انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. جمعه  ٠٣/٠٩/١٣٩٦ ساعت ١٦:٠٩
 

مفاهیم پایه و طبقه‌بندی استانداردها
سید علی آذرکار
شرکت مهندسی پدیدپرداز
کمیسیون استاندارد و تدوین مقررات، سازمان نظام صنفی رایانه‌ای استان تهران
پست الکترونیکی: ali.azarkar@pdpsoft.com


 

مقدمه
استاندارد واژه‌ای آشنا، جزیی لاینفک، بخش مهم و در عین حال پنهان زندگی امروزه بشر است. در دنیای فعلی، زندگی بدون وجود استانداردها معنی نداشته و ممکن نیست. استانداردها بستر تعامل افراد و جوامع با یک‌دیگر است. استانداردها فضایی را برای تبادلات علمی و فنی، و هم‌چنین تجاری در دنیای امروز فراهم می‌کند. به همین دلیل، توجه به استاندارد و موضوعات مرتبط با آن، می‌تواند از اهمیت ویژه‌ای برخوردار باشد.
استانداردها، در معنای عام، برآیند تجارب و نظرات همه‌ طرف‌های درگیر و ذینفع (تولیدکنندگان، استفاده‌کنندگان، فروشندگان، خریداران، نهادهای قانون‌گذار و تنظیم‌کننده مقررات) در یک موضوع خاص است که با هدف ارتقای سطح کیفی خدمات و محصولات تدوین و منتشر می‌شود. با این حال، استانداردها در کل برای استفاده داوطلبانه (اختیاری) طراحی شده و هیچ قانونی را تحمیل نمی‌کند؛ اگر چه به‌کارگیری و استفاده از استانداردها می‌تواند حالت اجباری هم داشته باشد.
هدف از اختصاص بخشی از صفحات مجله «گزارش کامپیوتر» به این موضوع، باز کردن دریچه‌ای به موضوع استاندارد و موضوعات استانداردی است. اگر چه دنیای استاندارد به اندازه دانش و فناوری بشر امروزی وسعت دارد و در تمام زوایای آن نفوذ کرده، امّا این صفحات تلاش خواهد کرد تا به اقتضای موضوع مجله «گزارش کامپیوتر» به موضوع استاندارد (به طور عام) و استانداردهای حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات (به طور خاص) بپردازد.
سرفصل‌هایی که برای این مجموعه مقالات در نظر گرفته و پیش‌بینی شده به شرح زیر است:

  • تعاریف و مفاهیم حوزه استاندارد
  • طبقه‌بندی استانداردها
  • آشنایی با نهادهای استانداردگذار
  • نحوه تدوین استانداردها
  • آشنایی با استانداردهای حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات (که طبیعتاً حجم زیادی از مطالب را به خود اختصاص خواهد داد.)

واژه استاندارد (لغت‌شناسی)
قبل از ورود به مفاهیم پایه‌ای مرتبط با استاندارد، لازم است در مورد خود کلمه «استاندارد» و ریشه‌ آن توضیحاتی داده شود. از دیدگاه ریشه‌شناسی (اتیمولوژی)، واژه‌ «استاندارد» از زبان انگلیسی گرفته شده است. در انگلیسی میانه (انگلیسی متداول از 1100 تا 1500 میلادی) این واژه به معنای «پرچم» و  «محل تجمع»  لشگریان بوده است. واژه استاندارد (در انگلیسی میانه) از واژه «Etandard » در زبان فرانسوی باستان (فرانسوی متداول در سده‌های 6 تا 13 میلادی) گرفته شده و از نظر معنی تحت تأثیر واژه انگلیسی «Stand » یعنی «ایستادن» بوده است.  در زبان آلمانی هم واژه Standort به معنی «جا» و «مکان» و «موقعیت» به نوعی ریشه واژه Standard است.
در زبان فارسی هم کلمه استاندارد عیناً به عنوان «اسم» پذیرفته شده و به «هنجار» یا «نمونه‌ پذیرفته شده» هم معنی شده است.

