انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. يکشنبه  ٢٨/٠٨/١٣٩٦ ساعت ١٣:٣٦
 

آسیب‌شناسی فقدان نظام حرفه‌ای رایانه و فناوری اطلاعات در ایران و ضرورت‌های برپائی نظام مهندسی رایانش در ایران

سید ابراهیم ابطحی
دانشکده مهندسی کامپیوتر، دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی:  abtahi@sharif.edu


 

چکیده
 میانگین کوتاه عمر شرکت‌های رایانه‌های در ایران، معلول علل مختلفی است که در این میان فقدان هویت حرفه‌ای، یکی از  علل اصلی است. این ویژگی به همراه  تبعات عدم بلوغ شرکت‌های پیمانکار، اجرای پروژه های بزرگ فناوری اطلاعات (فا) را در کشور با دشواری مواجه کرده  است. در این مقاله، لزوم ورود بخش فای ایران به عصر حرفه‌ای‌گری و تبعات  آن بررسی و اقدامات لازم برای تحقق آن،  با توجه به بهترین تجارب  موجود داخلی و خارجی، پیشنهاد شده است. در این مقاله نشان داده شده است که اقدامات جزئی و منفرد، نظیر برگزاری آزمون حرفه‌ای مهندسی فا یا احاله برخی از وظایف نظام مهندسی به نظام صنفی،  به تنهائی نمی‌تواند فقدان نظام حرفه‌ای را جبران کند. سه رکن موجود نظام‌های حامی فعالیت‌های حرفه‌ای فا، یعنی نظام‌های علمی، صنفی و اجرائی، در غیاب نظام حرفه‌ای، که نظام مهندسی فا هم می‌تواند نامیده شود، عملا کم اثر و نا کارا هستند. در غیاب نظام مهندسی فا، امر بازآموزی و نوآموزی مستمر دانش آموختگان دانشگاهی تازه وارد به بازار کار، مغفول مانده، اطلاعات این گروه از پیشینه، قوانین، و آئین‌نامه‌های فعالیتی بخشی کم رنگ شده و حمایت انتظامی از شکایات غیر موجه مصرف کنندگان از حرفه‌ای‌ها، میسر  نیست. راه آینده این بخش که باید متضمن توسعه پایدار باشد، مستلزم کسب مهارت‌های آدابی، شناخت از فای سبز و روز آمدی دانش فناورانه است که دسترسی به این‌ها در غیاب نظامی حرفه‌ای دشوار، پرهزینه و برای بسیاری ناممکن است. در این مقاله به حفره های ساختاری و فعالیتی در برپائی نظام حرفه‌ای فا اشاره شده و راه حل هائی برای ترمیم آن‌ها و برپائی نظام مهندسی فا با نام آینده نگرانة نظام مهندسی رایانش پیشنهاد شده است.

واژه‌های کلیدی
 نظام مهندسی رایانش، مهندس حرفه‌ای فا، آداب نامه های فا، توسعه پایدار، فای سبز، تخلفات انتظامی حرفه‌ای.

1- مقدمه
 فقدان نظام حرفه‌ای بخش فا - با غلبه سیمای دولتی بر فعالیت‌های کلیدی بخشی - روز به روز بیش از گذشته، به عنوان یک نقصان ساختاری جدی، جلوه می‌کند.  خیل بیش از پانصد هزار نفری دانشجویان و دانش‌آموزان شاغل به تحصیل در این حوزه، که در انتظار دانش آموختگی و ورود به بازار کار هستند، نیازمند شکل‌گیری این فضای حرفه‌ای برای آماده سازی جهت  ورود به بازار کار است. شرکت‌های بزرگ و موفق فعال بخش خصوصی (هر چند به تعداد اندک) وجود دارند که با زحمات مدیران و کارکنان خود، نمونه‌های قابل توجهی از توفیق را نشان می‌دهند. اما زنجیره انتقال تجربه، مهارت و خبرگی در خارج از نظام‌های صنفی، علمی و اجرائی، در چارچوب نظام مهندسی شکل می‌گیرد که کشور ما، بخش فا، هنوز فاقد آن است.   واقعیت این است که حرفه‌ای‌های این بخش از گذشته‌های دور تمایلی به این کار از خود نشان نداده‌اند. آن‌ها به  دو طرح تدوین شده در این زمینه، در دهه‌های 70 و 80 ، نه تنها روی خوش نشان ندادند، بلکه با برداشت‌های هنری و غیرمهندسی از فعالیت‌های خود، آن را دیوانسالاری اضافی و مانع فعالیت خود شمردند و باعث تعویق اجرای آن شدند [1]. نکته بعدی همسان پنداری نظام صنفی و حرفه‌ای در بخش رایانه است که تشکیل دومی را ضروری یا در اولویت نمی‌داند. با نگاهی به پیشینه و اشاره به تبعات این تاخیر، در ادامه مقاله به تحلیل و ارائه راه حل در زمینه شکل گیری نظام حرفه‌ای فا در ایران، خواهیم پرداخت.

