انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. دوشنبه  ٢٩/٠٨/١٣٩٦ ساعت ٠٧:٢١
 

    ضرورت پذیرش، اعلام مشارکت و اقدام داوطلبانه جهت تحقق سهم منصفانه
در رفع تنگناهای بخش فاوا در ایران از سوی  ذینفعان

سید ابراهیم ابطحی
عضو هئیت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر- دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu 


 

 مقدمه  
آن چه در مورد بخش فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) در ایران در سال‌های اخیر اتفاق افتاده و نگرانی صاحب نظران را برانگیخته است، عدم استفاده کافی از امکانات بالقوه، عدم وجود برنامه مدوّن یا اجرای ثمربخش برنامه، غیبت مشارکت همگانی ذینفعان در حل دشواری‌ها، آسیب‌دیدگی بخش‌هائی از فعالان حقوقی بخش و نوعی رکود است که شرایطی نگران کننده‌ای شامل عقب ماندگی‌های گسترش یابنده و یا هدر رفتگی منابع انسانی و مالی  را ببار آورده است. قبل از توصیف برخی نمونه‌های مبین این شرایط باید اشاره کرد که نباید فراموش شود کماکان وضعیت این بخش بحرانی و یا واجد فاصله گسترده و عمیق با سطح فعلی فعالیت‌ها در جهان نیست و در زمینه‌هائی کمابیش موفقی نظیر بانکداری الکترونیکی حتی در حوزه‌هائی می‌توان ادعای همترازی نمود که این همه از سالیان دور و حتی ازابتدای فعالیت‌های این بخش (با تحلیلی پیشینه‌گرا) به همت دلسوزان  و برخی مدیران خبره  واقع شده که هر چند از نظر برخی پنهان مانده اما برکت حضور آن‌ها، عیان است.  
اما اینک در شرایطی هستیم که برای بهبود شرایط و ارتقاء کیفیت فعالیت‌ها نیازمند جلب مشارکت عمومی ذینفعان بخش برای جهشی جهت جبران و پیشگیری از عقب ماندگی‌های زیانبار هستیم. این نوشته شکل اجرای این مشارکت را داوطلبانه با موقعیت‌شناسی از سوی همه ذینفعان می‌داند که در این مسیر فرهیختگان این بخش با غلبه بر دو انگاره تاریخی زیانبار (تفاخر  غیر مدنی به دولت ستیزی و قانون گریزی که میراث پیشینیان است)،  مناسب است به عنوان وظیفه از منظری غیرسیاسی به مشارکتی همت گمارند که فرزندان برومند و لایقشان در رشد کشور ترغیب و تشویق به مشارکت، بهره‌دهی بیشتر و در نتیجه بهره‌گیری از رشد و توسعه ممکن و قابل پیش بینی در این بخش و کشور شوند. این عمل با تلاشی نه چندن گسترده از طریقی همسوئی فعالیت‌ها، مشارکت داوطلبانه، نقدپذیری بهبود طلب و آمادگی برای پذیرش و همکاری در رشد مادی و معنوی تیروهای توانمند بخش‌های خصوصی و  عمومی ( با غلبه بر بخل تاریخی زیانبار) میسر است.

شواهد و قراین
اشاره به سه خبر از هفته نامه وزین عصر ارتباطات (شماره 621، سال دوازدهم، 3 اسفند 1392) را برای ترسیم گوشه‌ای از این شرایط،  به شهادت می‌گیریم:
خبر اول: شرکت‌های فاوای ایرانی (با 289 هزار میلیارد ریال در آمد در سال 91) بر اساس رتبه‌بندی 500 شرکت برتر سازمان مدیریت صنعتی سقوط کردند.
رتبه‌های شرکت‌های گروه رایانه و فعالیت‌های وابسته ایرانی در رتبه‌بندی سال 92 سازمان مدیریت صنعتی به طور کلی سقوط کردند. اما جایگاه نخست گروه صنعتی اول از نظر بازدهی فروش و حاشیه سود به گروه رایانه و فعالیت‌های وابسته با 62  درصد اختصاص دارد. در حالی که شرکت مخابرات ایران در زمره ده شرکت بالاترین میزان فروش قرار دارد (با 89664.8  میلیارد ریال و یک پله ارتقاء تا جایگاه نهم با 32113 نفر کارمند با بالاترین نرخ اشتغال زائی در بین شرکت‌ها)  و به دنبال آن شرکت‌های فعال در حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات با رشد درآمد مواجه بودند، اما رتبه‌های آنها در جدول میزان فروش کاهش یافته است. این روند حاکی از آن است که طی سال 91 شرکت‌های فعال در حوزه ارتباطات  و فناوری اطلاعات به رغم رشد درآمد اما نتوانستند همپای دیگر صنایع رشد کرده و درآمد حاصل از فروش بیشتری را کسب کنند. در این میان تنها شرکت نرم‌افزاری حاضر در میان رتبه‌بندی‌های سازمان مدیریت صنعتی، شرکت همکاران سیستم قرار دارد که با درآمد 506.1 میلیار ریالی با 36 پله کاهش مواجه شد و در رتبه 479 ایستاد.
خبر دوم: به دلیل ضعف در ساز و کارهای اجرائی و فنی کارت هوشمند بیمه از دستور کار خارج شد و پیش‌نویس قانون بیمه الکترونیکی در تعلیق است.
بررسی کارت هوشمند بیمه که در دستور کار پژوهشکده بیمه قرار داشت، به دلیل قدیمی بودن سازوکار ابتدائی تعریف شده از دستور کاری خارج شد. بهار امسال رئیس پژوهشکده بیمه اعلام کرده بود که طرح کارت هوشمند بیمه در دستور کاری قرار دارد و توسط کارشناسان و صاحب نظران بررسی می‌شود و با راه‌اندازی کارت‌های هوشمند بیمه، مردم می‌توانند به راحتی با پرداخت هزینه‌های درمانی خود توسط این کارت از خدمات بیمه‌ای بهره مند شوند.
خبر سوم: شکاف ترافیک اینترنتی ایران با جهان (ترافیک صد ترابایت در ثانیه ای جهانی و صد گیگا بایتی در ایران) بیشتر شد
مهندس نصرالله جهانگرد رئیس سازمان فناوری اطلاعات و رئیس کمیته جامعه اطلاعاتی در همایش جامعه و فضای مجازی  افزود: 15 درصد از برنامه توسعه پنجم اجرا  و 85 درصد آن اجرا نشده که برای اجرای این 85 درصد باقیمانده برنامه‌ای در دو گام با نام 2 + 2 دوسال، دوسال نوشته شده و می‌خواهیم این تاخیرها را جبران کنیم. بر همین اساس و به منظور تحقق برنامه‌ها نیاز به سرمایه گذاری بیش از 50 میلیارد دلاری تا چهار سال آینده در این حوزه وجود دارد که قرار است 17 میلیارد دلار آن از سوی دولت تامین شود.

