انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. يکشنبه  ٢٨/٠٨/١٣٩٦ ساعت ١٤:٠٢
 

چارچوبی عمل‌گرا، چابک و اقتضائی
برای بازبینی و تولید دوره‌های کارشناسی ارشد پسارشته رایانش
سید ابراهیم ابطحی
عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر- دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu


 

مقدمه
تولید طرح و برنامه درسی بدون مدل و الگوی مدون فعالیتی است که با خطر عدم امکان تضمین کمینه توفیق اجرائی قابل قبول، قرین است و به همین علت روشی علمی رایجی تلقی نمی‌شود. در عین حال بحث در مورد الزاماتی که تدوین برنامه‌های درسی دانشگاهی در طیفی شامل  بدترین گزینه در دسترس یعنی تدوین ستادی و آمرانه برنامه‌های درسی توسط گروه‌های کارشناسی محدود تا مثلاً بهترین حالت پرطرفدار رایج مبتنی بر جمع‌بندی‌های متکی به آرای بیشینه گروه‌های کمابیش خبره یا مجرب و یا آماده همکاری، با جلسات کمینه نظرخواهی، موضوع این بحث نیست. این نوشته برآن است راه‌حلی اقتضائی در قالب الگوئی اجرائی، ساده و سهل‌الوصول (به اقتضای تعجیل توجیه‌ناپذیر گروه‌های موظف به انجام این فعالیت‌ها) پیشنهاد کند تا بیشینه استفاده از این فرصت ناگزیر یعنی بازنگری برنامه‌های درسی آموزش‌های دانشگاهی فا میسر شود.
به همین دلیل بر مبنای نگاهی معمارانه به ساختار و گروه‌بندی دروس دوره کارشناسی فا، راه‌حلی برای تولید عناوین رشته‌ها و گرایش‌های تحصیلی در دوره کارشناسی ارشد پسا رشته رایانش در این نوشته پیشنهاد شده است. ترکیب 32 واحد درسی این دوره با افزایش واحدهای اصلی از 14 به 18 و کاهش واحدهای اختیاری از 12 به 8 به ترتیب زیر پیشنهاد می‌شود:

  •   واحدهای جبرانی   12       واحد (سقف)
  •   واحدهای اصلی     18       واحد
  •   واحدهای اختیاری  8        واحد
  •        پروژه            6        واحد

 

نحوه ترسیم نقشه عناوین درسی دوره کارشناسی رشته‌ها
نکته اصلی این الگو لزوم استخراج معماری و نقشه برای هر دو رشته کاندیدای پیوند و تعیین برچسب گروهی برای دروسی است که بعدا زنجیره‌های درسی را خواهند ساخت. در این روش از الگوی زد-4 پیشنهادی نویسنده این نوشته که قبلا انتشار یافته است، استفاده شده است. منظور از زد-4 زنجیره‌های درسی چهار بعدی شامل ابعاد واحدهای دانشی ضروری سازنده محتوای درس، ملاحظات پیوندپذیری محتواهای هر درس، ملاحظات تحقق زنجیره‌های درسی و رعایت نیازهای اشتغال و بازار کار یا اسناد بالادستی ملی است.
ساختار محتوائی یک درس در این پیشنهاد با روی‌هم‌افتادگی ده درصدی محتوائی با دروس پیش و پس‌نیاز شامل زنجیره‌های درسی است که الزام آموزش‌های کلاسیک است. برای این ساختاردهی، نقشه سی واحد دروس اصلی (شامل ده درس که آن‌ها را از این به بعد دروس بنیادی نام می‌نهیم) و 15 واحد اختصاصی (شامل پنج درس) که  بازنمائی کننده هویت و استقلال هر رشته یا دوره است، ابتدا باید ترسیم شود. متقاضیان ایجاد و ارائه دوره‌های بین رشته‌ای یا بازبینان برنامه‌های مدون قبلی باید ابتدا این 45 واحد (15 درس) را در قالب زیر دسته‌بندی کنند تا امکان اجرای الگوی پیوند رشته‌ای و تولید عنوان و محتوای دوره‌های بین رشته‌ای فراهم شود.
سی واحد بنیادی (اصلی) در هر رشته که برچسب سواد عمومی برای آن‌ها مناسب است به دو گروه 15 واحدی (پنج درسی)  با برچسب‌های سواد عمومی و سواد کارشناسی قابل تقسیم است. و برای 15 واحد اختصاصی هر رشته هم از برچسب سواد اختصاصی استفاده خواهیم کرد.
15 واحد دروس سواد عمومی شامل 5 درس (3 واحدی) متشکل از دو درس سه واحدی (6 واحد) با عنوان سواد عمومی اجدادی و سه درس سه واحدی (9 واحد)  با عنوان سواد عمومی رشته‌ای است. دروس سواد عمومی اجدادی از حوزه اصلی و زمینه مادر رشته به شکل ارثی می‌آیند. مثلا برای دوره کارشناسی فا این دو درس می‌توانند پایگاه داده و تجزیه تحلیل سیستم‌ها باشند که از رشته مادر مهندسی نرم‌افزار رایانه به ضرورت انتخاب شده‌اند. دروس سواد عمومی رشته، دروس پایه رشته هستند که مولد مبانی سواد مقدماتی و فنی رشته می‌باشند. مثلاً برای رشته فا این سه درس می‌توانند اصول فا، تجارت الکترونیکی و آداب فا باشند.
15 واحد درس سواد کارشناسی شامل 5 درس سه واحدی در دو گروه 9 و 6 واحدی شامل سه درس با برچسب سواد کارشناسی کاربری و دو درس با برچسب سواد کارشناسی برپائی می‌شود. دروس سامانه‌های چند رسانه‌ای، تولید سامانه‌های کاربردی اینترنتی و خدمات الکترونیکی از گروه اول و دروس مدیریت پروژه‌های فا و مدیریت و برنامه‌ریزی راهبردی فا از گروه دوم می‌توانند تلقی شوند.
دروس اختصاصی یا سواد اختصاصی شامل 5 درس سه واحدی برای هر رشته است. که این دروس برای رشته فا می‌تواند شامل دروس سه واحدی آموزش الکترونیکی، دولت الکترونیکی و مراکز داده، بانکداری الکترونیکی و اقتصاد رقمی، محاسبات هوشمند و امنیت داده و شبکه باشد.
بعد از تعیین این معماری برای دروس کارشناسی هر رشته می‌توان به پیوند و ایجاد گرایش‌های میان رشته‌ای در دوره‌های کارشناسی ارشد اقدام کرد.
 

