از منظر مهندسی و معماری نظام‌های كلان، به آن و نظام‌های آن نگاه كرد. بخصوص در مورد شهر الكترونیكی، با توجه به این كه بسیاری از مسائل آن از منظر رایا سپهری مورد توجه و تحلیل قرار می‌گیرند، زمینه تحلیلی بیشتری را در حوزه مهندسی و معماری نظام‌های كلان پیدا می‌كند. لذا ما نیز در این مقاله از دیدگاه معماری سازمان و معماری نظام‌های كلان، به بحث معماری و تحول شهر الكترونیكی نگاه می‌كنیم.
یكی از مسائل گلوگاهی كه در حوزه مهندسی و معماری نظام‌های كلان مورد توجه قرار دارد، رویكرد تحول نظام كلان مربوطه است. از همین منظر، از مهمترین عواملی كه در تحقق شهر الكترونیكی دارای اهمیت است، مشخص ساختن رویكردی مناسب است كه تحول شهر به سمت شهر الكترونیكی را با سازوكار و صورت مناسب، امكان‌پذیر سازد. اتخاذ رویكرد تحول مناسب،‌ بیش از هر چیز نیازمند شناخت پدیده شهر الكترونیكی است. ابعاد مختلف این شناخت به ما كمك می‌كند تا خصوصیات و ملزومات تحقق شهر الكترونیكی را تعیین نموده، و بر اساس آن معماری شهر الكترونیكی و نیز برنامه توسعه شهر الكترونیكی ترسیم شود. تا ما به درستی نشناسیم كه پدیده شهر الكترونیكی، چگونه پدیده‌ای است و خصوصیات آن از زوایای مختلف چگونه است، نمی‌توانیم معیاری برای سنجش صحت معماری داشته باشیم. و تا معیاری برای سنجش معماری نداشته باشیم، معیاری برای سنجش صحت برنامه توسعه نیز نخواهیم داشت. به عبارت دیگر، بر اساس مشخصه‌هائی كه پدیده‌شناسی از پدیده شهر الكترونیكی پیش روی ما قرار می‌دهد،‌ طراحی معماری به گونه‌ای صورت می‌گیرد كه این مشخصه‌ها تحت پوشش قرار گرفته، و ملزومات و نیازمندی‌های شهر الكترونیكی توسط معماری تامین و پاسخ داده شود. آنگاه برنامه توسعه نیز بر اساس ترسیمی كه معماری از سازوكارها و ساختار و مولفه‌ها و هم‌بندی آن ارائه می‌كند، مسیر راهبردی و عملیاتی تحول شهر به سمت شهر الكترونیكی ترسیم شده و تحقق آن را مشخص خواهد نمود.
برای دست یافتن به خصوصیات و ابعاد یك پدیده، شناخت پدیده‌های كلیدی شكل دهنده آن پدیده، خصوصیات این پدیده‌ها و هم‌بندی‌ آن‌ها در اثرگذاری متقابل خصوصیات آن‌ها بر یكدیگر، نقش اساسی را ایفا می‌كند. از آنجا كه شهر الكترونیكی اولا شكلی از یك جامعه است، لازم است تا مفهوم جامعه، آن هم با شكل تحول یافته و نوین آن یعنی جامعه اطلاعاتی، مورد اشاره و تعریف و تبیین مفهوم قرار گیرد. ضمن آن كه برای تبیین پدیده جامعه اطلاعاتی، لازم است تا پدیده اطلاعات، فناوری اطلاعات و رایا سپهر، كه یك محور اساسی جامعه اطلاعاتی را تشكیل می‌دهند، مورد بحث قرار گیرند. در این میان با توجه به نقش اساسی فرهنگ در شكل‌گیری جامعه، و نقش آن در تحول نظام، پدیده فرهنگ و منظر نگاه ما به این پدیده، مورد اشاره اجمالی قرار می‌گیرد. همچنین لازم است تا پدیده شهر، به عنوان شكل خاصی از ظهور جغرافیائی جامعه متمدن، به اجمال معرفی شود. پس از آن می‌توان به پدیده شهر اطلاعاتی پرداخت و با توجه به پدیده‌شناسی اجمالی مولفه‌ها و پدیده‌های سازنده آن، خصوصیات اساسی این پدیده را مورد بحث مختصر قرار داد. در نهایت بر اساس این خصوصیات تبیین شده، می‌توان به خصوصیات رویكرد تحول در تحقق شهر الكترونیكی اشاره كرد.
با توجه به این كه پدیده‌های مورد توجه در این پدیده‌شناسی، دامنه وسیع و ابعاد متعددی دارند، برای محدود ساختن دامنه و امكان جمع نمودن ابعاد پدیده‌شناسی در این نوشتار، لازم است تا تنها ابعادی مورد توجه بیشتر قرار گیرد كه اثر مشخصی در تعیین ابعاد رویكرد تحول خواهند داشت. به همین جهت، این مقاله تنها یك پدیده‌شناسی از منظر رویكرد تحول خواهد بود.
این پدیده‌شناسی بر اساس مطالعاتی كه در پروژه‌های طراحی معماری و تدوین سند ملی دولت الكترونیكی [سند دولت الكترونیكی84]، معماری فاوای نهاد ریاست جمهوری [معماری فاوای نهاد84]، معماری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران [معماری سازمان فرهنگی 86]، و چارچوب و متدولوژی معماری سازمانی (چم) [مجیدی 85-2] انجام شده، شكل گرفته و تكامل یافته است.

2- جامعه
با توجه به این كه پدیده شهر الكترونیكی، در هر صورت نوعی از جامعه است، لازم است تا زاویه نگاه ما به پدیده جامعه مشخص شود. تعاریف مختلفی از پدیده جامعه،‌ از زوایای مختلف وجود دارد. برخی از این تعاریف عبارتند از:

  • جامعه، از سوی جامعه‌شناسان و انسان‌شناسان، به عنوان مجموعه روابط اجتماعی بین افراد تعریف شده است. جامعه، گروهی از افراد است كه به طور وسیع با گروه‌های دیگر از نظر منافع مشترك، روابط مشخص، نهادهای اشتراكی، و فرهنگ مشترك، متمایز می‌شوند. [Srinivasan 2004]
  • جامعه، راهی است كه افراد خود را در آن آرایش و سازماندهی می‌كنند. از این رو، می‌توان به تنوع گروه‌ها، شبكه‌ها، نهادها، سازمان‌ها و سیستم‌ها كه افراد از آن‌ها برای ارتباط خود با یكدیگر برای شكل‌دهی یك جامعه استفاده می‌كنند توجه كرد. [Howitt 2009]
  • جامعه، از یك عده افرادی تشكیل شده است كه برای ارضای نیازهایشان، با هم روابط اجتماعی دارند. این تعریف یك انتظار ایده‌آل از كاركرد ایده‌آل یك جامعه است و بیشتر جامعه‌شناسان كاركردگرا به آن اعتقاد دارند. [رفیع‌پور 82]

با نگاهی به تعاریف موجود، تبیین مفهوم جامعه میتواند مبتنی بر شمارش 12 ركن اساسی آن صورت گیرد. مبتنی بر این 12 ركن،  یك جامعه عبارت است از:

  • مجموعه‌ای از انسان‌ها،  و نیز افزارها، موجودات زنده و منابع تحت انقیاد آن‌ها،
  • در یك نظام مشخص پایدار (و نه لزوما مدون)،
  • سازماندهی شده در سازمان‌های رسمی و غیررسمی،
  • در محدوده جغرافیائی و محیط مشخص،
  • در رابطه و تعامل با یكدیگر و محیط،
  • كه دارای فرهنگ مشخص شكل‌یافته طبق مجموعه‌ای از فرارفتارها،
  • و نیز گستره‌ای از برخی از وجوه مشترك،
  • كه افراد در آن، با درك وجود و رفتار خود و دیگران و محیط،
  • رفتار بامعنائی را تنظیم، شكل داده و بروز می‌دهند،
  • و كل آن جامعه نیز به مثابه یك موجود و پدیده زنده و دارای روح واحد،
  • رفتار یكپارچه بامعنائی را به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، از خود بروز می‌دهد،
  • و روح و رفتارهای افراد و جامعه، قوه محركه كافی را برای تحول درونی و خود سازمانده ساختار و رفتار درونی و رفتار بیرونی، ایجاد می‌كند.