2- پیشینه
 از دهه چهل که با ورود اولین رایانه‌ها  به ایران، چارچوب فعالیت‌های این بخش شکل گرفت تا امروز خوشبختانه با همت دلسوزان بخش و با تکیه بر خواست و توان نسل‌های نو، در استفاده از آخرین فناوری‌های روز و توان جذب بالای آن‌ها، روزآمدی بخش تا حدودی حفظ شده است. اما تداوم این وضعیت، نیازمند تمهیدات دیگری است که به آن خواهیم پرداخت. نظام‌های علمی، صنفی و اجرائی به درجات، رشد داشته‌اند اما فقدان نظام حرفه‌ای، می‌تواند فعالیت این سه رکن  را هم، کم اثر یا متوقف کند (شکل 1)[2]. نظام علمی بخش فا، شامل دانشگاه‌ها، هنرستان‌ها، آموزشگاه‌ها، انجمن‌های علمی، کنفرانس‌ها و سمینارهای تخصصی، گسترش کمّی و کیفی خوبی یافته اند. دانشگاه‌ها که از سال 1347 یعنی شش سال پس از ورود اولین رایانه‌ها به ایران،  اقدام به برگزاری دوره‌های آموزش دانشگاهی رایانش نمودند،  اینک در ظرفیتی به لحاظ کمّی چشمگیر و افزاینده، دانشجویان را در دوره‌های کاردانی تا پسا دکتری آموزش می‌دهند. هنرستان‌های کامپیوتر، دیپلمه و فوق دیپلمه‌های رایانه پر توانی تربیت می‌کنند. آموزشگاه‌های آزاد هم کیفیت آموزش‌هایشان ارتقاء یافته است. انجمن‌های علمی که با تاسیس اولین انجمن در سال1357 با نام انجمن انفورماتیک ایران، آغاز به کار کردند، اینک به تعداد بیشتری  وجود دارند و کنفرانس‌های متعددی سالیانه در کشور ما  در حوزه‌های رایانش برگزار می‌شود. نظام صنفی علیرغم همه نامهربانی‌های برخی مدیران دولتی، در دهه 80 برپا شده و اینک به شکل غیر دولتی با ساختاری توزیع شده و کشوری برپاست و به امور صنفی دست‌اندرکاران در حد وسع خود، می‌پردازد. بخش دولتی هم با مصوباتی نظیر آئین‌نامه‌های مناقصه‌ها، در شورای عالی انفورماتیک کشور، در دهه هفتاد، با پذیرش الگوی مطلوب، هزینه به ازای کارائی، در داوری پیشنهادهای مناقصه‌های فا، عملا گامی به پیش برداشته است. اما حلقه چهارم یعنی نظام مهندسی به عنوان نظام حرفه‌ای، هیچگاه در ایران پا نگرفته و از برپائی آن استقبال نشده است. این مقاومت خواسته و ناخواسته را، از منظری خوش بینانه می‌توان به نگرانی گروهی از ایجاد یک ساختار اداری دیگر، که می‌تواند روال‌های اداری کند کنونی فعالیت‌ها را تشدید کند، تاویل کرد. اما از نگاهی بدبینانه، مقاومت گروهی بزرگ‌تر را، در قبال شکل‌گیری هویت حرفه‌ای این بخش،  می‌توان به گونه غیرحرفه‌ای یا آماتوری انجام کار توسط آن‌ها نسبت داد که از شکل گیری این فضای حرفه‌ای، احساس خطر می‌کنند.

 