Organization Chart

Organization Chart Organization Chart

 

نقشه دروس (اصلی، بنیادی، اختصاصی و اختیاری) کارشناسی فناوری اطلاعات در پسا رشته رایانش
در تعبیری عمل‌گرا و مدلی اجماعی و نه تحلیلی، فارغ از 40 واحد اجباری دروس عمومی و پایه، صد واحد باقیمانده را به چهار گروه دروس اصلی، بنیادی، اختصاصی و اختیاری می‌توان تقسیم کرد و برای آن‌ها ظرفیت 46، 30، 15 و 9 واحدی قائل شد.
دروس اصلی: به عنوان دروس زمینه‌ای شامل دروس رشته و گرایش مادر مرتبط با رشته فناوری اطلاعات یعنی مهندسی رایانه با تمایل به مهندسی نرم‌افزار جهت تربیت خبرگانی است که بیش از یک مهندس نرم‌افزار با راه‌حل‌های فا برای سازمان‌های متوسط و بزرگ آشنا هستند. این دروس، دروس مشترک گرایش‌های مهندسی نرم‌افزار و معماری کامپیوتر می‌تواند باشد.
 دروس بنیادی: این دروس برای رشته فا جنبه سواد عمومی و کارشناسی دارند و علاوه بر آن دانشجویان گرایش‌های دیگر رایانه با گذراندن آن‌ها لازم است سواد عمومی و کارشناسی فا را کسب کنند. این دروس از دو گروه سواد عمومی فا با 15 واحد و سواد کارشناسی فا با 15 واحد تشکیل می‌شوند. گرایش‌های دیگر مهندسی کامپیوتر با اخذ گروه اول دروس به جای دروس تخصصی خود و گروه دوم دروس به جای واحدهای اختیاری می‌توانند تبدیل به مهندس کامپیوتر با سواد جزئی یا کلی فا شوند:

  • دروس سواد عمومی فا:
    •  سواد عمومی اجدادی شامل:
      •  پایگاه‌های داده 3 واحد.
      •  تحلیل و طراحی سامانه‌ها 3 واحد.
    • سواد عمومی رشته شامل:
      •  اصول فناوری اطلاعات 3 واحد.
      • تجارت الکترونیکی 3 واحد.
      •  آداب فناوری اطلاعات 3 واحد.
  • دروس سواد کارشناسی فا:
    • سواد کارشناسی کاربری فا:
      •  سامانه‌های چند رسانه‌ای 3 واحد.
      • تولید سامانه‌های کاربردی اینترنتی 3 واحد.
      • خدمات الکترونیکی 3 واحد.
    • سواد کارشناسی برپائی فا:
      •  مدیریت پروژه‌های فا 3 واحد.
      • مدیریت و برنامه‌ریزی راهبردی فا 3 واحد.