در یك تعریف چكیده، جامعه، مجموعه‌ای از انسان‌ها در یك نظام مشخص پایدار، در رابطه و تعامل بامعنا با یكدیگر و محیط است كه دارای فرهنگ مشخص و گستره‌ای از وجوه مشترك،‌ روح واحد و خود سازمانده است.
جامعه مانند یك موجود زنده دارای روح است، از این رو، رفتار یكپارچه و بامعنائی را از خود نشان می‌دهد. همچنین، یك بستره و فضای تصمیم‌گیری مشخصی در جامعه وجود دارد كه تصمیم‌گیری كل جامعه در آن نقش دارد. در این بستر و فضا، همه افراد موجود در جامعه، به شیوه‌های مختلفی در رفتار آن دخالت دارند. هر شخصی با ایفای نقش خود در جامعه، می‌تواند منجر به اتخاذ یك تصمیم عمومی در جامعه شود. این بستر و فضای تصمیم‌گیری، لزوما مشابه با بستر و فضای تصمیم‌گیری كه در علوم مدیریت، سیاست و مهندسی تصمیم وجود دارد، مستلزم انتخاب خودآگاه و مبتنی بر اعلام افراد نیست. چنین نیست كه برای گرفتن یك تصمیم، همه افراد جامعه كنار هم جمع شده و تصمیمی را اتخاذ كنند. به عنوان مثال شخصی را برای انجام كاری انتخاب كنند. در بیشتر تصمیم‌گیری‌هائی كه در بطن جامعه اتفاق می‌افتد، اعلام تصمیم وجود ندارد و تنها رفتار، بیانگر آن تصمیم‌گیری است. جامعه تصمیم می‌گیرد كه در آن شرایط چه رفتاری را داشته باشد. بنابراین، تصمیم‌هایی كه جامعه می‌گیرد، به شكل اعمال هنجارها و شكل‌گیری فرارفتارها بروز می‌كند. از این رو، نوع تصمیم‌گیری جامعه، نوع سازماندهی آن، و مراحلی كه برای اتخاذ آن در جامعه انجام می‌شود و خروجی آن، متفاوت با باورهای رایجی است كه در مورد مساله تصمیم‌گیری وجود دارد.
بستر و فضای تصمیم‌گیری هر فرد، مجموعه‌ای است از باورها و عقاید، فرارفتارها، و محیطی كه فرد در آن واقع شده است، كه موجب می‌شود در شرایطی خاص، جریان تصمیم‌گیری به گونه‌ای هدایت شود كه او یك تصمیم مشخصی را اتخاذ نماید. افراد مختلف، دارای فضاهای تصمیم‌گیری متفاوت و مخصوص به خود هستند و باورها و اعتقادات، فرارفتارها، و مسائل محیطی خاص آن‌ها سبب می‌شود كه اگر دو نفر در شرایط مشابهی قرار گیرند، تصمیمات مختلفی را اتخاذ نمایند. بستر و فضای تصمیم‌گیری شخص، با بستر و فضای تصمیم‌گیری كل جامعه، دارای ارتباط تنگاتنگی است. بستر و فضای تصمیم‌گیری هر شخص، در درون بستر و فضای تصمیم‌گیری جامعه قرار دارد و تصمیماتی كه شخص می‌گیرد، در بستر و فضای تصمیم‌گیری جامعه اثر می‌گذارد و برعكس. از این رو، اثرگذاری متقابلی در این میان وجود دارد. قوای محركه اصلی جامعه، درونی‌شدن تصمیم‌گیری در وجود عموم افراد جامعه و كل جامعه است. رفتارهائی كه جامعه از خود نشان می‌دهد، در درون تك‌ تك افراد جامعه (و یا عموم افراد) درونی می‌شود و تصمیم‌هایی كه در جامعه اتخاذ می‌شود، در بستر و فضای تصمیم‌گیری تك‌ تك افراد (و یا عموم افراد) شكل می‌گیرد. یك تصمیم جامعه كه منجر به یك رفتار مشخص در كل جامعه می‌شود، توسط آحاد جامعه و در تصمیم‌گیری و رفتار تك‌ تك (نه همه) آن‌ها، به صورت خودآگاه و یا ناخودآگاه شكل می‌گیرد. [مجیدی 85-1]

3- فرهنگ
در طراحی معماری و برنامه‌ریزی تحول شهر الكترونیكی، پدیده فرهنگ به عنوان یك بستر سازنده رفتارهای جامعه، نقش جدی را ایفا می‌كند. تحقق شهر الكترونیكی مستلزم نهادینه شدن آن در فرهنگ جامعه است. تجربیات متعدد نشان داده است كه كندی یا سرعت پیشرفت و تكامل رایا سپهرها، عملا تنها در گرو كندی یا سرعت پیشرفت فناوری یا منابع اقتصادی نیست، بلكه بسیار بیش از آن‌ها در گرو تحول فرهنگ است. در اغلب موارد، فناوری بسترهای الكترونیكی كه امروزه در یك جامعه متداول است، چندین سال قبل وجود داشته است؛‌ منابع اقتصادی برای به كارگیری آن نیز وجود داشته است؛ حتی دانش فنی و نیروی متخصص نیز وجود داشته است؛ اما به دلیل عدم پذیرش فرهنگی و شكل‌گیری فرهنگ استفاده و ابعاد فرهنگی جنبی استفاده از آن، تحقق آن بسترها سال‌ها به تاخیر افتاده است. نمونه‌های این مشكل را امروزه در بسیاری از موارد نظیر بهداشت الكترونیكی، دولت الكترونیكی و آموزش الكترونیكی مشاهده می‌كنیم. شهر الكترونیكی نیز از این موضوع مستثنی نیست. تحقق شهر الكترونیكی ابتدائا نیازمند شكل‌گیری فرهنگ شهر الكترونیكی خواهد بود.
آیا فرهنگ تنها به حوزه مسائلی نظیر آداب و رسوم، هنر بومی، گویش‌ها و زبان، آثار باستانی و نظایر آن محدود می‌شود؟ آیا مولفه‌های سازنده فرهنگ را تنها در این حوزه از مسائل باید جستجو نمود؟ یا آنچه كه سبب شكل‌گیری رفتارهای باثبات و با معنای فرد و جامعه در برخورد با پدیده‌های محیط اطراف می‌گردد، فرهنگ محسوب می‌شود؟
هر چند كه ابعاد مختلف بحث در این میدان بسیار وسیع، و دستیابی به پاسخ واحد و فراگیر بسیار دشوار است، اما ‌در این پدیده‌شناسی لزوم ارائه یك پاسخ واحد، و تعریف مشخص از این پدیده، برای دستیابی به یك تفاهم فكری بنیادین، در بافت اجرائی و عملیاتی میدان پژوهش و برنامه‌ریزی مذكور ضروری است. برخی از تعاریف ارائه‌شده از فرهنگ توسط صاحب‌نظران عبارتند از:

  • فرهنگ عبارت است از ارزش‌هایی كه اعضای یك گروه معین دارند، هنجارهایی كه از آن پیروی می‌كنند و كالاهای مادی كه تولید می‌كنند. فرهنگ به شیوه زندگی اعضای یك جامعه معین– عادات و رسوم آن‌ها، همراه با كالاهای مادی كه تولید می‌كنند– مربوط می‌شود. [گیدنز 83]
  • فرهنگ، مجموعه منسجمی است از ابزار و وسایل و اجناس مصرفی، منشورها و قوانین اساسی برای گروه‌های اجتماعی، اندیشه‌ها و پیشه‌ها، باورها و آداب و رسوم. [مالینوفسكی 83]
  • از نظر مویلمان كه یك انسان‌شناس فرهنگی است، فرهنگ، كلیه اشكال زندگی یك قوم، از جمله پایه‌های تفكری آن را تشكیل می‌دهد و این همچنین شامل تمام زمینه‌های فنی موجودیت آن قوم از جمله البسه، ساختمان، ابزار، و ... نیز می‌گردد. [رفیع‌پور 82]