تعریف استاندارد
در اسناد مختلف، از استاندارد تعاریف متعددی از دیدگاه‌های گوناگون ارایه شده است. هر کدام از این تعاریف سعی می‌کند ویژگی‌هایی را از یک استاندارد (در سطح مشخصی از پیچیدگی) به‌دست دهد. ذیلاً چندین تعریف از استاندارد که از منابع استانداردی استخراج شده، بیان شده است:

  • استاندارد طبق تعریف سند ISO/IEC Guide 2 این گونه تعریف شده است: مستندی است که توسط یک اجماع فنی تهیه شده و توسط یک نهاد شناخته شده تایید می‌شود، تا استفاده عام و مکرر از قواعد، راهنماها، یا ویژگی‌های فعالیت‌ها یا نتایج آن‌ها را با هدف به‌دست آوردن سطحی/کیفیتی بهینه در آن زمینه خاص، فراهم آورد.
  • تعریف استاندارد به نقل از وبگاه سازمان جهانی استاندارد (ISO ): مستندی است که نیازمندی‌ها، مشخصات، راهنماها یا ویژگی‌هایی را که می‌تواند به شکلی سازگار برای حصول اطمینان از این که ملزومات، محصولات، فرآیندها، و خدمات با کاربری و استفاده‌ آن‌ها تناسب دارد فراهم می‌کند.
  • تعریف ساده‌تری از استاندارد: روش توافق شده و قابل تکرار انجام کاری است. استاندارد سندی است منتشر شده و حاوی مشخصات فنی یا معیارهای روشن که به منظور استفاده و به‌کارگیری سازگار به عنوان قواعد، راهنماها، یا تعاریف طراحی شده است.
  • از دیدگاه سازمان ملی استاندارد ایران، استاندارد به معنی نظم و قاعده و قانون است. امّا از حیث عملیاتی و کاربردی، عبارت است از تعیین و تدوین ویژگی‌های لازم در تولید یک فرآیند یا انجام یک خدمت.
  • تعریف استاندارد (طبق بند الف ماده 2 قانون الحاق به قانون تاسیس موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران مصوب 1349): تعیین تمامی یا برخی از خصوصیات و مشخصات هر فرآورده از قبیل نوع، جنس، فشار، موارد اولیه، اجزای تشکیل‌دهنده، ترکیب، ساخت، نحوه استفاده، طرز نصب، کیفیت، کمیت، شکل، وضع ظاهری، وزن، ابعاد، عیار، ایمنی، چگونگی بسته‌بندی و علامت‌گذاری، روش آزمون، و هم‌چنین روش یکنواخت کردن اوراق اداری، اسناد بازرگانی و امثالهم.
  • تعریف جدیدتر استاندارد که توسط سازمان ملی استاندارد ارایه شده (طبق استاندارد ملی شماره 5، سال 1385): مدرک حاصل از اجماع و مصوب یک نهاد شناخته شده که با هدف دستیابی به حد بهینه نظم در زمینه‌ای معین، قواعد، راهنماها یا ویژگی‌‌هایی را برای فعالیت‌ها یا نتایج آن‌ها، برای کاربردهای معمول و مکرر ارایه می‌دهد. ذیل این تعریف، این مورد هم یادآوری شده که: استاندارد «باید» بر نتایج تثبیت شده علم و فناوری و تجربه استوار بوده و هدف آن ارتقای منافع بهینه جامعه است.

مفاهیم مرتبط
در کنار تعریف استاندارد، مفاهیم مرتبطی هم وجود دارد که باید به آن‌ها پرداخته شود:

  • تدوین استاندارد: فرآیندی است که طی آن یک استاندارد تهیه می‌شود. استاندارد ممکن است از ابتدا نوشته شده یا بر پایه استاندارد دیگری تهیه شود.
  • توسعه استاندارد: فرآیندی است که تمامی چرخه حیات یک استاندارد (از زمان شکل‌گیری اولیه تا منسوخ شدن) را در برمی‌گیرد. تدوین استاندارد بخشی از این چرخه حیات (یا توسعه) است.
  • نهاد استانداردگذار: سازمان و ساختاری است که بر اساس یک فرآیند مشخص، اقدام به تدوین و نگهداری استاندارد می‌کند.
  • پذیرش استاندارد: فرآیندی است یک نهاد استانداردگذار، سندی را به عنوان استاندارد پذیرفته و منتشر می‌کند.
  •  اجرای استاندارد: کلیه اقداماتی که به منظور تحقق استانداردها مورد نظر در تولید، عرضه، صادرات یا واردات کالا یا ارایه خدمات انجام می‌پذیرد.
  • استانداردسازی: (طبق تعریف سند ISO/IEC Guide 2 ) فعالیتی است که برای ایجاد شرایط به منظور استفاده معمول و مکرر با در نظرگرفتن مشکلات بالفعل و بالقوه، و با هدف دستیابی به درجه‌ای بهینه از نظم در زمینه مورد نظر انجام می‌شود. به طور خاص، این فعالیت شامل فرآیندهای تدوین، نشر، و اجرای استانداردها است. از منافع مهم استانداردسازی می‌توان به بهبود مطلوبیت محصولات، فرآیندها، و خدمات برای اهداف مورد نظر و جلوگیری از ایجاد موانع تجاری و تسهیل در همکاری‌های فناورانه اشاره کرد.