 دروس اختصاصی: به عنوان دروس خاص رشته فا و مولد سواد اختصاصی و کارشناسی فا می‌تواند شامل 15 واحد در قالب پنج درس زیر باشد:

  • آموزش الکترونیکی 3 واحد.
  • دولت الکترونیکی و مراکز داده 3 واحد.
  • بانکداری الکترونیکی و اقتصاد رقمی 3 واحد.
  •  محاسبات هوشمند 3 واحد.
  • امنیت داده و شبکه 3 واحد.

دروس اختیاری: به عنوان دروس اختیاری برای ایجاد توان حوزه‌ای شامل 9 واحد در قالب سه درس از دروس مجموعه زیر می‌تواند باشد:

  • اقتصاد و جامعه‌شناسی فا.
  • رایانش توری (GRID) ، فراگیر (PERVASIVE) و حی و حاضر (Ubiquitous) .
  • واقعیت، زندگی و جهان مجازی.
  • رایانش زیستی.
  • رایانیک و رایانیک زیستی (سیبرنتیک و بیوسیبرنتیک).
  • هوش مصنوعی و محاسباتی.
  • پویانمائی وگرافیک کامپیوتری.
  • بازی‌های کامپیوتری.
  • مهندسی سامانه‌های شبکه‌ای (رایانه‌ای، زیستی و اجتماعی).
  • انفورماتیک پزشکی.
  • اصول آدمواره‌ها.
  • تعامل انسان و رایانه.
  • هنر انفورماتیکی.
  • سامانه‌های نهفته و بی‌درنگ.
  • مدل‌سازی، تقلید و شبیه‌سازی.
  • بهینه‌سازی.
  • رمزنگاری.
  • مهندسی بی‌سیم
  • بینائی ماشین و پردازش تصویر.
  • پردازش زبان و گفتار.
  • سنجش از دور و سامانه‌های اطلاعات جغرافیائی.
  • رایانش مکان‌دار و سامانه جهانی تشخیص موقعیت.
  • اصول دورکاری و سامانه‌های مدیریت گردش کار.
  • سامانه‌های خبره و کاربردهای آن.
  • معماری سازمانی.
  • مدیریت و راهبری خدمات فا.
  • هوش تجاری و مخازن داده‌ای.
  • داده‌کاوی و آینده‌نگاری.
  • حقوق انفورماتیکی و انفورماتیک حقوقی

 

الگوئی برای تولید یا بهسازی عناوین دوره‌ها، ابداع یا بهبود عناوین درسی دوره‌های کارشناسی ارشد پسا رشته رایانش
برای برنامه‌ریزانی که ظاهراً به اقتضاء اما با یک گام به پس در صددند در دوره کارشناسی، مدل رشته‌ای را تبدیل به گرایشی کنند، شاید صحبت از پسا رشته در کارشناسی ارشد بدعت باشد. اما واقعیت این است که بر حسب نیاز در واقع، عصر سرآمده رشته سال‌هاست به عصر پسا رشته پیوند خورده و طیفی از حوزه‌های چندرشتگی شامل بین رشته‌ای‌ها تا فرا رشته‌ای‌ها رایج شده است.
برای دوره‌های کارشناسی ارشد رایانش از این انواع می‌توان گزینه‌های زیر را انتخاب و پس از مناسب‌سازی، تعریف کرد:

  • دوره‌های تک رشته

 شامل دوره‌هائی که مستقیماً به گرایش معادل و هم‌نام در دوره‌های کارشناسی رایانش قابل نگاشت هستند. از این جنس برای گرایش فا در دوره کارشناسی ارشد در پیوند با دوره کارشناسی فا دوره‌های زیر را می‌توان پیشنهاد کرد:

  • کارشناسی ارشد فناوری اطلاعات و ارتباطات.
  • کارشناسی ارشد معماری فناوری اطلاعات.
  • کارشناسی ارشد مدیریت فناوری اطلاعات.

دوره‌های کارشناسی ارشد مرتبط با دوره‌های کارشناسی معماری کامپیوتر و مهندسی نرم‌افزار (سخت و نرم‌افزار سابق) در ارتباط با گرایش‌های معادل دوره کارشناسی به قوت خود باقی می‌مانند. تولید این سه دوره جدید و بازبینی و به‌روزرسانی سایر دوره‌های تک رشته موجود به عهده موفق‌ترین دانشگاه‌های مجری با تقسیم وظیفه زما‌ن‌بندی شده می‌تواند واگذار شود.