با تمایل شدید به این زاویه نگاه كه فرهنگ جامعه را باید در فضای شكل دهنده رفتار جامعه جستجو كرد، و نه تنها آداب و رسوم و امثال آن، فرهنگ را این چنین تعریف می‌كنیم: 
"فرهنگ بستری دربردارنده قابلیت "ادراك،‌ شناخت و قدرت طبقه‌بندی و تفكیك پدیده‌های مختلف و طیف‌های مختلف آن‌ها"، به عنوان محمل شكل‌گیری "ارزش‌ها و تحقق خواست‌ها و اراده"، با تولید و تاثیرپذیری متقابل از فرارفتارهائی نظیر "باورها، ایدئولوژی، عادت‌ها، مهارت‌ها، هنجارها"،‌ و فرسازه‌هائی نظیر "مفاهیم، نمادها، ضرب‌المثل‌ها، اسطوره‌ها، نهادها‌ و ابزارها"،‌ در بروز رفتارهای بامعنای باثبات فرد،‌ جامعه، حكومت و دولت،‌ به صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، كه متضمن راه و رسم زندگی یا فعالیت كردن در یك محیط مشخص، و رشد، پرورش و تكامل آن  است".
و در تعریفی چكیده:
"فرهنگ بستری متضمن راه و رسم زندگی‌كردن، و پرورش آن، برای بروز رفتارهای بامعنای باثبات بشر است كه دربردارنده قابلیت شناخت، به عنوان محمل شكل‌گیری ارزش‌ها، با تولید و تاثیرپذیری متقابل از فرارفتارها و فرسازه‌ها است".
فرارفتار عاملی است كه سبب می‌‌شود تا رفتار مشخصی در مقابل یك طیف یا سطح خاصی از پدیده‌ها شكل گیرد.  فرارفتار، مشخص ‌می‌كند كه چه رفتاری، در چه شرایط و در چه خصوصیاتی، باید بروز كند و هنگامی كه خصوصیات و شرایط طیفی از پدیده تحقق پیدا كرد، انسان را به طور خودآ‌گاه یا ناخودآگاه، به رفتار بامعنائی در مقابل آن پدیده هدایت می‌كند. باورها، هنجارها، عادت‌ها، مهارت‌ها، از انواع فرارفتار محسوب می‌شوند.
یك فرهنگ، طی دوران عمر خود، برخی از فرارفتارها را در برخی از مصنوعات،‌ متجلی می‌كند به نحوی كه این مصنوع،‌ به گونه‌ای آن فرارفتارها را نمایان كرده و استفاده كننده از این مصنوع را به اتخاذ آن فرارفتار وادار می‌كند. چنین مصنوعی را "فرسازه" می‌نامیم. مثلا وقتی یك فرهنگ، توسط نوع خاصی از پوشش،‌ غذا، یا ابزار، رفتاری را نهادینه می‌كند. یك فرسازه، سازه‌ای است كه رفتارهای خاصی را به صورت یك بسته، در بر دارد. و جامعه با ایجاد آن، مولفه‌هائی از فرهنگ را ظهور بخشیده، و امكان انتقال یا ذخیره‌سازی آن را فراهم می‌آورد.
بر اساس این تعریف، شكل‌گیری یك بستر یا فضا نظیر شهر الكترونیكی،‌ مستلزم شكل‌گیری فرارفتارها و فرسازه‌های مناسب آن در جامعه، به صورتی است كه رفتارهای باثبات و مورد انتظار در آن بستر یا فضا، به صورت مناسب توسط آحاد جامعه بروز پیدا كند.

4- اطلاعات، فناوری اطلاعات، رایا سپهر
بر اثر به كارگیری وسیع سیستم‌های رایانه‌ای، تغییرات در 5 لایه‌ :‌ 1- كاربردهای مستقیم سیستم‌های رایانه‌ای، 2- روش‌های مدیریت، 3-مهندسی سیستم، 4- اصول، راهبرد‌ها، ماموریت و سیاست‌ها، و 5- مفاهیم و نظریات علمی منتشر می‌شود. آنچه در اینجا بخصوص در لایه‌های چهارم و پنجم مطرح است، دیگر سیستم‌های رایانه‌ای نیست، بلكه نوعی جدید از به كارگیری و نگرش به ساختارهای اطلاعاتی، و مفهومی جدید در حال شكل‌گیری است. نوعی جدید از كنترل بشر بر ساختارهای اطراف خود بر اثر این به كارگیری ایجاد می‌شود. و این كنترل را شاید بتوان در چارچوب واژه اطلاعات از یك سو در منظر ماهیت كنترل، فناوری اطلاعات از سوی دیگر در منظر بستر ادراك سازوكار، و سایبرنتیك (رایانیک) را در سوی دیگر از منظر تحلیل رفتار، مورد توجه قرار داد.
اطلاعات، تبیین مجموعه‌ای از حقایق و واقعیت‌های پدیده‌ها (نه لزوما همه حقایق و واقعیت‌های پدیده‌ها)، در قالب عناصر مفهومی است كه به شكل داده‌ها، اطلاعات، دانش یا علم، نمایان می‌شود و منجر به شكل‌گیری آگاهی و بصیرت انسان در درك معنای آن حقایق و واقعیت‌های پدیده‌ها می‌شود.
"فناوری اطلاعات و ارتباطات، بستر نظری، سیستمی و ابزاری برای درك مفاهیم و بنیان‌های نظری، سازماندهی، كنترل و هدایت راهبردی در نظام‌های خرد و كلان بهره‌مند از به‌كارگیری اساسی سیستم‌های رایانه‌ای اطلاعاتی و ارتباطی است"]مجیدی، 83[
سایبرنتیك (رایانیک) علم خودكارسازی در بهبود عملكرد‌ و سودمندی اثر فعالیت یك نظام (طبیعی یا مصنوعی) است كه به صورت جدی از مطالعه بازخوردهای رفتارها و اثرات آن‌ها،‌ بهره می‌برد. در ادبیات رایج علمی مجموعه بسترها،‌ عناصر و مولفه‌های سازنده یك نظام كه به صورت موثر از سازوكارهای این علم به صورت مصنوعی بهره می‌برند،‌ رایا سپهر نامیده می‌شود.
فناوری اطلاعات و ارتباطات ابزار نیست. مستقیما یك نظریه علمی هم نیست. روش هم نیست. اما همه این‌ها را به نوعی حمایت می‌كند. فاوا فقط محملی را برای توجیه و توضیح اتفاقاتی كه در حال رخ دادن است و مسائلی كه در حال شكل‌گیری در رایا سپهر است، بخصوص در لایه چهارم و پنجم مورد بحث، فراهم می‌كند. حتی فاوا یك رشته علمی مشخص هم نیست. همه علوم به نوعی به تدریج به محدوده این بستر وارد می‌شوند و مسائل خود را در محدوده آن طرح و تبیین می‌كنند. برای همین مسئله است كه ما شاهد شكل‌گیری واژه‌هائی نظیر e-learning ، e-government ، e-health ، e-commerce و نظایر آن، و از جمله e-city هستیم.
هر چند واژه الكترونیك، به افزارها و علم و فناوری‌های مرتبط در حوزه این افزارها اتلاق می‌شود، اما به كارگیری این واژه در واژه‌هائی نظیر تجارت الكترونیكی، دولت الكترونیكی، و نظایر آن‌ها را می‌توان با تسامح (در وجه معنا و توجه افزاری آن)، به معنا و مفهوم مبتنی‌شدن وسیع‌الطیف آن حوزه به اطلاعات و ارتباطات، نظام‌های اطلاعاتی و  فناوری اطلاعات و ارتباطات،‌ و شكل‌گیری آن در رایا سپهر دانست. از این رو، تجارت الكترونیكی مترادف تجارت مبتنی بر اطلاعات و ارتباطات و نظام‌های اطلاعاتی و فناوری اطلاعات در رایا سپهر است، و شهر الكترونیكی نیز مترادف شهر مبتنی بر اطلاعات و ارتباطات و نظام‌های اطلاعاتی و فناوری اطلاعات در رایا سپهر خواهد بود.
در واقع این واژه‌ها در حال اعلام این مسئله هستند كه نوع جدیدی از آموزش، دولت، بهداشت، تجارت، ... و البته شهر در حال شكل‌گیری است. این‌ها نه تنها شیوه كاری جدید هستند، بلكه علومی جدید نیز هستند كه نظریات و مفاهیم علمی جدیدی در آن‌ها مطرح می‌شود. و تفكیك بین علم آموزش (learning ) و علم آموزش الكترونیكی (e-learning )، تنها به دلیل نشان دادن تفاوت‌هائی است كه در علم جدید در حال شكل‌گیری، با علم سابق وجود دارد. و به تدریج كه دامنه نظریات و كاربردهای علم جدید وسعت یابد، قطعا كلیه زمینه‌های علم آموزش در علم آموزش الكترونیكی پوشش داده خواهد شد و علم آموزش الكترونیكی به علم آموزش تغییر نام خواهد داد. منتهی این علم آموزش، نه آن علمی خواهد بود كه در كتاب‌های آن،  فصلی برای آموزش الكترونیكی اختصاص داده شود. بلكه آموزش الكترونیكی در همه جای آن علم رسوخ كرده و حتی به جرات بتوان گفت كه به عنوان مبنای اجرائی، كاربردی و عملیاتی آن علم محسوب می‌شود. به عبارت دیگر نظریات مطرح در علم جدید به تمام ابعاد علم اولیه داخل شده و آن‌ها را تحت تاثیر قرار می‌دهد [مجیدی 80]. شهر الكترونیكی نیز نوعی از شهر است با خصوصیات و ابعاد متفاوت،‌ و سازوكارهای خدمات شهری متفاوت.
و البته اثر نوع برداشت و ادراك ما از فاوا، در برنامه‌ریزی توسعه در پهنه فناوری اطلاعات نیز متفاوت خواهد بود. در برنامه‌ریزی توسعه یك نظام متاثر از به كارگیری سیستم‌های رایانه‌ای، نوع ادراك ما از لایه‌های تحت تاثیر این سیستم‌ها، در نوع برنامه‌ریزی ما موثر خواهد بود. در صورتی كه ادراك ما از تحولات سازمانی، محدود به دولایه اول و دوم باشد، برنامه‌ریزی توسعه ناشی از این سطح ادراك نیز، تنها در خرید و به كارگیری تجهیزات و حداكثر ایجاد برخی زیرساخت‌ها، محدود می‌شود. محدودیتی كه متاسفانه بسیاری از حركت‌های برنامه‌ریزی توسعه در سال‌های اخیر، به آن گرفتار بوده‌اند. در صورتی كه ادراك ما از این اثرات، به لایه سوم و ساختار سیستم‌ها كشیده شود، نوع برنامه‌ریزی توسعه ما نیز به اصلاح ساختارها و سیستم‌ها، در پهنه این به كارگیری كشیده خواهد شد. اما زمانی كه لایه‌های چهارم و پنجم نیز در دامنه ادراك ما قرار گیرد،‌ برنامه‌ریزی توسعه ما، شكل متفاوتی را خواهد یافت. برنامه‌ریزی توسعه در این حالت به شكل اصلاح ساختارها، بسترهای اجتماعی و محیطی، و قوانین،‌ مبتنی بر نظریات علمی ظاهر می‌شود. وقتی بدانیم كه مفاهیم جدیدی بر اثر به كارگیری وسیع و عمیق فناوری اطلاعات در شهر و ارائه خدمات شهری در حال شكل‌گیری است، برای تبیین توسعه مطلوب ناشی از این به كارگیری، باید به تبیین نظری ابعاد مختلف آن پرداخت؛ و در این تبیین، شكل‌گیری نوع جدیدی از شهر و ارائه خدمات شهری را، در قالب پدیده شهر الكترونیكی،‌ دنبال نمود. با چنین نگاهی به فناوری اطلاعات و ارتباطات، و آگاهی از لایه‌های اثرات آن بر سازمان و ساختار شهر و نظام مدیریت شهری، می‌توان به نحو مطلوبتری زاویه نگاه خود را در پدیده‌شناسی شهر الكترونیكی،‌ تبیین نمود. [مجیدی 83].