    مزایای استفاده از استانداردها
    به‌کارگیری و استفاده از استانداردها، فواید فنی، اقتصادی، و اجتماعی متنوعی را به همراه دارد. آن‌ها به یکنواختی مشخصات محصولات و خدمات کمک کرده و ضمن کمک به بهبود کیفیت زندگی، اثربخشی صنعت، موانع مربوط به تجارت جهانی را از بین می‌برند. کلیات فواید استفاده از استانداردها به شرح زیر است:
    از مهم‌ترین مزایای استفاده از استانداردها، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
    الف. فواید تجاری

    • صرفه‌جویی در هزینه‌ها
    • کمک به افزایش بهره‌وری
    • افزایش قابلیت اطمینان و اثربخشی محصولات و خدمات
    • ارتقای سطح رضایت‌مندی مشتری
    • دسترسی به بازارهای جدید
    • پشتیبانی از خلاقیت و نوآوری
    • افزایش سهم بازار


    ب. فواید اجتماعی و زیست‌محیطی

    • کمک به ارتقای کیفیت زندگی افراد
    • دادن اطمینان به مصرف‌کنندگان در خصوص ایمنی، قابلیت اطمینان، و کیفیت محصولات و خدمات
    • کمک به حفظ سلامت افراد و محیط‌زیست
     پ. فواید برای دولت‌ها
    • کمک به دولت‌ها در مسیر تدوین قوانین
    • دسترسی به نظرات خبرگان در هر موضوع
    • تدارک زمینه برای حضور در تجارت آزاد جهانی

    طبقه‌بندی استانداردها
    در دنیای کنونی و با توجه به رشد سریع فناوری که خود نیاز به تدوین استانداردها را به اجبار الزامی می‌کند، طیف گسترده و متنوعی از استانداردها توسط نهادهای استانداردگذار تدوین و منتشر شده است. با توجه تعدد استانداردهای موجود از حیث محتوا و محدوده و کاربرد، ارایه یک طبقه‌بندی می‌تواند دیدگاه روشنی از جایگاه استانداردهای مختلف ارایه دهد.
    اصولاً استانداردها از زاویای زیر طبقه‌بندی می‌شود: پوشش جغرافیایی، زمینه، موضوع. این طبقه‌بندی در ادامه تشریح شده و توضیح داده شده است.
    استانداردها نوعاً برای کاربرد در یک محدوده جغرافیایی خاص تدوین می‌شود:

    • الف-1. استانداردهای جهانی یا بین‌المللی. استانداردهایی است که توسط یک نهاد استانداردگذار جهانی یا بین‌المللی تدوین شده و توسط تمامی کشورهای جهان قابل استفاده و پذیرش است.
    • الف-2. استانداردهای منطقه‌ای. استانداردهایی است که در یک منطقه خاص جغرافیایی (مثلاً آمریکای شمالی یا اروپا) پذیرفته و استفاده می‌شود.
    • الف-3. استانداردهای ملی. استانداردهایی است که توسط نهادهای استانداردگذار یک کشور، حسب ضروریات و نیازهای ویژه‌ آن کشور، تهیه شده و در همان کشور هم پذیرفته و استفاده می‌شود؛ به همین دلیل استاندارد جنبه ملی به خود می‌گیرد. معمولاً استانداردهای ملی بر اساس یک استاندارد جهانی تدوین شده و از آن الگو می‌گیرد. نمونه‌ مشخص این نوع استانداردها، «استانداردهای ملی ایران» است که توسط «سازمان ملی استاندارد ایران» به عنوان نهاد رسمی استانداردگذار در کشور جمهوری اسلامی ایران تدوین می‌شود.
    • الف-4. استانداردهای کارخانه‌ای یا سازمانی. استانداردهایی است که خاص یک کارخانه یا سازمان بوده و توسط بخش یا واحدی داخلی (در همان کارخانه یا سازمان) تدوین می‌شود.
    نکته قابل توجه آن است که هر چه محدوده پوشش جغرافیایی یک استاندارد کمتر باشد (به عبارتی توسط جمع محدودتری پذیرفته شده باشد)، امکان الزام شرایط و محدودیت‌هایی که سطح مطلوب‌تری از کیفیت را محقق کند، وجود دارد. به همین دلیل است که سازمان‌ها، شرکت‌ها، و حتی کشورهای پیشرفته در زمینه موضوعات مهم و حیاتی (مانند سلامت، بهداشت، محیط‌زیست، آموزش، ...) دارای استانداردهای خاص خود هستند.
    منظور از «زمینه» حوزه‌های مختلف زندگی بشر است که نیازمند تدوین استاندارد است؛ مانند: محیط‌زیست، کیفیت، آموزش، چرم، پوشاک، فناوری اطلاعات و ارتباطات، کشتی‌سازی، راه‌سازی، اتومبیل‌سازی، صنایع هوا و فضا، نساجی، مواد غذایی، خدمات، حمل و نقل، و امثالهم. لازم به ذکر است که هر کدام از این زمینه‌ها خود به زمینه‌‌های فرعی مختلفی تقسیم می‌شود؛ مانند امنیت اطلاعات، نرم‌افزار، شبکه، گرافیک کامپیوتری، کاربردهای فناوری اطلاعات، و تجهیزات ذخیره‌سازی که زیرمجموعه زمینه «فناوری اطلاعات و ارتباطات» محسوب می‌شود.
    منظور وجوه مهم مرتبط با زمینه‌ها است که برای آن‌ها استانداردهایی تدوین شده است. این موضوعات معمولاً بین تمامی زمینه‌ها به شکل عام و مشترک وجود دارد؛ به عنوان مثال استاندارد «واژگان و تعاریف» یا «آزمون» یا «دستورالعمل‌ها». به عبارت دیگر، یک استاندارد ممکن است در حوزه «واژگان و تعاریف» یک زمینه‌ مشخص باشد. به عنوان نمونه می‌توان به استانداردهای زیر در زمینه‌ «فناوری اطلاعات و ارتباطات» اشاره کرد: «واژگان و تعاریف» در زمینه‌ «امنیت اطلاعات»، «دستورالعمل مستندسازی» در زمینه‌ «نرم‌افزار»، یا «آزمون» در زمینه‌ «تجهیزات ذخیره‌سازی».
    بنابراین، طبقه‌بندی فوق تلویحاً به این معنی است که یک استاندارد را می‌توان در یک فضای سه بعدی (پوشش جغرافیایی، زمینه، و موضوع) طبقه‌بندی کرد.
    همان‌گونه که قبلاً اشاره شد، به‌کارگیری هر استاندارد (مستقل از ماهیت آن)، می‌تواند به نحوی اجباری یا اختیاری باشد. به همین دلیل، از منظر الزام استفاده، می‌توان استانداردها را به دو حوزه «اجباری» و «تشویقی» طبقه‌بندی‌ کرد. اگرچه، همان‌گونه که گفته شد، به‌کارگیری استانداردها ذاتاً حالتی تشویفی دارد، امّا برخی کشورها و سازمان‌ها برای ارتقای سطح کیفی محصولات و خدمات قابل ارایه، استفاده از برخی استانداردها را «اجباری» کرده‌اند. البته الزام «استانداردهای اجباری» نیازمند وجود زیرساخت‌های اجرایی و حقوقی است که باید از قبل تدارک دیده شده باشد.

