انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. دوشنبه  ٢٩/٠٨/١٣٩٦ ساعت ٠٧:١٩
 

ساماندهی و مهندسی مجدد بخش فاوا، نیازی عاجل، معوق و همگانی
 در آستانه تشکیل دولت منتخب
سید ابراهیم ابطحی
عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر- دانشگاه صنعتی شریف
 پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu


 

مقدمه
یازدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در ایران، تبدیل به پدیده‌ای مورد توجه تحلیل‌گران شده است که موضوع این نوشته نیست. اما اتفاقاتی نظیر تغییر گونه مواجهه کنشگران فضای مجازی در این انتخابات از انفعالی به فعال، که تبعاتی ارتباطی دارد، به علت تأثیر در بخشی از مسائل بخش فاوای ایران (که موضوع بحث این نوشته است)، نیازمند اشاره اجمالی به برخی نکات این تحلیل‌ها  در مقدمه این نوشته است.
دکتر مسعود فراستخواه جامعه‌شناس و عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، در مصاحبه‌ای در رفتارشناسی شهروندان با عنوان «انتخابات 92، بازی برد- برد»  از منظر نظریه بازی به تحلیل آن پرداخته  است : «در بازی‌های ما سه خصوصیت بارز بود : 1- بی تقارنی، 2- مجموع صفر داشتن و 3- ناپیوستگی. نخست بازی‌هایمان عمدتاً از نوع بازی‌های نامتقارن بودند. دوم، بازی‌هائی که یک طرف می‌خواست برنده قاطع باشد و طرف دیگر را بازنده کامل می‌خواست. تنها در بازی‌هائی با مجموع غیر صفر است که راهبردهائی امکان‌پذیر می‌شود که تمام طرف‌های بازی بتوانند مطلوبیت‌های نسبی کسب کنند. اینجاست که بازی‌ها از نوع برنده- برنده می‌شوند. در بازی‌های برد- برد برخلاف بازی‌های برد- باخت یا بازی‌های باخت- باخت طرف‌های بازی می‌توانند در یک نقطه تعادل، مطلوبیت‌های خودشان را به شکل میانگین دنبال کنند. یعنی یک نقطه تعادل وجود دارد که در آنجا همه بازیگرها منافع خودشان را به طور متوسط بهینه می‌کنند»، شاید شادی همگانی موید صحت این تحلیل باشدکه در این صورت بلوغ همه ذینفعان در تمامی سطوح  را می‌تواند نشان دهد که اتفاق خوشایندی است.
در این انتخابات نقش ارتباطات در فضای مجازی نکته دوم بود که پس از کم رنگ شدن اثر بازدارندگی از حضور- با تبلیغات گسترده- ، در یک مواجهه فعال (با گذر از انفعال)، در جهت عکس در خدمت خواسته همگانی در فضای واقعی جهت حضور، قرار گرفت. این اتفاق که تبعات آن بر مدل ارتباطی می‌تواند قابل ملاحظه باشد و با گذر عموم به ویژه جوانان از حضورمنفعل به حضور فعال در فضای مجازی آغاز شده است که در راهبردهای آتی مدیریت محیط مجازی می‌تواند با نگاهی مثبت لحاظ شود. اما تحلیل‌گری دیگر، جنبه دیگری از این مسئله را این گونه تحلیل می‌کند : «فضای مجازی الزامات خاص خود را دارد و به جدیت فضای واقعی نیست ... سیاستمداران نباید دنباله‌روی این فضا باشند. فضای مجازی چه این که کمک کرد به انتخاب رئیس جمهور منتخب و آن که به تحریم انتخابات کمک می‌کرد، در هر دو حالت یک مبنا دارد که احساسات در آن غلبه دارد. باید این فضا را شکل داد نه آن که تابعش بود. باید دنبال فضای اصلی بود که احساسات در آن حاکم نباشد.حرف بنده در رد فضای مجازی نیست، فضای مجازی همینی که هست، هست. می‌گویم به فضای واقعی توجه کنید که می‌تواند در فضای مجازی بازتاب پیدا کند... یعنی شما اگر فضای واقعی را بچسبید در فضای مجازی بازتاب پیدا می‌کند... اما فضای مجازی زمانی که با فضای حقیقی قطع ارتباط می‌کند نباید فریبش را خورد. همه حرفم این است که عمق فضای حقیقی با فضای مجازی خیلی متفاوت است و سیاستمداران باید تمامی حواسشان به فضای واقعی باشد و کوشش کنند که فضای مجازی را با خود همراه کنند، نه آن‌که تابع آن شوند».