5- جامعه اطلاعاتی
جامعه اطلاعاتی پدیده‌ای است كه تعریف واحد و مورد اتفاق صاحبنظران بر آن وجود ندارد. از جمله می‌توان به تعاریف زیر اشاره نمود:

  • جامعه اطلاعاتی، جامعه‌ای است كه در آن هر فرد می تواند نیازهای اطلاعاتی و ارتباطی خود را در آن برآورده سازد، بدون آن كه خدشه‌ای به حقوق دموكراتیك دیگران وارد كند. [Gohring 2009]
  • جامعه اطلاعاتی، جامعه‌ای است كه در آن فاوا امكانات جدیدی را برای ایجاد، توزیع، به كارگیری، و دستكاری اطلاعات در فعالیت‌های اقتصادی سیاسی و فرهنگی گشوده است. [Malinauskiene 2009]
  • جامعه اطلاعاتی، جامعه‌ای است كه در آن افراد با فناوری به عنوان بخش مهمی از زندگی و تشكیلات اجتماعی تعامل می‌كنند تا بتوانند اطلاعات را در سطح جهانی مبادله كنند. این نوع جامعه از طریق تغییرات ایجاد شده در حوزه‌های مختلف فاوا مورد تاثیر واقع می‌شود و در این جامعه فناوری‌های پیشرفته برای بهبود شرایط زندگی و كاری برای همه شهروندان به كار گرفته می‌شود. [Hafkin 2004]
  • از دیدگاه فرانك وبستر، پنج تعریف از جامعه اطلاعاتی را كه هر كدام معیاری برای تشخیص جامعه نو عرضه می‌كنند می‌توان در قلمرو تحلیل این پدیده در نظر گرفت. از منظر فناورانه، جامعه اطلاعاتی، بر نوآوری فوق‌العاده فناورانه بنا شده است و پیشرفت‌های خیره‌كننده در پردازش، نگهداری، و انتقال اطلاعات به كاربرد فناوری‌های اطلاعاتی در تمامی زوایای حیات اجتماعی انجامیده است. از منظر اقتصادی، تغییر وضعیتی از اقتصاد كالایی به اقتصاد اطلاعاتی انجام شده است و جامعه‌ای خلق شده است كه مشخصه بارز آن این است كه دانش و سازمان، آفرینندگان اصلی ثروت می‌باشند. از منظر شغلی، از هنگامی كه مشاغل اطلاعاتی به وجه غالب در میان مشاغل موجود تبدیل می‌شوند، ما به یك جامعه اطلاعاتی دست می‌یابیم. از منظر مكانی، تاكید عمده بر روی شبكه‌های اطلاعاتی‌ای است كه مكان‌های جغرافیایی را به یكدیگر پیوند می‌دهد و در نتیجه آثار شگفت‌انگیزی بر سازمان زمان و مكان دارند. از منظر فرهنگی، فرهنگ كنونی به طور آشكار نسبت به تمامی دوره‌های پیشین سرشارتر از اطلاعات است و ما در محیطی لبریز از رسانه‌ها زندگی می‌كنیم كه اطلاعات به درون خصوصی‌ترین قلمرو زندگی‌مان رسوخ پیدا كرده است. [وبستر80]

در تعاریف ارائه‌شده از سوی صاحبنظران، پدیده اطلاعات و فاوا، به عنوان مولفه اصلی جامعه اطلاعاتی بیان می‌شود. جامعه اطلاعاتی،‌ نوع خاصی از جامعه است كه در آن سیستم‌های رایانه‌ای و فناوری اطلاعات، به طور وسیع به كارگرفته شده است؛ اشكال خاصی از ابعاد كلیدی 12گانه جامعه را محقق می‌نماید؛ و ابزارها، نظام‌های اجتماعی، فرهنگ، وجوه مشترك و نظائر آن را در طیف خاصی بنا كرده كه این طیف، نسبت به انواع جامعه غیر بهره‌مند از این سیستم‌ها و فناوری، متفاوت است.
تحولات سریع، تنوع و پیچیدگی، از مشخصه‌های كلیدی محیط جامعه اطلاعاتی محسوب می‌شوند. هر ترسیم عقلانی برای یك جامعه اطلاعاتی و مشتقات آن (از جمله شهر الكترونیكی)، نیازمند محسوب نمودن این سه مشخصه كلیدی در معادلات آن ترسیم است. به عبارت دیگر، در صورتی كه یك تحلیل، یا طراحی معماری یا ارائه برنامه عملیاتی، بدون ملاحظه و توجه جدی به این سه مشخصه صورت گیرد، محكوم به شكست خواهد بود.
یك جامعه اطلاعاتی، ما را با طیف متفاوتی از خصوصیات مواجه می‌سازد. برخی از این خصوصیات كلیدی كه طیف تفاوت‌های این جامعه را با انواع دیگر آن نشان می‌دهند عبارتند از:

  • فراهم بودن زمینه مشاركت بیشتر اقشار مختلف در فعالیت‌های جامعه و حكومت،
  • تعاملی بودن بیشتر،
  • خارج بودن از محدوده مرزهای رسمی،
  • جهانی‌بودن و متداخل بودن فضاهای تصمیم گیری جوامع، و اثرگذاری‌های متقابل در این فضاها،
  • مردم محوری حكومت‌ها به دلیل تعاملی‌ بودن آن،
  • توزیع‌شدگی ساختارها، تصمیم‌ها و رفتارها در بخش‌های مختلف جامعه، در عین یكپارچگی آن‌ها،
  • ویژه‌گرائی و  امكان پاسخگوئی به نیازهای متنوع افراد،
  • اشكال جدید پدیده‌ها و مسائل اجتماعی، نظام‌ها و ساخت‌های اجتماعی، مفهوم توسعه و پیشرفتگی و معیارهای آن،
  • اشتراك وسیع و به جریان‌افتادن اطلاعات و دانش و تجربیات و علوم،
  • تضادهای (پارادوكس‌ها) نو، از جمله در رشد قدرت شركت‌های كوچك و سیطره شركت‌های جهانی بسیار بزرگ، بومی و محلی‌سازی در كنار جهانی‌سازی، و توزیع‌شدگی در كنار تمركز،
  • توسعه قواعد، سازوکار‌ها و استانداردهای جدید،‌
  • خودسازمانده و فعال در شكل‌گیری،‌ به صورتی كه جامعه دائما در حال تغییر و سازماندهی مجدد از درون است.