شکل 1: نظام‌های مورد نیاز برپائی فضای حرفه‌ای بخش فا

در دهه هفتاد، مطالعات مفصلی در شورای عالی انفورماتیک کشور، برای برپائی نظام مهندسی نرم افزار صورت گرفت و طرح جامعی نیز تهیه شد[3]. اما در جلسه ارائه عمومی و نظرسنجی اعضای بخش از این طرح استقبال نشد و در قفسه مستندات شورا، باقی ماند. مرکز تحقیقات مخابرات ایران (پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات بعدی و پژوهشگاه فضای مجازی  بلاتکلیف کنونی) در نیمه اول دهه هشتاد، مجددا مطالعه مفصلی، این بار در زمینه بر پائی نظام مهندسی فناوری اطلاعات و ارتباطات،  انجام داد،  اما این طرح هم به اجرا در نیامد[4].  این خلاء اینک منجر به بحران غیر حرفه‌ای‌گری شده و درعمر نیم قرنی فعالیت‌های این بخش، کمتر  نشانه‌هائی  از بلوغ حرفه‌ای عمومی و گسترده اعضای آن دیده می‌شود، که باید برای رفع آن چاره اندیشی شود.
اما مهندس حرفه‌ای که باید در نظام حرفه‌ای تربیت شود، فردی است که از سوی نهادهای موجه علمی و حرفه‌ای، تائیدی اعتباربخش دریافت کرده تا با مجوز، بتواند اقدامات مهندسی خود را در قالب ارائه خدمات حرفه‌ای، به جامعه عرضه کند [5] و این تائیدیه را با دانش افزائی آدابی و فنی و تجربه اندوزی، در دوران کار حرفه‏ای خود، به شکل ادواری تجدید کند. قبل از اخذ این مدرک، گواهی یا تاییدیه، این فرد پیش نیازهای تحصیلی، آموزشی و تجربی لازم را کسب کرده است. مهندسان حرفه‌ای در قالب نظام‌های مهندسی، موارد تخصصی پیوند خود با مردم را مدیریت کرده و پس از کارشناسی وجوه قضایی این ارتباط، موارد نقص تعهدات مهندسی را برای تصمیمات مقتضی، به واحد قضایی ذیربط احاله می‌کنند.
این گواهی علاوه بر اطمینان بخشی به کاربران خدمات این مهندسان و تأیید کمینه قابلیت و توانمندی لازم در آنان، رقابتی سالم برای ارتقاء کیفی کار مهندسان را سبب می‌شود. مهندس حرفه‏ای با برآوردن نیازها و الزامات قانونی در حوزه و منطقه‏ای خاص، نشان می‌دهد که برای انجام کار مشخص حرفه‏ای واجد خبرگی کافی است. این فرد آزموده، برای این‌که در حوزه‌ها و نقاط دیگر هم مجاز باشد همان کار حرفه‏ای را انجام دهد باید تابع مقررات آن حوزه یا منطقه بوده و تائیدیه  حرفه‌ای آن فعالیت را، دریافت دارد. شاغلین حرفه مهندسی، مثل سایر حرفه‌ها نظیر داروسازی، حقوق، پزشکی یا حسابداری بر اساس مجموعه‌ای از ضوابط، قوانین، آزمون‌ها، بازآموزی‌ها و نوآموزی‌ها این تأییدیه را گرفته و دربازه‌های زمانی با احراز شرایط لازم، آن را تمدید می‌کنند. با بازآموزی مستمر، در حوزه مدیریت اخلاق حرفه‌ای، راه اداره سازمان‌های بزرگ حرفه‌ای بر مبنای آداب نامه‌های توافقی، بر آن‌ها هموار خواهد شد [7] و با آسیب شناسی جرائم ممکن فا، توانائی خواهند یافت اقدامات پیشگیرانه و تدابیر آینده نگرانه اثر بخشی، نظیر تهیه اسناد شیوه‌های امنیتی سازمانی را انجام دهند [8].
در کشور ما در آغاز دهه هشتاد شمسی،  برخی از انجمن‌های علمی نظیر انجمن مهندسان مکانیک ایران و انجمن مهندسین برق و الکترونیک، لزوم برگزاری آزمون مهندسان حرفه‌ای را برای جامعه‏ مهندسی کشور احساس نموده و هر یک به‌طور جداگانه و در زمانی معین اقدام به برگزاری اولین آزمون مهندسان حرفه‏ای نمودند. آن‌ها در این مسیر با مشکلات عدیده ای مواجه شدند که موجب کندی کار شد و پس از مدتی کوتاه این طرح متوقف ماند. پس از آن این انجمن‌ها از وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و سازمان سنجش آموزش کشور تقاضای همکاری نمودند. در سال 82 و83 انجمن مهندسین متالورژی ایران و انجمن مهندسین برق و الکترونیک ایران با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، مکاتبه نموده و رسماً تمایل به همکاری در امر برگزاری آزمون مهندسان حرفه‌ای را اعلام نمودند. سازمان سنجش و آموزش کشور جهت انسجام بخشی و انجام همکاری‌های لازم با انجمن‌های علمی مهندسی کشور و به دلیل توسعه مداوم علوم و فناوری در دنیا از یکسو و از سویی دیگر تنوع موسسات، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی در سطح کشور و نیز لزوم آشنایی مهندسان با علوم، قوانین و فناوری‌های مرتبط با حرفه تخصصی خود، اقدام به تهیه طرح برپایی شورای هماهنگی انجمن‌های علمی برای برگزاری آزمون مهندسی نمود.  این شورا در سال 84 از  انجمن‌های مهندسین برق و الکترونیک ایران، مهندسی شیمی ایران، مهندسین صنایع ایران، مهندسین عمران ایران، کامپیوتر ایران،  مهندسین متالورژی ایران، مهندسان مکانیک ایران و مهندسی معدن ایران تشکیل شده بود.
تا پایان سال 84، این شورا جلساتی رسمی با فاصله زمانی تقریبی دو هفته‏ای برگزار کرد و طی آن پیرامون موضوع تدوین آئین‌نامه‌ای برای شورای مهندسان حرفه‌ای کشور و نحوه برگزاری آزمون به بحث پرداخت. در این مباحث، اهداف، وظایف شورا، تعداد اعضا و شیوه پیوستن سایر انجمن‌های علمی به آن، به بحث های  مفصل گذارده شد. اهم موضوعات مطروحه به شرح زیر مورد تأیید اکثریت اعضای فعلی این شورا بود :