  •  دوره‌های چند رشته

در این گروه که نام دوره‌های چند رشته هم‌خانواده با پیوند اجدادی برای آن مناسب‌تر است دوره‌های کارشناسی ارشد بر پایه کارشناسی مشترک ارائه می‌گردد. یعنی کارشناسان انواع گرایش‌های رایانش می‌توانند در دوره کارشناسی ارشد به هریک از سه دوره جدید ارشد فا که عناوین آن در بالا ذکر گردید هجرت کنند. نقشه واحدی ترکیب دروسی که این دو گروه باید بگذرانند و ترکیب کلی آن به شرح زیر است:
دانشجویان گرایش‌های دیگر رایانش نظیر معماری کامپیوتر و مهندسی نرم‌افزار 12 واحد جبرانی خود را ترکیبی از دروس سواد عمومی رشته فا و سواد کارشناسی راهبری فا به انتخاب استاد راهنما با توجه به نمرات آزمون خواهند گذراند و بعد می‌توانند دروس اصلی و انتخابی را بر حسب رشته کارشناسی ارشد فائی که برگزیده‌اند (یکی از سه رشته فاوا، معماری یا مدیریت) انتخاب کنند.

  •  دوره‌های بین رشته

دوره‌های بین رشته‌ای رایانش از ترکیب رشته‌های کمابیش نامرتبط، با روی هم افتادگی کمینه و یک حوزه کمابیش گسترده ترکیب نیاز– کاربرد پیوندی، شکل می‌گیرد. کاندیداهای این هم‌جوشی و پیوند بالقوه رشته‌هائی نظیر پزشکی، حقوق، مدیریت، هنر و سایر رشته می‌باشند که از پیوند آن‌ها دوره‌های کارشناسی ارشدی با عناوینی نظیر: انفورماتیک پزشکی، زیست رایانش، حقوق فناوری اطلاعات، هنر رایانشی، انفورماتیک حقوقی، مدیریت رایانشی، سازمان‌های مجازی قابل ارائه است. ویژگی این دوره‌ها هم ارزی حضور هر رشته در ترکیب، محتوای دروس و اهداف بین رشته‌ای است. از این نظر است که مدیریت فناوری اطلاعات که هویت غالب فا دارد در دوره‌های ادامه فا و نه در بین رشته‌ای لحاظ شده است. نقشه واحدی ترکیب دروسی که این دو گروه باید بگذرانند و ترکیب کلی آن به شرح زیر است:
برای دانشجویان فارغ‌التحصیل هر یک از دورشته پیوند یافته: 4 درس سواد عمومی از رشته دیگر به عنوان دروس جبرانی + 2 درس سواد کارشناسی از هریک از دو رشته (یک درس سواد کارشناسی راهبری و یک درس سواد کارشناسی برپائی) و دو درس بین رشته‌ای به عنوان دروس اصلی + سه درس بین رشته‌ای به عنوان 8 واحد اختیاری.
برای دانشجویان غیر فارغ‌التحصیل دو رشته، 4 درس جبرانی به تساوی از دروس سواد عمومی دو رشته توسط استاد راهنما انتخاب می‌شود. 

  • دوره‌های فرا رشته‌ای

ماهیت این دوره‌ها ایجاب می‌کند که از متقاضی علاوه بر کمینه یک مدرک کارشناسی در یک رشته غیر فا، سواد عمومی فا (15 واحد) و سواد کارشناسی کاربری فا (9 واحد) از طریق آزمون ورودی احراز شود. دوره‌هائی با عناوین رایانیک (سایبرنتیک)، بازی‌های رایانشی، زندگی و واقعیت مجازی، آینده‌نگاری رایانشی، مدل و شبه‌سازی رایانه‌ای، سنجش از راه دور، مهندسی آدمواره‌ها کاندیداهای بالقوه در این رده هستند. نقشه واحدی ترکیب دروسی که این دو گروه باید بگذرانند و ترکیب کلی آن به شرح زیر است:
12 درس جبرانی این گروه شامل دو درس سواد برپائی فا و دو درس معماری و مدیریت فا و سایر دروس اصلی و اختیاری آن‌ها کاملا بین رشته‌ای و فرا رشته‌ای خواهد بود.