جامعه اطلاعاتی، می‌تواند منجر به بهبود كیفیت زندگی، كاهش فقر، توسعه، به كارگیری، به جریان‌ انداختن و رشد دادن استعدادهای نهفته و خلاقیت، توسعه دانائی محور، ارتقای آموزش، دانش و مهارت، به جریان ‌انداختن و اشتراك اطلاعات، دانش و تجربیات و علوم، تسهیل و ارتقای تصمیم‌گیری و فرایند آن به شكل توزیع‌شده و مشاركتی شود.
اما در عین حال عوارض ناخواسته‌ای (نامطلوب یا مطلوب) نظیر شكاف دیجیتالی، تعامل بین‌المللی فرهنگ‌ها و زبان‌ها،‌ برداشته ‌شدن مرزها،‌ تغییر وجوه حاكمیت و اقتدار سیاسی، بی‌هویتی فرهنگی از طریق سرایت و تهاجم بی‌ریشه فرهنگی– فرهنگ كاذب، نیز دامنگیر جامعه اطلاعاتی است كه باید مورد توجه قرار گیرند و تلاش برای كاهش یا تعامل مطلوب با آن صورت گیرد.
اما تحقق جامعه اطلاعاتی مستلزم فراهم آمدن ملزوماتی است. غیرفنی‌سازی در حوزه كاربری فاوا،‌ فرصت‌های عادلانه و ملزومات در استفاده از فاوا، فرصت‌های ویژه و یارانه‌ای در كاربرد فاوا، خارج‌شدن از حصار و ابزارهای دولت‌ها،‌ مشاركت مردم– حكومت در شكل دولت، ایجاد چارچوب‌های قانونی و سیاسی جدید و متفاوت، احترام به آزادی‌های معقول و فراهم‌ آوردن فرصت برای ارائه دیدگاه‌ها و نظرات و مشاركت در فعالیت‌ها، جریان آزاد ایده‌ها، حفظ حریم‌ها و اطمینان و امنیت و ایمنی،‌ ارتقای دانش، مهارت، فرهنگ و آگاهی عمومی نیروی انسانی، تعامل و مشاركت جهانی، درك فرهنگ‌های متفاوت و تعامل فرهنگی آگاهانه، چندزبانی‌شدن بسترهای اطلاعاتی، و رشد عقلانیت اجتماعی، از جمله ملزومات تحقق یك جامعه اطلاعاتی، محسوب می‌شوند.[مجیدی 85-1]

6- جامعه تمدنی و شهر
شهر، اولا یك جامعه تمدنی است. جامعه تمدنی، جامعه‌ای است كه همانند تمامی جوامع، روح و فضای تصمیم‌گیری و نیز رفتار یكپارچه‌ای دارد، اما این نوع جامعه، رفتار یك جامعه متمدن را از خود بروز می‌دهد. لزوما هر جامعه‌ای رفتار متمدنانه‌ای ندارد، و جوامع ابتدائی و جوامع وحشی جزء جامعه متمدن محسوب نمی‌شوند، هر چند كه در آن‌ها نیز قوانین و مقرراتی حاكم است. برخی از خصوصیات یك جامعه متمدن، دارای اهمیت بیشتری در پدیده‌شناسی شهر الكترونیكی است. از جمله این خصوصیات عبارتند از:

  • وجود، شناسائی و رعایت نسبی حریم‌ها؛ در یك جامعه متمدن، حریم‌های خاصی توسط نظام تمدنی مربوطه تعیین،‌  و توسط افراد جامعه رعایت می‌شوند.
  • ادراك ابعاد مسائل اجتماعی مبتلا به توسط جامعه؛ سطحی از عقلانیت در یك جامعه متمدن شكل می‌گیرد كه رفتارهای اجتماعی و فضاهای تصمیم‌گیری اجتماعی، مبتنی بر این عقلانیت بنا می‌شود.
  • ایجاد شكل خاصی از نظم در تعاملات اجتماعی (نظم تمدنی)؛ قوانین و مقرارت در یك جامعه متمدن به وضوح احساس می‌شود و افراد در شرایط مشخص، رفتار كاملا مشخصی را از خود بروز می‌دهند. در این جامعه، از افزارهای خاصی برای به كارگیری نظم استفاده می‌شود.

تمدن یك جامعه تمدنی، نسبی است. ممكن است جامعه‌ای از جامعه دیگر متمدن‌تر باشد و یا این كه جوامع متمدن مختلف در یك حوزه مشخص مانند ارائه خدمات و رفاه، رفتارهای متفاوتی داشته باشند. در یك جامعه تمدنی نیز، قواعد و مقررات و فرهنگی وجود دارد كه در جامعه نهادینه شده است. نكته مهم آن است كه سه خصوصیت ذكر شده، در هر سطح از پیشرفتگی تمدنی یك جامعه متفاوت خواهد بود. به عبارت دیگر یكی از معیارهای شناسائی پیشرفتگی تمدنی هر جامعه، شناسائی این سه خصوصیت و پیشرفتگی آن خواهد بود. شهر الكترونیكی نیز به عنوان یكی از سطوح جامعه تمدنی، از این موضوع مستثنی نیست. نوع خاصی از حریم‌ها و شناسائی آن، ادراكات و عقلانیت، و نظم در شهر الكترونیكی وجود دارد، كه شاخصه تمدنی آن شناخته می‌شود.
در یك تعریف از پدیده "شهر" :
"شهر زیستگاهی است انسان ساخت و در زیر یك قدرت سیاسی مشخص، كه تمركز جمعیتی نسبتا پایداری را درون خود جای می‌دهد،‌ فضاهائی ویژه بر اساس تخصص‌های حرفه‌ای به وجود می‌آورد، تفكیكی كم و بیش مشخص و فزاینده میان بافت‌های مسكونی و بافت‌های كاری ایجاد می‌كند و فرهنگی خاص را به مثابه حاصلی از روابط درونی خویش پدید می‌آورد كه درون خود خرده فرهنگ‌های بی‌شماری را حمل می‌كند"[فكوهی 83].
از منظر پدیده‌شناسی شهر الكترونیكی، چند خصوصیت از پدیده شهر قابل توجه به نظر می‌رسد [فكوهی83] [وبر 75] (و دیدگاه‌های نویسنده):