  • لزوم ایجاد دبیرخانه شورای برنامه‏ریزی و هماهنگی آزمون مهندسان حرفه‌ای که  می‏بایست به صورت دوره‏ای، در محل سازمان سنجش آموزش کشور یا در دیگر انجمن‏های علمی که عضو می‏باشند، مستقر شود.
  • انتخاب رئیس، نایب رئیس و دبیر شورا، که در اولین جلسه پس از تصویب آئین نامه داخلی با رای اعضاء شورا (به مدت دو سال) برگزیده می شوند.
  • تبلیغات، که باید جهت اطلاع رسانی شفاف و ارائه آگاهی لازم به کلیه داوطلبان آزمون جامعه مهندسان حرفه‌ای کشور انجام شود.
  • برگزاری آزمون در دو بخش آزمون پایه مهندسی برای همه انجمن‌ها و آزمون تخصصی مهندسی برای هر انجمن.
  • تأیید مدرک مهندسی حرفه‌ای توسط انجمن و سازمان سنجش.
  • ساختار غیردولتی شورا، رئیس انتخابی و دبیرخانه گردشی.
  • تصویب و تایید آئین نامه شورا در حداقل یکی از مجامع رسمی کشور.

این موارد طی نامه‌ای به اطلاع وزیر جدید وزارتخانه علوم، تحقیقات و فناوری برای اعلام نظر ارسال شد و آخرین زمان تعیین شده برای انجام آزمون 17 شهریور ماه 1385 پیش بینی گردید. پیش‌نویس‌هایی نیز برای مشخصات یک مهندس آزموده، سوگندنامه مهندسی و شرایط انجمن‏هایی که می‌توانند اقدام به صدور مدرک مهندسی کنند و شرایط پذیرش داوطلبان دریافت گواهی مهندسی حرفه‌ای و نحوه برگزاری آزمون حرفه‌ای تهیه و در جلسات شورا به بحث گذاشته شد.
در شرایط عضویت انجمن‌ها به لزوم سابقه پنج ساله تاسیس، تعداد کمینه 500 عضو با ترکیب 50 استادیار به بالا که در میان آن‌ها 10 استاد رشته باشند و 450 نفر عضو باقیمانده که باید دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی‌ارشد باشند پیش بینی شده است، ضمناً اعضای دانشجویی در این معیار در نظر گرفته نمی‌شوند. انجمن باید دارای انتشارات حداقل یک فصلنامه تخصصی و آموزشی و پژوهشی بوده و مکانی مشخص به عنوان دبیرخانه داشته باشد. گروه صدور گواهینامه مهندسی حرفه‌ای انجمن متشکل از ده نفر از اعضاء که نیمی دانشگاهی و نیمی حرفه‌ای (با سابقه حداقل 15 سال) باید باشند، پیش بینی شده است.
از جمله شرایط داوطلبان، دارا بودن مدرک کارشناسی یا بالاتر در حوزه تخصصی، دارا بودن حداقل سه سال سابقه عضویت در انجمن تخصصی مربوطه و اخذ حدنصاب آزمون در نظر گرفته شده است[9].

3- نیازهای ما و تبعات غفلت از حرفه‌ای گری
نظام‌های حرفه‌ای در جهان سابقه‌ای دیرینه دارند. در سال 1907 در وایومینگ ایالات متحده آمریکا اعلام شد که متخصصانی که می‌خواهند کار مهندسی انجام دهند باید طبق ضوابطی ثبت نام کرده و کفایت آن‌ها به اثبات برسد. ثبت نام مهندسان ورزیده از آن تاریخ در کشورهای مختلف رایج شد تا قوانینی براقدامات حرفه‏ای نظارت کند و اجرای آن به واحدهای غیردولتی یا انجمن‌های علمی، صنفی یا حرفه‌ای سپرده شد. در ایران از دهه سی  شمسی، نظام‌های حرفه‌ای رسمی از جمله نظام مهندسی ساختمان (1334)، نظام پزشکی ایران (1339)، نظام دامپزشکی (1376) و نظام پرستاری (1380) تشکیل شده اند [9]. نظام‌های حرفه‌ای وظایف متعددی دارند که آموزش دانش آموختگان برای ورود به بازار کار از طریق آشنائی با مقررات ملی در حوزه تخصصی، نوآموزی و باز آموزی ادواری مستمر آن‌ها،  حمایت انتظامی از حرفه‌ای‌ها، از آن جمله است(شکل 2).  در این چارچوب، به آموزش مستمر آدابی و اخلاقی آن‌ها هم باید پرداخت (شکل 3). وظیفه حمایت انتظامی، با جنبه پیشگیرانه، از کثرت شکایات قضائی از حرفه‌ای‌ها (به علت عدم رضایت یا انتظار مشتریان از خدمات آن‌ها و در اکثر موارد به علت عدم شناخت آن‌ها از امکانات حرفه) که در موارد متعددی به لحاظ حرفه‌ای تخلف محسوب نشده و به دادگاه قابل ارجاع نیست، کاسته و این موارد در نظام حرفه‌ای، مختومه اعلام می‌شود. این  حمایت، جهت استمرار  کم دغدغه فعالیت حرفه‌ای‌ها، بسیار اثربخش، موثر و تسهیل گر است. پزشکان از این خدمت به نحو احسن در نظام پزشکی بهره می‌گیرند و با خیال نسبتا راحت به طبابت ادامه می‌دهند. آموزش آداب حرفه‌ای، آن‌ها را قادر به حل معضلات اخلاقی، در شرایط بلاتکلیفی می‌کند[10].