    طبقه‌بندی استانداردها: کد ICS
    همان‌گونه که قبلاً توضیح داده شد، استانداردها در یک فضای سه بعدی از حیث محتوا و کاربرد قرار دارند. سازمان جهانی استاندارد (ISO )، که در حال حاضر با انتشار بیش از 19000 استاندارد بزرگ‌ترین و معتبرترین نهاد استانداردگذار در جهان است، برای نظم‌بخشی و طبقه‌بندی استانداردها کدی به نام ICS را ارایه و به هر استاندارد اختصاص داده است. این کد مشخص می‌کند که هر استاندارد در چه زمینه و با چه محتوایی منتشر شده است. لازم به ذکر است که این کد پویا بوده و با تدوین استانداردهای جدید به‌روز می‌شود. ساختار این کد توسط سازمان جهانی استاندارد مستند و نگهداری شده و برای عموم قابل دسترس است. (سند مربوط از نشانی http://www.iso.org/iso/ics6-en.pdf قابل دسترسی است.)
    ساختار این کد طبقه‌بندی به شکل سلسله مراتبی بوده و دارای سه سطح است. هر سطح با یک عدد نمایش داده شده و سطوح توسط «.» (نقطه) از یک‌دیگر جدا می‌شود. بنابراین، قالب کلی کد ICS به شکل «XXX.YYY.ZZZ » بوده که XXX و YYY و ZZZ اعدادی (حداکثر سه رقمی) در سیستم نمایش عربی است.

    1. سطح اول («XXX »)، بالاترین رده‌بندی استانداردها است، که به آن حوزه اطلاق می‌شود. در حال حاضر، و طبق آخرین نسخه‌ای که از ساختار ICS توسط سازمان جهانی استاندارد در سال 2005 میلادی منتشر شده، 40 حوزه در این سطح شناسایی شده‌ است. برخی از اعداد اختصاص یافته به حوزه‌‌های استانداردی در این سطح  عبارت است از:
      • 01: برای استانداردهای حوزه‌ «کلیات، واژگان، استانداردسازی، مستندسازی»
      • 03: برای استانداردهای حوزه‌ «خدمات، ساختار سازمانی، مدیریت و کیفیت، راهبری، حمل و نقل، جامعه‌شناسی»
      • 11: برای استانداردهای حوزه‌ «فناوری مراقبت‌های بهداشتی»
      • 13: برای استانداردهای حوزه‌ «محیط‌زیست، حفاظت بهداشتی، ایمنی»
      • 19: برای استانداردهای حوزه‌ «آزمون»
      • 35: برای استانداردهای حوزه‌ «فناوری اطلاعات و ماشین‌های اداری»

    2. سطح بعدی («YYY »)، یعنی سطح دوم، به نام گروه شناخته می‌شود. طبق آخرین ساختار ارایه شده، کد ICS دارای 392 گروه مجزا است. ترکیب حوزه و گروه، یک زمینه‌ کاری مشخص را در طبقه‌‌بندی استانداردها معین و مشخص می‌کند. به عنوان مثال:
      • 35.080: گروه «نرم‌افزار» از حوزه‌ «فناوری اطلاعات و ماشین‌های اداری»
      •  43.060: گروه «موتورهای احتراق داخلی» از حوزه‌ «مهندسی وسایل نقلیه جاده‌ای»
      • 19.020: گروه «شرایط و رویه‌های عمومی آزمون» از حوزه‌ «آزمون»
      • 01.040: گروه «واژگان» از حوزه‌ «کلیات، واژگان، استانداردسازی، مستندسازی»
      • 35.040: گروه «مجموعه نویسه‌ها و کدگذاری اطلاعات» از حوزه‌ «فناوری اطلاعات و ماشین‌های اداری» (لازم به ذکر است که تمامی استانداردهای مربوط به امنیت اطلاعات ذیل این ICS قرار دارد.)
      • 35.240: گروه «کاربردهای فناوری اطلاعات» از حوزه‌ «فناوری اطلاعات و ماشین‌های اداری»


    3. سطح بعدی («ZZZ »)، به نام گروه فرعی شناخته می‌شود. در حال حاضر، 144 گروه از 392 گروه موجود، به 909 گروه فرعی تقسیم شده‌ است. ذکر این نکته مهم است که همه‌ گروه‌ها لزوماً دارای گروه فرعی نیستند. با قرار گرفتن این سطح، جایگاه دقیق استاندارد مشخص می‌شود. به عنوان مثال:

      • 35.240.40: استانداردهای مربوط به «کاربرد فناوری اطلاعات در بانکداری»
      • 35.240.70: استانداردهای مربوط به «کاربرد فناوری اطلاعات در علوم»
      • 35.240.80: استانداردهای مربوط به «کاربرد فناوری اطلاعات در فناوری‌های مراقبت‌های بهداشتی»
      •  35.220.01: استانداردهای مربوط به «کلیات تجهیزات ذخیره‌سازی»
      • 35.240.10: استانداردهای مربوط به «طراحی به کمک کامپیوتر (CAD
                                                                                                                                                         «ادامه دارد...» 
  •