  • شهر یك زیستگاه است. انسان‌ها در آن زندگی و فعالیت می‌كنند. شهر و بسترهای خدمات شهری باید بتواند نیازهای روزمره انسان‌ها را برآورده سازند.
  • شهر دارای موقعیت جغرافیائی است؛ و در آن متمركز است. مولفه‌های تشكیل‌دهنده یك شهر، دارای نوعی از همجواری هستند، و تعاملات مكانی و فیزیكی بین آن‌ها از این منظر دارای اهمیت ویژه‌ای است.
  • در یك شهر تنوع زیادی در انجام فعالیت‌ها و معاملاتی كه در آن صورت می‌گیرد، وجود دارد.
  • علیرغم تنوع زیاد مذكور، فعالیت‌ها،‌ مشاغل و كسب و كار در شهر،‌ دارای چارچوب‌های مشخص و كلیشه‌شده‌ای است كه فعالیت یك نفر الزاما باید از طریق آن‌ها صورت گیرد.
  • بازار در زندگی شهری، نقش حیاتی را ایفا می‌كند. برخلاف روستاها كه نقش بازار در حیات یك مجموعه روستائی آن‌چنان پیچیده نیست (از تعداد مغازه‌های یك روستا می‌توان به این موضوع پی برد) و تعاملات مالی و كالا به صورت مستقیم بین افراد پاسخگوی بسیاری از نیازمندی‌های آنان است،‌ در شهر اغلب موارد نیاز افراد توسط بازار و تعامل مردم با این پدیده صورت می‌گیرد.
  • نهادهای خاص مدنی، و سازماندهی، فعالیت و خدمات آن‌ها، نقش محوری را در حیات یك شهر ایفا می‌كنند. 
  • فرهنگ و روابط انسانی خاصی در شهر ایجاد می‌شود، كه هر گونه فعالیت و نظام عملكردی،‌ باید متناسب با آن صورت گیرد.
  • سیاست و جریان قدرت در شهر، سازوكار مشخصی دارد كه فعالیت تمام مولفه‌های شهری، باید متناسب و در تعامل با آن صورت‌بندی و سازمان یابد. ضمن آن كه این سازوكار،‌ در بسیاری از موارد بستری را برای رفتارهای یكپارچه‌ سیاسی ایجاد می‌كند.
  • در شهر ضمن افزایش یافتن فردیت و شخصیت فردی و استقلال رفتار فرد از خانواده (نسبت به روستا كه رفتارها عمدتا در بستر خانوادگی شكل می‌گیرد) از یك سو، در سوی دیگر‌ رفتار فرد با قرارگرفتن در بستر منسجم رفتارهای اجتماعی، در رفتار جمعی بزرگ حل می‌شود. به عبارت دیگر نقش متعادل خانواده در رفتارهای اجتماعی،‌ جای خود را به رفتارهای فردگرا شده از یك سو و جماعت گرا شده از سوی دیگر می‌دهد. 
  • تقسیم كار اجتماعی در شهر به شدت افزایش یافته، و دامنه بسیاری از نیازمندی‌های هر فرد كه در روستا توسط افراد خانواده پاسخ داده می‌شد،‌ به بیرون خانه كشیده شده، باید به صورت تخصصی در حوزه‌های خدماتی مورد پاسخگوئی واقع شود.
  • نوع تقسیم فضا و شكل‌گیری كالبدی،‌ سازوكارهای خاصی را برای مدیریت فضا و مدیریت فعالیت‌های مرتبط با فضا ایجاد می‌كند، كه باید در شهر به آن‌ها پاسخ داده شود.

7- شهر اطلاعاتی یا شهر الكترونیكی
حال اگر بین تعریف و خصوصیات شهر، و تعریف و خصوصیات جامعه اطلاعاتی و در پس آن مفهوم جامعه، فناوری اطلاعات و فضای سایبر تعامل مناسبی برقرار شود، خصوصیاتی را می‌توان برای شهر اطلاعاتی یا شهر الكترونیكی بر شمرد كه به ما در تحلیل رویكرد تحول و تحقق شهر الكترونیكی كمك خواهد نمود.

  • شهر الكترونیكی علاوه بر آن كه زیستگاهی فیزیكی را برای زندگی شهروندان فراهم می‌كند، زیستگاهی مجازی را نیز به موازات آن برای فعالیت‌ها و تعاملات آن‌ها ایجاد می‌كند. حتی‌الامكان بسیاری از نیازهای روزمره افراد باید از طریق این زیستگاه و فضای مجازی برآورده شود.
  • با توجه به وجه زیستگاه مجازی شهر الكترونیكی، شهروندانی نیز می‌توانند به عضویت یك شهر درآیند كه به صورت فیزیكی عضو و ساكن آن شهر نیستند. در بستر خدمات الكترونیكی ارائه خدمات به شهروندان مجازی نیز معنا پیدا می‌كند. شهروندانی كه در نقطه دیگری از كشور یا دنیا زندگی می‌كنند. این تعامل ممكن است در نقش ارتباط شخص با زادگاه خود، ارتباط با محیط زندگی اقوام، ارتباط با محیط كسب و كار، ارتباط با محیط‌های آموزشی، ارتباط گردشگری و انواع متعدد دیگری از ارتباط باشد.
  • در شهر الكترونیكی، تنوع فعالیت‌ها افزایش چشم‌گیری یافته و چارچوب‌های قبلی برای فعالیت‌ها، پاسخگوی نیازهای این تنوع در شكل و ماهیت فعالیت‌ها نخواهد بود. به همین لحاظ چارچوب‌های فعالیت‌ها دچار تغییرات اساسی می‌گردد.
  • همان‌طور كه بازار در شهر نقش محوری را ایفا می‌كند، در شهر الكترونیكی هم بازار منتهی با شكل دیگری از آن نقش بسیار كلیدی را دارا است. تنوع فعالیت‌ها و شكل ارائه خدمات در فضای مجازی، برای رشد نیازمند پشتیبانی سازوكار مناسب بازار در این فضا است. بسیاری از آنچه كه در شهرهای غیرالكترونیكی به شكل جدی در محدوده فعالیت بازار وارد نشده‌اند، در این فضا در محدوده بازار وارد می‌شوند.
  • در شهر الكترونیكی، نهادهای مدنی مجازی با توجه به سادگی در تاسیس و فعالیت آن‌ها، رشد روزافزونی می‌یابند و انواع جدیدی از نهادهای مدنی ایجاد می‌شوند.
  • در شهر الكترونیكی، شكل‌های متفاوتی از جریان قدرت ظهور پیدا می‌كند، كه البته سازوكارهای خاصی را نیز برای مدیریت آن طلب می‌كند.
  • در شهر الكترونیكی، سوق به سمت رفتارهای فردگرا شده، به شدت تشدید می‌شود. ضمن آن كه بروز رفتارهای جماعت‌گرا شده، از حوزه عینی خارج و بیشتر به حوزه ذهنی و فرهنگ وارد می‌شود.
  • شهر الكترونیكی در بر دارنده تقسیم كار متفاوت و خاص خود خواهد بود. ضمن این كه در برخی از حوزه‌ها تقسیم كار تشدید می‌شود،‌ در برخی از حوزه‌ها تلاقی و یكپارچگی كارها و مشاغل صورت می‌گیرد.
  • پایداری سازه‌های فضای مجازی شهر الكترونیكی، بسیار كوتاه‌تر از پایداری فضای فیزیكی آن خواهد بود‌ و دستخوش تغییرات دائمی و بعضا ناگهانی می‌شود. [مجیدی 86]

8- خصوصیات رویكرد تحول و تحقق شهر الكترونیكی
بر اساس تحلیل اجمالی كه از ابعاد پدیده شهر الكترونیكی صورت گرفت، می‌توان به صورت مختصر محورهای خصوصیات رویكرد تحول شهر الكترونیكی را این چنین بر شمرد:

  • با توجه به ماهیت جامعه و فرهنگ در پدیده شهر الكترونیكی،‌ طرح‌های توسعه بسترهای خدمات الكترونیكی نه تنها به شكل ایجاد ابزارها، بلكه به صورت مجموعه‌ای از اقدامات برای شكل‌گیری فرهنگ (و فرارفتارها و فرسازه‌های مربوط به بستر مذكور)، نهادسازی، ایجاد بسترهای قانونی، ایجاد سازوكارها و سامانه‌های غیرالكترونیكی، و نیز ایجاد بسترهای فنی و سامانه‌های الكترونیكی سامان یابند.
  • با توجه به همان، طرح‌های تحول باید به صورتی سامان یابد كه انگیزه و كشش لازم را در جامعه برای حركت به سمت تحول ایجاد كند. جامعه خود باید تحول مورد نیاز را طلب كند. طرح‌های تحول باید درونی (در جامعه) شود. طرح‌های تحول باید دارای جهت‌گیری‌های منطقی و متناسب با منطق جامعه (با قدرت ارتقاع منطق)، سازوكارهای موثر، و قوای محركه كافی برای ایجاد حركت در جامعه، نه در تبعیت از طرح، بلكه در تحریك و ایجاد كشش در جامعه برای طلب نمودن اهداف طرح باشد. اقدامات اجرائی حتی‌الامكان بر عهده خود جامعه شهر گذاشته شود. 
  • با توجه به همان، امكان سنجی طرح‌های تحول باید با در نظر گرفتن قابلیت‌های فرهنگی انجام شود.
  • با توجه به همان نكته قبلی، طراحی معماری نظام‌ها باید متناسب با فرارفتارها و فرسازه‌های موجود و قابل ایجاد صورت گیرد. در طراحی معماری، مشخصا باید بستر و فضای تصمیم‌گیری جامعه ترسیم شده، و مبتنی بر آن مدل‌های معماری ارائه گردد.
  • با توجه به همان، جنس معماری باید از معماری سیستم‌ها و مولفه‌های سازمانی– ابزاری سرد، به معماری فرارفتارها، فرسازه‌ها، موجودیت‌های اجتماعی و عناصر یك موجود زنده (جامعه) تبدیل شود.
  • با توجه به نقش سازمان‌های غیررسمی در جامعه تشكیل دهنده شهر، نقش سازمان‌های غیررسمی و عملكرد آن‌ها در طراحی سیستم‌ها و بسترهای خدمات الكترونیكی مورد توجه قرار گیرد. همچنین مشاركت اقشار مختلف جامعه در طراحی، ایجاد، بهره‌برداری و نگهداری زیرساخت‌های خدماتی مد نظر قرار گیرد.
  • با توجه به این كه شهر ماهیتا یك جامعه است، و جامعه نیز برای جامعه بودن خود نیازمند اصل پایداری است،‌ طرح‌های توسعه شهر الكترونیكی باید هر گونه حركت و ایجاد تحول را با حفظ وضعیت پایداری جامعه، و به شكل تكامل تدریجی انجام دهد. جامعه با هر رفتار مخدوش كننده پایداری آن به صورت ناخودآگاه مقابله نموده، در چنین صورتی یا حركت تحول دچار توقف و خلل خواهد شد، یا در صورتی كه فشار زیادی برای تحول به جامعه وارد شود، و جامعه با زور مجبور به پذیرش تحول گردد، ساخت‌ها و مولفه‌های سازنده جامعه در شكل باثبات آن از هم پاشیده شده، و ساخت‌های نامتوازن و معیوب نظیر ساخت‌های انگلی، بازار سیاه، پدیده‌های زیرزمینی، در جامعه رشد می‌كند و بسیاری از سازوكارهای موثر و موجود جامعه اثربخشی خود را از دست می‌دهد.
  • با توجه به نقش خودسازماندهی در جامعه از یك سو، و ماهیت خودسازماندهی رایا سپهر،‌ نوع ساخت‌ها و معماری نظام‌های خدمات شهر الكترونیكی، باید مبتنی بر اصل خودسازماندهی بنا شوند. موجودیت خودسازمانده جامعه شهر الكترونیكی نمی‌تواند به وسیله نظام‌های الكترونیكی و غیرالكترونیكی غیر خودسازمانده سازمان یابد. ضمن آن كه با توجه به خصوصیات محیطی جامعه اطلاعاتی، برای تعامل صحیح نظام‌ها با تحولات سریع محیط، دستیابی به خودسازمانی نظام‌ها ضرورت بیشتری می‌یابد.
  • با توجه به مفهوم فناوری اطلاعات و لایه‌های پنج گانه تحول سازمان، طرح‌های توسعه شهر الكترونیكی باید با تحلیل مناسب ماهیت تحول‌ و سازه‌های در حال شكل‌گیری، و اتخاذ راهكارها، راهبردها و رویكردهای متناسب با آن انجام شود.
  • مبتنی بر خصوصیات و ملزومات جامعه اطلاعاتی، در ایجاد بسترهای خدمات شهر الكترونیكی باید نقش مردم پررنگ‌تر از گذشته ترسیم شود. بسترها حتی‌الامكان توسط بخش خصوصی سازمان یابد. امكان ایجاد و ارائه خدمت بسترها توسط افراد مختلف و حتی به صورت موازی وجود داشته باشد.
  • مبتنی بر همان، توزیع‌شدگی سیستم‌ها در اغلب موارد یك ضرورت تلقی می‌شود. بسترهای خدماتی باید امكان توزیع‌شدگی اطلاعات، توزیع‌شدگی خدمات، توزیع‌شدگی مدیریت، و حتی توزیع‌شدگی طراحی و توسعه خود بسترها را داشته باشند.
  • با توجه به خصوصیت تنوع در خصوصیات محیط جامعه اطلاعاتی، باید امكان پاسخگوئی به تنوع شهروندان و نیازمندی‌های آنان در بسترهای ارائه خدمات شهر الكترونیكی وجود داشته باشد. خدمات باید به شكل ویژه‌گرائی شده به مخاطبان ارائه شود. بسترها باید از انعطاف‌پذیری و سازوكارهای لازم برای این ویژه‌گرائی برخوردار باشند.
  • با توجه به پدیده‌های جدید و شكل جدید پدیده‌ها در جامعه اطلاعاتی، در طرح‌های تحول شهر الكترونیكی، باید تحلیل نظری لازم برای شناسائی ابعاد پدیده‌ها صورت گیرد، و سازوكارهای مناسب برای برخورد با این پدیده‌ها در طرح‌های عملیاتی بر اساس تحلیل‌های نظری مذكور ایجاد شود.
  • با توجه به ملزومات جامعه اطلاعاتی،‌ ایجاد چارچوب‌های قانونی مناسب برای شكل‌گیری شهر الكترونیكی ضروری است.
  • با توجه به همان،‌ در طراحی بسترهای الكترونیكی، تامین سازوكارهای امنیتی لازم به عنوان یكی از ضروریات تلقی شده، و طرح‌های توسعه باید با در نظر گرفتن این سازوكارها ارائه شوند. طراحی نظام‌ها باید به گونه‌ای صورت گیرد كه قابلیت اطمینان كافی را از نظر امنیتی و ایمنی فراهم سازد.
  • با توجه به خصوصیات پدیده شهر، در شهر الكترونیكی باید بسترهای خدمات الكترونیكی برای پاسخگوئی به نیازهای روزمره مردم وجود داشته باشد.
  • با توجه به همان، با توجه به این كه بسترهای خدمات الكترونیكی در یك محیط مجازی ارائه می‌شود كه استقلال از فضای جغرافیائی در آن متداول است، پاسخگوئی به نیازمندی جغرافیائی و تعاملات مكانی و فیزیكی شهر، نیازمند اعمال نوعی تعامل و تناظر مكانی در این بسترها است، به گونه‌ای كه دریافت‌كننده خدمات به راحتی بتواند خدمات خود را متناسب با حوزه جغرافیائی خود تفكیك، جستجو و دریافت كند. سازماندهی، ممیزی و نظارت بر مولفه‌های فضای مجازی در شهر الكترونیكی نیز باید به گونه‌ای مناسب، با توجه به فضای جغرافیائی صورت گیرد. 
  • با توجه به همان،‌ بسترهای خدمات و سازماندهی مولفه‌های شهر الكترونیكی باید پاسخگوی نیازهای متنوع شهروندان باشد.
  • با توجه به همان، و با توجه به نقش حیاتی بازار در پدیده شهر، شكل‌گیری بازار الكترونیکی و ابزارهای آن نظیر بانكداری الكترونیكی و پشتیبانی حمل كالا، از محورهای اساسی شهر الكترونیكی محسوب می‌شود.
  • مبتنی بر همان، سازوكارهای سازماندهی و ایجاد بسترهای شهر الكترونیكی باید نقش خانواده و اهمیت آن را مد نظر قرار داده،‌ و حتی‌الامكان با اتخاذ تدابیر مناسب، به تشدید واگرائی به سوی فردگرائی و جماعت‌گرائی دامن نزند. این مهم از جمله با در نظر گرفتن نقش‌های مشخص برای خانواده‌ها و تلقی خانواده به عنوان موجودیت‌های اجتماعی قابل شناسائی در فضای الكترونیكی، قابل تحقق است.
  • مبتنی بر همان و نیز ماهیت جامعه و عوارض جامعه اطلاعاتی، رعایت ملاحظات فرهنگی در تحقق شهر الكترونیكی، از وجه عوارض فرهنگی ناخواسته و فرهنگ ناموزون باید مورد توجه قرار گیرد.
  • مبتنی بر همان، سازوكارهای لازم برای ایجاد و رفتارهای نهادهای مدنی، و جریان قدرت و فعالیت‌های سیاسی، متناسب با نیازمندی‌های شهر الكترونیكی باید ایجاد شود.
  • مبتنی بر همان، توجه به سازوكارهای تعامل مناسب با مدیریت فضا، و نیز مدیریت مشاغل، در بسترهای شهر الكترونیكی ضروری است.
  • با توجه به خصوصیات شهر الكترونیكی، باید بسترهای مختلف تعامل با شهروندان مجازی (غیر ساكن) در بسترهای خدمات، سازوكارها، قوانین و سازماندهی شهر الكترونیكی پیش‌بینی شود.
  • مبتنی بر همان، برای پاسخگوئی به تنوع و نیز تفاوت و تنوع چارچوب‌ها، چارچوب‌های فعالیت‌ها باید در یك بازطراحی بنیادین و مبتنی بر تحلیل نظری پدیده در حال شكل‌گیری، شرایط فعالیت‌ها را به صورت متناسب با نیازمندی‌های شهر الكترونیكی فراهم كند. بخصوص در بسیاری از اقداماتی كه در حال حاضر برای ارائه خدمات الكترونیكی (با تبدیل كردن همان فرم‌ها و قالب‌های فعالیت‌های غیرالكترونیكی در محیط مجازی) متداول است، این موضوع قابل توجه به نظر می‌رسد.
  • با توجه به همان،‌ و همان نیازمندی به تنوع و تفاوت چارچوب‌ها، بسترهای قانونی و سازوكارهای اجرائی و ضمانت‌های اجرائی متفاوتی مورد نیاز است كه باید در طرح‌های تحول به آن‌ها توجه لازم مبذول شود.
  • مبتنی بر همان، نقش نظارت و سازماندهی نهادهای مدنی در شهر الكترونیكی دارای اهمیت خاصی خواهد بود. این كار با توجه به دشواری آن در رایا سپهر، نیازمند تمهیدات خاص و اتخاذ نوع متفاوتی از تدابیر در نظارت بر فعالیت نهادهای مدنی خواهد بود.