     شکل 2: حوزه‌های نیارمند شناخت برای انجام کارحرفه‏ ای

 

شکل 3: برخی حوزه‌های فراگیری حرفه‌ای‌های فا


شکل 4: چرخه شروع حرفه‌ای‌گری فناوری اطلاعات


بخش فا در ایران،  علیرغم وجود سه نظام علمی، صنفی و اجرائی، در غیاب نظام حرفه‌ای، عملا آینده حرفه‌ای روشن رو به بلوغی ندارد و این برای فعالیت‌های روبه گسترش این بخش، زیان بار است. اینک برخی قوانین پایه ای بخش فا تصویب شده، تعدادی کارشناسی رسمی دادگستری در این حوزه  وجود دارد و دانشجویان می‌توانند پس از دانش آموختگی در آزمون مهندسی حرفه‌ای فا شرکت کنند (هرچند نقدهایی به این آزمون وارد است و از آن استقبال چشمگیری هم نمی‌شود). اما به  فرض قبولی، نظام مهندسی حرفه‌ای در این بخش  وجود ندارد تا به آماده‌سازی آن‌ها  برای حضور در بازار کار، اقدام کند. آن‌ها را با گذشته و حال بخش و قوانین ملی و آئین‌نامه‌های فعالیتی، آشنا کند، به آن‌ها مجوز نظارت شده فعالیت حرفه‌ای بدهد. در فعالیت‌های حرفه‌ای و هنگام شکایات کاربران و کارفرمایان، از آن‌ها، حمایت حرفه‌ای کند و مستمرا به بازآموزی و نوآموزی آن‌ها بپردازد و تنها در صورت توفیق آن‌ها در انجام حرفه‌ای  فعالیت‌ها، پروانه فعالیت حرفه‌ای آن‌ها را تمدید کند (اشکال 4 و 5).


شکل 5: چرخه بقای حرفه‌ای‌گری فناوری اطلاعات

در غیاب این چرخه مطلوب ورود به محیط‌های حرفه‌ای (شکل 6) ، دانشجویان در پایان سال‌های تحصیل یا پس از دانش آموختگی، بدون آشنائی با محیط‌های حرفه‌ای، عموما به شکل انفرادی، اقدام به فعالیت‌های جزئی با دستمزدهای کم (نسبت به شرکت‌ها که به عنوان شخصیت حقیقی هزینه‌های سربار فعالیتی زیاد دارند) می‌کنند. دربسیاری موارد، در محیط‌های کاری به علت کم تجربگی و ناآشنائی با موازین حرفه‌ای، توسط برخی کارکنان حرفه‌ای، ناعادلانه و گاهی تحقیرآمیز متهم به کم دانشی و بی‌مهارتی  می‌شوند. برخی از کارکنان و مدیران حرفه‌ای از همین زمان نسبت به فارغ التحصیلان دانشگاه دارای موضع ناصواب و گاه کینه توزانه می‌شوند و متقابلا تازه وارده‌ها هم، این رفتار ناپسند را بر نمی‌تابند و این تجربه گاه به تجربه‌ای تلخ و فراموش نشدنی،  برای هر دو گروه، تبدیل می‌شود. سپس در مواردی، این سرخوردگان از محیط‌های حرفه‌ای، اقدام به تاسیس شرکت با دوستان هم دوره می‌کنند و در موارد زیادی به علت کم تجربگی، موفق به ادامه فعالیت و استمرار کاری نمی‌شوند. به این ترتیب همیشه، طیف گسترده‌ای از حرفه‌ای‌های  بخش، کم تجربه هستند و بخش فا، تبعات این چرخه را باید تحمل کند. در حالی که وجود نظام مهندسی فا، می‌تواند مقدار زیادی از این دشواری‌ها را حل کند[11].