واکاوی مسئله
بخش فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) ایران با عمر بالغ بر نیم قرنی خویش، دیگر نه جوان است و نه پیر و فرتوت، اما متاسفانه از بلوغ رفتاری چندانی برخوردار نیست. محیط اجرائی پرتغییر در غیاب حافظه سازمانی، گونه‌ای فراموشی ادواری برایش ببار آورده که گاه حتی تولد همزمان با به کارگیری جهانی این فناوری در ایران و یا تقلای هم عرضی فعالیتی با جهانیان- به همت شخصیت‌های حقیقی و حقوقی دلسوز و جوانان پرتوان و علاقه‌مند و مردم نودوست خود- را به فراموشی می‌سپرد و یا به حسرت‌خواری گذشته می‌پردازد یا درداشته‌های کنونی خود اغراق می‌کند. نگاه پیشینه‌نگارانه به ادوار هشت‌گانه حیات این بخش در علت‌یابی این عدم بلوغ، تحلیل‌گران را با دشواری مواجه می‌کند:

  • 1341-1351: دوران رشد بطئی
  • 1352-1356: دوران رشد سرطانی
  • 1357-1360: دوران انتظار
  • 1361-1365: دوران رایانه‌های دست دوم
  • 1366-1370: دوران رایانه‌های شخصی
  • 1371-1377: دوران موج اینترنت
  • 1378- 1384: دوران فناوری اطلاعات
  • 1385- تاکنون: دوران جهان مجازی

اما نگاهی گذرا به دوران توفیق یا عدم توفیق فعالیت‌های این بخش، با اولویت نشان از سه عامل دارد که به دیگر بخش‌ها هم قابل تعمیم یا با آن‌ها در اشتراک است: مدیران کمتر آشنا با مدیریت کلان فناوری‌های نو، کم‌اعتنائی به نظرات خبرگان و جلب ناکافی مشارکت و تقسیم کار با فعالان بخشی. در مورد عامل اول در میان فعالان بخشی با نام بردن اسامی مدیران و نگاهی به پیشینه  آن‌ها، به سرعت به توافقی در حد اجماع، درمورد ثمربخشی حضورشان، می‌توان رسید. در مورد عامل دوم نمونه شاخص، نقدهای سرکارخانم دکتر زاهدی به مشکلات این بخش در سال 1356 در انتشارات سازمان برنامه و بودجه در رژیم گذشته است که از آن زمان تاکنون مورد بی‌اعتنائی و گاه برنامه‌ریزی در جهت عکس این ایرادات، واقع شده است. در مورد عامل سوم به نمونه‌هائی مثل طرح تکفا می‌توان اشاره کرد که بخشی از توفیقات آن، علاوه بر طراحی آسیب‌شناسانه، ثمره جلب مشارکت فعالان بخشی در اجرا بود.
همان‌گونه که اشاره شد در کنار نقاط قوت غیر قابل انکار فعالیت‌های این بخش- به همت همه فعالان بخشی و برخی مدیران صاحب صلاحیت- دشواری‌های نو و کهنه‌ای این بخش دارد که انباشته شدن آن‌ها این بخش را در آستانه رکود فعالیتی و بازماندن از قافله پرسرعت رشد مستمر فناوری‌های نو قرار داده است. در این مرحله مسئولان دولت جدید می‌توانند در حد امکان با رفع آن‌ها و ایجاد توان حرکتی برای فعالان بخشی، از توان این بخش، در برنامه‌های ملی پیشرفت بهره گیرند. فهرستی از این دشواری‌ها و اقدامات اولویت‌دار، به این شرح است:

  • رفع دشواری تعدد مراکز تصمیم‌گیری و ایجاد انسجام و وحدت رویه بین مراکز لازم. شوراهای عالی متعدد انفورماتیک، اطلاع‌رسانی، فناوری اطلاعات و فضای مجازی و وزارت فناوری اطلاعات و ارتباطات با روی هم افتادگی فعالیتی مولد این شرایط می‌توانند باشند. دشواری اخیر تداخل وظایف، که منجر به اتفاقات نگران‌کننده بین وزارتخانه و یکی از این شوراها در تصدی یک مرکز پژوهشی سابقه‌دار گردید بر اولویت رفع این دشواری تأکید می‌گذارد.
  • تمرکززدائی از فعالیت‌های مدیریتی بخش و جداسازی فعالیت‌های تولی‌گری و تصدی‌گری با جلب همکاری فعالان بخشی و واگذاری فعالیت‌های مجاز تصدی‌گری.
  • تعیین متولی تصدی پیاده‌سازی نظام حرفه‌ای بخش با اولویت واگذاری به نظام صنفی با مشارکت نظام علمی بخش.
  • مساعدت با نظام صنفی در رونق‌بخشی به فعالیت‌های بخش خصوصی و شرکت‌های رایانه‌ای از طریق شفاف‌سازی واگذاری رقابتی مناقصه‌ای بیشینه پروژه‌ها.
  • تدوین و نظارت بر اجرای زمانبندی شده و ارتقائی پروژه ملی دولت الکترونیکی در ایران.
  • تدوین برنامه نظارت غیرمداخله‌جویانه بر پیوند صنعت و دانشگاه در این بخش با اقدامات مصالحه‌جویانه و توانمندساز دو ذینفع.
  • جهت‌دهی به فعالیت‌های آموزشی بخش از طریق فراخوان آموزش دانشگاهی به ارتقاء کیفی فارغ‌التحصیلان با کیفیت‌سنجی مستمر مدارک با آزمون‌هائی مشابه GRE . ترغیب واحدهای آموزشی خبره به گسترش بین‌رشته‌ای آموزش‌های فاوا. مساعدت به نهادهای ذیربط در به‌روزرسانی و ارتقای کیفی آموزش‌های پیش‌دانشگاهی، هنرستانی، علمی کاربردی و آموزش‌های فنی حرفه‌ای و شرکتی.
  • گسترش و ساماندهی تعاملات با نظام علمی و رسانه‌ای شامل پژوهشکده‌ها، انجمن‌ها، نشریات پژوهشی، حرفه‌ای، رسانه‌ها و کنفرانس‌ها و گردهمائی‌های علمی در جهت سمت‌دهی فعالیت‌ها به سوی حل مسائل، مشکلات کشور در حوزه فاوا.
  • برنامه‌ریزی در جهت تکمیل و گسترش زیرساخت ارتباطی (شامل توانمندسازی شرکت‌های داخلی) در جهت ایجاد شالوده پرسرعت و پرظرفیت با کاهش قیمت در مسیر روند موجود در کشورهای مشابه و توزیع ظرفیت ارتباطی در ساختار خصوصی سلسه مراتبی انواع توزیع‌کنندگان  با خدمات ارزش افزوده.
  • ساماندهی برنامه صافی‌گذاری دسترسی‌ها  به کمک نهادهای مردمی تدوین‌گر آداب نامه‌های توافقی تحقق فاوای سبز، آدابی و امن جهت کاهش جنبه‌های دستوری این حفاظت‌های شهروندی و تبدیل آن به یک خواست همگانی با عنایت به تغییر حاصل در تعاملات شهروندهای ایرانی در محیط مجازی از منفعل به فعال.
  • ترویج نگاه فرصت‌طلبانه در تدوین برنامه‌های راهبردی فاوا در سازمان‌ها و تکمیل آن با انجام مطالعات معماری سازمانی جهت یکپارچگی خدمات سازمانی و آمادگی حضور در پروژه‌های ملی.
  • گسترش تعاملات بین‌المللی در جهت گسترش اندازه کمّی فعالیت‌ها و ارزش مالی فعالیت‌های بخشی در حساب‌های ملی.
  • ترویج استقرارحاکمیت فا در سازمان‌ها و اندازه‌گیری مستمر آمادگی الکترونیکی و شکاف رقمی در اندازه‌های سازمانی و ملی برای ارتقائ مستمر کیفی فعالیت‌های بخشی.
  • کمک به توسعه همه جانبه خدمات الکترونیکی در انواع سازمان‌ها و حوزه‌های فعالیتی متفاوت از جمله تجارت و یادگیری الکترونیکی و ایجاد فرصت‌های نوین شغلی از طریق دورکاری پس از مهندسی مجدد فرآیندهای کاری و مساعدت در شکل‌گیری سازمان‌های مجازی.
  • نظارت برتوسعه همه جانبه همراه با بومی‌سازی انواع خدمات رایانش همراه، ابری، فراگیر، همه جا- همه وقت و زمینه آگاه.
  • زمینه‌سازی برای ایجاد حافظه سازمانی بخشی با ترویج استفاده از قابلیت شفاف‌سازی سازمانی فا در سازمان‌ها و کمک به برپائی موزه رایانه ایران.
  • ترویج گسترش به کارگیری خط و زبان فارسی در محیط اینترنت و فارسی‌گوئی، فارسی‌نویسی و فارسی‌خوانی در ارائه و خوانش مطالب فنی و سوادآموزی فاوا در سخنرانی و نگارش مسئولین، متخصصان،کنفرانس‌ها، رسانه‌ها و کتب درسی در تمامی سطوح.

1 روزنامه شرق، شماره 1765 ، 6/4/92-

2 مصاحبه با عباس عبدي، روزنامه اعتماد شماره 2712، 6/4/92-