9- نتیجه‌گیری 
شهر الكترونیكی، از یك سو یك جامعه است، آن هم از نوع جامعه اطلاعاتی، و از سوی دیگر یك شهر است. بنابراین شناخت خصوصیات و ویژگی‌های جامعه اطلاعاتی و شهر به ما كمك زیادی را در شناخت پدیده شهر الكترونیكی خواهد نمود. بر این اساس می‌توان ضمن شمارش خصوصیات شهر الكترونیكی، خصوصیات رویكرد تحول شهر الكترونیكی را نیز برشمرد. در یك جمع‌بندی با توجه به خصوصیات شمارش شده رویكرد تحول و تحقق شهر الكترونیكی، می‌توان دو دیدگاه مختلف را به پدیده شهر الكترونیكی و تحول آن ترسیم نمود. انتخاب یك دیدگاه، نوع برداشت و واكنش‌های ما را در برنامه‌ریزی توسعه، نسبت به این پدیده، تعیین می‌كند. در دیدگاه اول كه بسیار متداول و شایع است، پدیده شهر الكترونیكی، تعدادی سیستم یا وبگاه اینترنتی است كه اطلاعات و خدمات سازمان‌ها و بنگاه‌ها را به مشتریان ارائه می‌كند. اما در دیدگاه دوم، شهر الكترونیكی نوعی تحول یافته از شهر است، كه خصوصیات، ملزومات و سازوكارهای خاصی را طلب می‌كند. شكل‌گیری پدیده شهر الكترونیكی،‌ شكل‌گیری نوع جدیدی از شهر، و در بردارنده نوع جدیدی از جامعه است، و تنها به كارگیری برخی ابزارها نیست. طرح‌های توسعه شهر الكترونیكی، باید بتواند در تجسم چنین پدیده‌ای، با ترسیم و توصیف بنیان‌های نظری، معماری مبتنی بر این بنیان‌ها، و استانداردها و ضوابط تحقق این معماری، سطحی از بسترهای خدمات شهری را ایجاد كند.

قدردانی

نتایج این مقاله با عنایت و یاری خداوند متعال با توجه به نتایج چند طرح و پژوهش انجام شده قبلی حاصل شده است. لازم است از زحمات تمام همكارانی كه در انجام مطالعات مربوطه‌ به انحاء مختلف نقش داشته‌اند، تشكر شود. بخصوص همكاران و دست‌اندركاران مطالعه سند دولت الكترونیكی كشور، طراحی معماری سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، و طراحی معماری نظام امنیت زیرساخت‌های حیاتی كشور، و اختصاصا توجه و یاری آقای مهندس سید هادی سجادی، آقای مهندس مجتبی جعفری، آقای مهندس حمید رضا رستمی، آقای امیر مسعود حبیبیان، و برخی از همكاران مركز فناوری اطلاعات نهاد ریاست جمهوری، مركز تحقیقات مخابرات ایران، سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران،‌ و موسسه مطالعات راهبردی فناوری اطلاعات كه ذكر نام همه آن‌ها در این متن مقدور نیست، تشكر و قدردانی گردد.

منابع

[مجیدی 80] - مجیدی، اردوان، (1380)، ‌ نظام برتر، آینده آموزش و آموزش آینده، نشر ترمه.
[مجیدی 83] - مجیدی، اردوان، 1383، "فناوری اطلاعات و ارتباطات: مفهوم، ماهیت، تعریف؛ اثر در برنامه‌ریزی توسعه"، گزارش كامپیوتر، مرداد و شهریور 83، شماره 158.
[مجیدی 86] – مجیدی، اردوان، درخشان، رضا، 1386، یك معماری كلان برای سازماندهی زیرساخت‌های خدمات در شهر الكترونیك، اولین كنفرانس بین‌المللی شهر الكترونیك - 1و2 اسفند 86، مركز همایش‌های بین‌المللی برج میلاد.
[مجیدی 85-1] – مجیدی، اردوان، 1385، "نگاهی اجمالی به تجربه مطالعه، طراحی معماری و تدوین سند دولت الكترونیك"، فصلنامه تحول اداری، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی كشور، شماره 51.
[مجیدی 85-2] – مجیدی، اردوان، 1385، "چم:‌ یك چارچوب و متدولوژی معماری سازمانی"، دوازدهمین كنفرانس بین‌المللی انجمن كامپیوتر ایران، دانشگاه شهید بهشتی، 3-1 اسفند.
[معماری سازمان فرهنگی 86] – سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، 1386، "مستندات نهائی معماری سازمان".
[سند دولت الكترونیك84] - نهاد ریاست جمهوری، تیر ماه 1384، "راهبرد ملی دولت الكترونیك"،‌ مركز فناوری اطلاعات نهاد ریاست جمهوری، اردوان مجیدی، اسفند 1383، "مستندات نهائی فاز صفر از طرح مطالعه، طراحی معماری و تدوین سند ملی دولت الكترونیك".
[معماری فاوای نهاد84] - مركز فناوری اطلاعات نهاد ریاست جمهوری، 1383 و 1384، "مستندات معماری كلان و تفصیلی نظام فناوری اطلاعات وارتباطات نهاد ریاست جمهوری"، مركز فناوری اطلاعات نهاد ریاست جمهوری.
[فكوهی 83] – فكوهی، ناصر، 1383، "انسان شناسی شهری"، نشر نی.
[وبر 75] -  وبر، ماكس، ترجمه كاویانی، شیوا، 1375، "شهر در گذر زمان- با پیشگفتار تحلیلی مارتنیدال"، شركت سهامی انتشار.
[گیدنز 83] – گیدنز، آنتونی، ترجمه منوچهر صبوری، 1383، "جامعه شناسی"، نشر نی.
[مالینوفسكی 83] – مالینوفسكی، برانیسلاو، ترجمه منوچهر فرهومند، 1383، نظریه علمی فرهنگ، دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
[رفیع‌پور 82] – رفیع‌پور، فرامز، 1382، آناتومی جامعه، شركت سهامی انتشار.
[وبستر80] – وبستر، فرانك، ترجمه اسماعیل قدیمی، 1380، نظریه‌های جامعه اطلاعاتی، نشر قصیده‌سرا.

[Srinivasan 2004] – Srinivasan, K., 2004, Artificial Societies and Agent Technology, Indian Institute of Management and Technology.
[Howitt 2009] – Howitt, Bernie, Julian, Robin, 2009, society & culture, 2nd ed, Sydney.
[Gohring 2009] – Gohring, Wolf, 2004, The Memorandum "Sustainable Information Society", 18th International Conference “Informatics for Environmental Protection”, EnviroInfo 2004, 21-23 October.
[Malinauskiene 2009] – Malinauskiene, Egle, 2009, E-Government as a key driver for Information Society, Mykolas Romeris University.
[Hafkin 2004] – Hafkin, Nancy, 2004, GLOBALIZATION AND THE ECONOMIC EMPOWERMENT OF WOMEN: DEFINING AND BUILDING A GENDER-RESPONSIVE INFORMATION SOCIETY IN THE ESCAP REGION, ECONOMIC AND SOCIAL COMMISSION FOR ASIA AND THE PACIFIC.