 


شکل6: چرخه مطلوب ورود دانش آموخته (فارغ التحصیل) دانشگاهی فابه محیط حرفه‏ای

4- ساختارهای سازمانی و وظایف پیشنهادی نظام مهندسی فاوا
در تعريف نظام مهندسي فناوري اطلاعات و ارتباطات کشور در طرح پیشنهادی پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات آمده است: مجموعه‏اي از اشخاص حقيقي و حقوقي و سازمان‌ها، نهادها و انجمن‏هايي که در فعاليت‏هاي حرفه‏اي مهندسي مرتبط با فناوري اطلاعات و ارتباطات اعم از دولتي، تعاوني و خصوصي اشتغال يا مداخله مجاز داشته و همچنين قوانين و مقررات، آئين نامه‏ها، استانداردها و دستورالعمل‏هاي قانوني ناظر بر روابط بين ارائه‏کنندگان محصولات و خدمات مهندسي و خريداران آن‌ها به انضمام روابطي که در عرف جامعه و اهل حرفه بر اين فعاليت‏ها حاکم است و هيچ قانوني آن‌ها را منع نکرده است را نظام مهندسی فاوا گویند.
این تعریف بیشینه و اعم از نظام حرفه‌ای اشخاص حقیقی و حقوقی است. در ماموريت سازمان پیشنهادی این نهاد آمده است: تلاش در جهت بهبود فضاي کسب و کار مرتبط با فعاليت‏هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات درکشور. اهداف این نهاد نیز این گونه توصیف شده‌اند: اقدام در تامين مصالح عمومي و پاسداري از حقوق مردم و بهره برداران خدمات و محصولات، توسعه ملي دانش مهندسي فناوري اطلاعات و ارتباطات در همکاري نزديک با دولت، ارتقاي دانش حرفه‏اي مهندسان  و ارتقاي کيفيت و استانداردهاي انجام فعاليت‏هاي حرفه‏اي اين حوزه، ارتقاي بهره‏وري منابع انساني و اقتصادي کشور، شکل دادن به بازار رقابتي در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات، ترويج و تحکيم اصول اخلاق حرفه‏اي در فضاي کسب و کاري با فناوري اطلاعات و ارتباطات، ايفاي نقش مرجعيت تخصصي حرفه‏اي ملي در زمينه فناوري اطلاعات و ارتباطات، سر و ساماندهی امور مربوط به مشاغل و حرفه‏هاي  مهندسي مرتبط با فناوري اطلاعات و ارتباطات.
در  نقد اهداف ذکر شده این طرح به استناد مقدمه آن می‌توان دریافت که  پیمانکار، دامنه فعالیت‌ها را به خواست کارفرما و شرح خدمات مطالعه، گسترش داده است. به وضوح تبعات آن در طراحی ساختارهای بیشینه با اهداف متکثر پیشنهادی واحدها،  به عنوان یک آفت، قابل ملاحظه است. اما در بخش وظایف به شهادت موارد ذکر شده نگاه پیشنهاد دهندگان، واقع بینانه تر است. وظایف این نظام این گونه ذکر شده است : توسعه فعاليت هاي حرفه‏اي و مهندسي مرتبط، ارتقاي دانش فني و كيفيت كار شاغلان در بخش فناوري اطلاعات و ارتباطات، ارزيابي و بازنگري و سياست گذاري برنامه هاي مرتبط با  بخش فناوري اطلاعات و ارتباطات كشور، همكاري با مراجع مسئول در امر نظارت و كنترل پروژه هاي مرتبط با فناوري اطلاعات و ارتباطات ، ايفاي نقش نمايندگي اعضا در مذاکره با دولت، نهادهاي عمومي و مراکز آموزشي داخل و خارج کشور، حمايت از حقوق مادي و معنوي مهندسان، همه‌گير نمودن بيمه مسئوليت در نزد اعضا جهت انجام پروژه‌هاي مرتبط با فناوري اطلاعات و ارتباطات،  اطلاع رساني به کارفرمايان و متقاضيان خدمات مهندسي جهت  انتخاب مهندس يا شرکت مهندسي ذيصلاح، تهيه و تنظيم مباني قيمت‌گذاري خدمات مهندسي و پيشنهاد آن به مراجع دولتي ذيصلاح،  تنظيم روابط کار بين مهندسين با کارفرمايان و متقاضيان خدمات مهندسي، رسيدگي به تخلفات انتظامي مهندسان و تعقيب انتظامي آنان به نحو مقتضي و مشاركت در امر ارزشيابي و تعيين صلاحيت و ظرفيت اشتغال به‏كار شاغلان در امور فني مربوطه.

شکل7 : نمودار سازمانی تشکیلات مرکزی نظام مهندسی فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران

ساختار سازماني سازمان نظام مهندسي فناوري اطلاعات و ارتباطات پیشنهادی (شکل 7)، شامل هیئت عمومی در بالاترین سطح، بازرس و شورای مرکزی، رئیس، کمیته عالی انتظامی ( با چرخه کاری مطابق شکل 8 )، کمیته‌های تخصصی، دفاتر بخشی و سازمان‌های منطقه‌ای در سطح کشور است. سازمان‌های منطقه‌ای نیز دارای مجمع عمومی، هیئت مدیره، مدیرعامل، بازرسان و کمیته انتظامی هستند. در طرح نگاه دیوانسالارانه دولتی حاکم و از چابکی سازمان‌های غیر دولتی در آن اثری نیست که  در صورت تصمیم به اجرا، نیاز به اصلاح و روزآمدی کامل دارد.