راه‌حل‌ها  
آفت برنامه‌گریزی در گذشته، به گونه‌ای مروج رفتار موردی و بی‌برنامه در این بخش شده است. تعدد مراکز تصمیم‌گیری با تقسیم وظایف نادقیق، کندی و لختی در اجرا را ببار آورده و از همه مهم‌تر غیر شفاف و غیر مشارکت جویانه عمل کردن عملا گروه‌های زیادی از ذینفعان خبره را از دایره تصمیم سازان خارج کرده است. بازگشت به ماقبل این شرایط به سادگی میسر نیست. کارگزارانی به تبع این شرایط از چرخه‌های کاری فعال جداشده یا مجبور به توقف فعالیت شده اند، باید زمینه‌هائی را داوطلبانه برای رفع دشواری‌های این بخش سراغ کنند و اقدامات موردی در حوزه‌های ممکن را جهت رسیدن به شرایط مشارکت عمومی آغاز نمایند. به عنوان نمونه به دانشگاه‌ها میتوان اشاره کرد که امروزه با معضل گسترش کمّی بی‌رویه دانشجویان مواجهند که فرصت فعالیت‌های ارتقائی را از آنها گرفته است. این گروه به تربیت دانشجویانی اشتغال دارند که به روایتی تا یک میلیون نفر از دانش‌آموختگان آن‌ها از عدم اشتغال یا اشتغال غیرمرتبط با تخصص خود رنج می‌برند آنهم در شرایطی که ظرفیت پذیرش دانشجو در رایانه و رشته‌های وابسته از دبیرستان و هنرستان گرفته تا بالاترین سطوح دانشگاهی سالیانه بالغ بر پانصد هزار نفر برآورد می‌شود. این وضعیت در شرایطی که بر اساس نیازهای برنامه‌های پیشین (به اجرا در نیامده) و نیازهای آینده نگارانه ما به بیش از این تعداد دانش آموخته در این رشته‌ها، نیاز داریم. اما عملا در غیاب برنامه‌های اشتغال، شرایط تحریم ظالمانه و نقصان‌های مدیریتی پیشین، از این فرصت تهدید ساخته‌ایم.
اما خوشبختانه در بسیاری از زمینه‌ها از جمله در محیط‌های دانشگاهی زمینه‌های برای سمت‌دهی به فعالیت‌ها به شکل اندیشمندانه و داوطلبانه وجود دارد که می‌تواند در رفع این مشکلات کشور را یاری دهید. زمینه‌های پژوهشی، موضوع پایان‌نامه‌های تحصیلی، محتواهای درسی  و مباحث مطروحه در کنفرانس‌های سالیانه متعدد در این رشته از مسائل کشور تقریبا تهی است. که اولین زیان آن عدم خود باوری جوانان دانشجو و صحه گذاشتن ناخواسته به تصور ذهنی برخی از آنان است که   این رشته در کشور ما  فعالیت، موفقیت و جایگاهی ندارد، که امری غیر واقع بینانه است.

 اختصاص حتی درصدی از موضوعات پایان نامه‌های تحصیلی در درجات مختلف، به تحلیل، بررسی و ارائه راه حل برای مسائل کشور در این بخش و هم اندیشی در مورد آن در کنفرانس‌های متعدد سالیانه امری ممکن، کم هزینه و به سرعت قابل اجرا است. اختصاص و ارائه مثال‌های از کاربردهای کلان و موفق فا در ایران که کم هم نیستند و حتی ناموفق با ذکر علل عدم توفیق، در دروس مختلف (البته پس از اشراف مدرسان به آن‌ها) فعالیت کمینه‌ای از سوی مدرسان دانشگاهی است که در تحلیلی منصفانه در شرایط کنونی سیمای وظیفه دارد. انجام این کارها، همکاری داوطلبانه و بی‌چشمداشت با خبرگانی مورد پذیرش بیشینه ذینفعان منصف است که خیرخواهانه و فداکارانه برای بهبود شرایط این بخش گام به پیش گذاشته‌اند.