چکیده نحوه تولید انواع عناوین دوره‌ها و به کارگیری نقشه دروس در ایجاد دوره‌های بین رشته‌ای و پذیرش دانشجو
در ایجاد دوره‌های بین رشته‌ای فا ابتدا باید شرایط امکان هم‌جوشی و پیوند دو رشته احراز شود. متقاضی ایجاد دوره بین رشته‌ای یا نگارندگان برنامه‌های بین رشته‌ای مدون باید بتوانند حوزه‌هائی را با ارجاع به کاربردهای ملموس موجود یا در حال تحقق نشان دهند که ارزش یک تخصص کارشناسی ارشد برای آن محرز شود. یعنی تخصصی که با یک یا چند تک درس نامرتبط قابل حصول نباشد و تنها از طریق ارائه زنجیره دروس مرتبط شامل تعداد کمینه سه زنجیره سه درسی قابل تحقق باشد. عنوان درسی باید نشان دهنده ماهیت هم‌تراز یا غالب یکی از دو رشته پیوند خورده باشد و در این میان تعاملات پیوندی دو رشته در این ترکیب قابل توصیف روشن باشد. سپس نقشه دروس بنیادی و اختصاصی رشته کارشناسی داوطلب پیوند خود به شرح مندرج در بند نحوه ترسیم نقشه عناوین درسی دوره کارشناسی رشته‌های این گزارش ارائه دهند تا بتوان با الگوی پیشنهادی این گزارش، برای تدوین برنامه بین رشته‌ای اقدام نمود.
دانشجویان ورودی بین رشته‌ای می‌توانند از بین سه گروه فارغ‌التحصیلان دو رشته پیوند خورده و یا کارشناسان سایر رشته‌ها به شرط علاقه‌مندی و احراز سواد عمومی گسترده کارشناسی از طریق احراز آزمونی انتخاب شوند. دو گروه اول باید به عنوان دروس جبرانی 12 واحد از دروس سواد عمومی رشته دیگر را بگذراند. گروه متقاضی بین رشته‌ای و یا گروه بازبین دوره‌های موجود باید سند حاوی نقشه واحدهای درسی سازنده سواد عمومی در آن رشته را که به تایید چند خبره دانشگاهی مجرب با اطلاعات روزآمد رسانده شده باشد فراهم آورند. نمونه‌ای از انجام این کار برای رشته فا در بندهای قبلی این نوشته درج شده است. این دو گروه در دروس اصلی از شش درسی که باید بگذرانند از هر رشته دو درس سواد کارشناسی (یک درس از گروه درسی سواد کارشناسی راهبری و یک درس از گروه درسی سواد کارشناسی برپائی) توسط استاد راهنما انتخاب که به این چهار درس، دو درس با محتوای کاملا بین رشته‌ای با کتب درسی معتبر اضافه می‌شود. هشت واحد درس انتخابی شامل دو درس سه واحدی و یک درس دو واحدی با ماهیت کاملا بین رشته‌ای باید باشند.  

توصیه‌های اجرائی و کلام پایانی
اقدام بازبینی و تولید دوره‌ها و گرایش‌های رشته‌ای و پسا رشته‌ای در رشته فا که موضوع این نوشته است امری خطیر و لازم است. بدعت ورود به عصر پسا رشته برای دوره‌های رایانش اقدامی دیرهنگام و ضروری است. اما از خطرات تهدیدساز این اقدام که در حد مد، در حال رایج شدن است، می‌باید آگاه بود. برنامه‌های درسی و دوره‌های تحصیلی روزآمد نشده در پیوند با فناوری‌ها نو داوطلب روزآمدی هستند اما این پیوند نامبارک مروّج دوره‌های در عنوان، بین رشته‌ای و در محتوا، فاقد کمینه سواد و مهارت لازم در دو رشته می‌توانند باشند که در عین حال اساساً وارد حوزه‌های ارزش‌افزای بین رشته‌ای ناشی از پیوند دو رشته روزآمد مستعد پیوند برای ایجاد بین رشته‌ای در سطحی بالاتر نشوند. بدین ترتیب این اقدامات تنها مولد عناوینی پر طمطراق برای دوره‌هائی کم محتوا می‌تواند شود که باید از این اقدامات برحذر بود. پیوند متکی بر روشگان زنجیره‌های درسی و نقشه معماری گونه دروس بنیادی و اختصاصی دوره‌های کارشناسی داوطلب پیوند (پیشنهادی این نوشته) اقدامی پیشگیرانه برای احتراز از این گونه اقدامات نسنجیده است.
بازبینی دوره‌های موجود کارشناسی ارشد هم با این الگو می‌تواند صورت گیرد تا از کاهش سطح دانشی فا شاغلین فعلی تحصیل در این دوره‌ها کاسته شود.