 

شکل8: روندنمای بررسی شکایات درکمیته های انتظامی نظام‌های حرفه‏ای

5- دستاوردها و خدمات فضای حرفه‌ای و تبعات رویکرد حرفه‌ای‌گری
فواید ضمنی شکل‌گیری فضای کاری حرفه‌ای، متعدد و متکثر است و اساسا واجد یک ارتقاء کیفی در سطوح فعالیتی و از این منظر در سطح ملی هم  دارای ارزش راهبردی است. بعد از استقرار رویکرد حرفه‌ای است که می‌توان به شکل جدی راجع به ارتباط دانشگاه با صنعت، فکر و صحبت کرد و راه حل ارائه داد. پیش از آن تنها می‌توان راجع به سهم طرفین در تقصیرات بحث کرد. گسترش روزافزون کاربردهای فا به ویژه در فضای مجازی و خدمات الکترونیکی، داوری در مورد فعالیت حرفه‌ای‌ها را، پر آسیب کرده و یک حرفه‌ای در غیاب نظام حرفه‌ای و حمایت کمیته های انتظامی حرفه، اوقات زیادی را در دادگاه ها برای پاسخگوئی به سطح رضایت یا توقع برآورد نشده کاربران باید صرف کند. افزایش کیفیت فعالیت‌ها نیز ثمره آنی و ملموس شکل حرفه‌ای انجام فعالیت‌های هربخش است. افزایش توان حرفه‌ای‌ها، آن‌ها را آماده حضور در باز کار جهانی کار از دور و مناقصات بین المللی می نماید. در فضائی حرفه‌ای است که می‌توان تهدید ضایعات ابزار رایانه‌ای را به فرصت بازیافت سود آور آن‌ها تبدیل کرد[12]. با آموزش آداب و اخلاق فا در فضای حرفه‌ای است که می‌توان فضای رقابتی را با گذر از راهبردهای اقیانوس قرمز، به همکاری به کمک راهبردهای اقیانوس آبی تبدیل کرد [13]. در فضای تربیت آدابی و تقید به رفتار حرفه‌ای است که می‌توان در پروژه های بین المللی فا مشارکت نمود [14].

6- حلقه‌های مفقوده و ضرورت حافظه سازمانی
نباید همه دشواری‌های بخش فا را ناشی از فقدان نظام حرفه‌ای دانست و یا بالعکس برپائی این نظام را حلّال همه مشکلات این بخش شمرد. آن هم در شرایط رکود تورمی اقتصادی که در وجوهی به رکود بخشی هم منجر شده است و تعداد قابل ملاحظه‌ای از شرکت‌های کوچک و متوسط رایانه‌ای را مجبور به تعطیل یا توقف موقت فعالیت نموده است. اما دوران رکود گذرا و برپائی نظام حرفه‌ای نیازی آینده نگرانه است. بنابراین می‌توان به ملاحظات مکملی هم پرداخت که به دشواری‌های بخشی دامن می‌زنند و یا در صورت رفع، اقدامات حرفه‌ای‌گری را پر ثمرتر خواهند ساخت. از مهمترین این کمبود ها فقدان حافظه بخشی روزآمد فعالیت‌هاست که تکرار توفیقات و جلوگیری از تکرار شکست ها را در فعالیت‌های تخصصی و مدیریتی در سطح خرد و کلان عملا ناممکن ساخته است. بنابراین تکرار مکررات، تبدیل به بخشی از سرنوشت محتوم این بخش گردیده است. اجرای طرح سال‌ها مورد بی اعتنائی واقع شدة انجمن انفورماتیک ایران برای برپائی موزه رایانة ایران، چاره‌ای  برای  این دشواری تاریخی می‌تواند باشد. گسترش آموزش‌های دانشگاهی اخلاق و آداب فناوری‌های رایانشی، که هم اکنون آغاز هم شده است، می‌تواند ابزاری برای آشنائی قبل از ورود به  بازار کار دانشجویان، با مختصات محیط‌های حرفه‌ای، شود.

7- جمع بندی
از دشواری‌های فعالیتی بخش فا در ایران، به فقدان نظام حرفه‌ای فعالیتی می‌توان اشاره کرد که با حل آن، عرصه‌های جدیدی بر فعالیت‌های بخشی گشوده می‌شود و تنگناهائی از سر راه فعالیت‌های کنونی برداشته می‌شود. برپائی نظام حرفه‌ای علاوه، بر رفع فقدان  ضلع چهارم، سه نظام مکمل علمی، صنفی و اجرائی، به عنوان پلی بین دانشگاه و صنعت، کاهنده فاصله این دو نظام در کشور خواهد بود[15]. نقد احتمالی تبعات پیاده سازی این راه حل قالب گسترش دیوانسالاری اداری بر این پیشنهاد را با امکان پذیرش این نقش توسط نظام علمی یا صنفی موجود با اولویت اولی می‌توان پاسخ گفت.هرچند نظام صنفی با وظیفه معقول حمایت همه جانبه از منافع تجاری صنوف، گزینه‌ بی‌طرفی نیست.

8- دستاوردهای پژوهش و آینده آن
مطالعه و پژوهش در مورد مشکلات ما، در حوزه‌های گوناگون دشواری‌های فعالیتی بخش فا، مشکلات فنی، ساختاری و اجرائی گوناگونی را آشکار می نماید که ناگفته ماندن آن‌ها به معنی هدر رفتگی سرمایه های ملی و استمرار دشواری‌های بخشی است. بررسی هریک از این موارد راهگشای پژوهش های مکمل خواهد بود. بررسی برخی دشواری‌های باقیمانده و سال‌ها حل نشده این بخش در شرایط انجام بررسی‌های تحلیلی مشکل‌یاب از سال 1352 تاکنون و در مواردی باقیماندن یا تشدید دشواری‌ها و یا عمل نکردن به توصیه‌های و راه‌حل‌های کارشناسانه از گذشته تاکنون، نشان می‌دهد گستردن باب پژوهش، نقد تحلیلی، توصیه‌ها و راه حل‌های کارشناسی برای یافتن علل این کج‌تابی‌ها و رفع آن‌ها، فعالیتی مستمر، لازم و ثمربخش است. این پژوهش نشان می‌دهد در شرایط عدم شکل گیری نظام حرفه‌ای در این بخش، بیشینه برنامه ریزی‌ها و طرح‌های منوط به تحقق حرفه‌ای‌گری، از ابتدا محکوم به عدم تحقق یا اثر بخشی جزئی است.

مراجع و منابع
[1] ابطحی، سید ابراهیم، «ضرورت یا عدم ضرورت تشکیل نظام مهندسی فناوری اطلاعات در کشور»، ماهنامه گزارش کامپیوتر نشریه انجمن انفورماتیک ایران، شماره 191، 1389.
[2] ابطحی، سید ابراهیم، «چارچوب بهنجار آموزش اخلاق رایاسپهری، شالوده‌ای پویا برای طرح درس دانشگاهی آموزش آداب فناوری اطلاعات»، دومین همایش منطقه ای اخلاق و فناوری اطلاعات، پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، آذرماه 1385.
[3] ابطحی، سید ابراهیم، مرات نیا، احمد، طرح پژوهشی«نظام مهندسی نرم افزار»، دبیرخانه شورای عالی انفورماتیک کشور، 1374.
[4] شرکت راهگشای سامانه تهران، «نظام مهندسی فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران»، پژوهشکده فناوری اطلاعات و ارتباطات ایران، 1384.
[5] معماریان، حسین، «حرفه مهندسی»، موسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1388.
[6] قراملکی، احد فرامرز، «اخلاق حرفه‌ای»، چاپ سوم، نشرمجنون، 1385.
[7] منزل، دونالدس، «مدیریت اخلاق حرفه‌ای»، ترجمه سید علی اکبر احمدی و همکاران، نشر مهکامه، 1389.
[8] خانی جزنی، جمال، «اخلاق و فناوری اطلاعات»، نشر بقعه، 1385.
[9] ابطحی، سید ابراهیم، «از فارغ التحصیل مهندسی تا مهندس حرفه‌ای»، ماهنامه گزارش‏کامپیوتر نشریه انجمن انفورماتیک ایران، شماره 167، 1385.
[10] ابطحی، سید ابراهیم، «اخلاق و آداب فناوری اطلاعات»، ماهنامه گزارش کامپیوتر نشریه انجمن انفورماتیک ایران، شماره 171،  1385.
[11] ابطحی، سید ابراهیم، " با مشکل اشتغال بعد از آموزش مواجه هستیم (تاریخ شفاهی فناوری اطلاعات و ارتباطات در ایران : گفتگو با پیش کسوتان) "، تکفا : ماهنامه برنامه توسعه کاربری فناوری اطلاعات و ارتباطات ، شماره  1،  1384.
[12] Velte,T., “Green IT” ,  McGraw-Hill , 2008.
[13]  Reynolds ,G.W.,”Ethics in Information Technology” ,Course Technology , 2010.
[14] De Poel, Ibo Van, “Ethics, Technology and Engineering”, WILEY , 2011
  [15] ابطحی، سید ابراهیم، " ضرورت ها و شالوده های برپائی  نظام حرفه‌ای در بخش فناوری اطلاعات ایرانپنجمین کنفرانس فناوری اطلاعات و دانش"،  دانشگاه شیراز، خرداد 1392.