انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. يکشنبه  ٢٨/٠٨/١٣٩٦ ساعت ١٣:٥٤
 

  کارآموزی دانشجوئی، درگاه پیوند صنعت و دانشگاه
در حوزه رایانه و فناوری اطلاعات

سید ابراهیم ابطحی
عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی کامپیوتر- دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu


 

مقدمه  
در ضرورت- در عین فقدان- ارتباط  صنعت و دانشگاه سخن بسیار گفته شده است اما این نوشته مرثیه‌ای در این زمینه،  که بسیار گفته شده و کمتر به چاره اندیشی منجر شده است، نیست. این نوشته روایت اتفاق در جریانی است که  کارآموزی دانشجوئی را به محور پیوند ارتباط با صنعت  تبدیل نموده است.       
صورت مسئله یا مشکل
 در دوره‌های کارشناسی رایانه و فناوری اطلاعات درسی صفر واحدی به نام کارآموزی وجود دارد که دانشجویان در تابستان یا ترمی دیگر، پس از گذراندن حدود صد واحد درسی، در آن ثبت نام و با حضوری 240  ساعته  در محیط کاری، طی سه تا چهار ماه، محیط‌های واقعی کاری را تجربه می‌کنند و بر اساس ارزیابی سرپرست کارآموزی در محل کارآموزی و تایید استاد راهنمای کارآموزی در دانشگاه، امتیاز قبولی یا ردی – و عموما قبولی- می‌گیرند.
ارزش کارآموزی به عنوان حلقه اول اتصال محیط دانشگاهی و صنعتی، در یافتن زبان مشترک همکاری و تعامل، به اندازه‌ای است که سال‌هاست نظام‌های آموزشی حتی پیش دانشگاهی،در کشورهائی نظیر آلمان به آن به شکلی الزامی و قطعی نگاه می‌کنند و تنها پس از اطمینان از تحقق مهارت در دانش‌آموز یا دانشجو، رای به اتمام قابل تایید دوره‌های تحصیلی می‌دهند.
در نظام‌های دانشگاهی در جهان، دانشگاه‌هائی نظیر «واترلو» در کانادا، در هر سال تحصیلی،  یک ترم درس و یک ترم کار و کارآموزی را  در مدل آموزشی پیش‌بینی کرده است. چند سال است که در برخی دانشگاه‌های معتبر حرفه‌ای‌گری  در قالب مهندس حرفه‌ای را، به درون دوره آموزش دانشگاهی کشانده و نه برای دانشجویان کم کار بلکه برای دانشجویان برجسته در دوره کارشناسی با افزودن یک سال کارآموزی حرفه‌ای به طول دوره آموزشی، همراه با ارائه مدرک کارشناسی، گواهی مهندس حرفه‌ای   هم به آن‌ها می‌دهند ( نظیر دانشگاه تورنتو کانادا ).
اما شکل اجرای کنونی کارآموزی‌ها در کشور ما، چندان ثمربخش نیست. بر این اساس برخی دانشجویان از طریق استفاده از آشنایان و ترفندهای -گاه منفعت طلبانه - دانشجوئی با کمینه یا بدون صرف وقت، از طریق برگه‌های تایید صوری گذراندن کارآموزی، این مشکل را حل می‌کنند. مدرسان سرپرستی کارآموزی‌ها در دانشگاه‌ها هم در چرخه گسترش کمّی بی‌رویه  تعداد دانشجویان و فعالیت‌های روزمره جانکاه و پایان‌ناپذیر، فرصت سرکشی به دانشجویان را حین کارآموزی نمی‌یابند(هر چند این فعالیت اساسا در بسیاری از آئین‌نامه‌های کارآموزی دانشگاهی اساسا پیش بینی هم نشده است).
شرکت‌ها و سازمان‌ها که عموماً گرفتار دشواری‌های روزمره هستند، فرصت، انگیزه یا برنامه‌های راهبردی مدوّن برای جذب سرمایه‌های انسانی ندارند که داوطلبانه و به شکل برد – برد در حوزه کارآموزی سرمایه گذاری کنند. تعداد کم و عموما ناکافی مراکز برون دانشگاهی کارآموز پذیر، این قلت کیفی اجرا را، ناگزیر جلوه می‌دهد.
 واکاوی منصفانه علل
در تحلیل ذینفعان و واکاوی دشواری‌های اجرای کارآموزی‌های دانشجوئی در موارد ذکر شده فوق و سایر موارد و نگاه منصفانه به علل، باید در شرایط میل به بهبود و ارتقاء این فعالیت از سوی ذینفعان، در شرایط سهم پذیری قرار گرفت تا راه‌حل‌های عملی و اثربخش یافت. اگر نه فرافکنی با الگوی دشمن فرضی یا نقد دیگران بدون نقدپذیری یا فرض نادرست لزوم اقدام یک جانبه از سوی دیگران نظیر دولت یا سایر ارگان‌ها، چاره ساز نیست. زیرا اگر بود تاکنون در این زمینه شاهد موارد اصلاحی بودیم. نقد منصفانه با تعهد اجرای راه‌حل اجماعی با بیشینه سهم‌پذیری ذینفعان، الگوئی کارا، ثمربخش و به نفع همگان است که در بند بعدی به آن می‌پردازیم.
پیشنهاد راه حل با بیشینه سهم پذیری  
واقعیت بر شرایطی دلالت می‌کند که ذینفع اصلی و محرک در این مقوله یعنی صنعت، در این زمینه عموما  اقدام جدی و گسترده (موارد استثنائی ملاک نیستند بلکه می‌توانند الگو باشند) نکرده و یا  نمی‌کند. وظیفه دانشگاه تربیت سرمایه‌های فکری (عنوان جدید و پر محتوای معادل نیروی انسانی) فقط برای محیط‌های کاری با مهارت روزآمد فناورانه نیست زیرا در مورد رایانه و فناوری اطلاعات، سرعت و گستردگی تغییرات به حدی است که دوره‌های دانشگاهی را در حد آموزش بسته‌های پیش نوشته رایانه‌ای روزآمد تقلیل می‌دهد. در عین حال تربیت نیروی انسانی برای تصدی سایر مشاغل دیگر را - که آن‌ها هم به عهده دانشگاه است - ناکرده، باقی می‌گذارد. بنابراین دوره آماده‌سازی میانی لازم است تا زمینه آشنائی، مهارت آموزی موردی ریز، یافتن زبان مشترک تعامل و همکاری فراهم شود و طرفین با گذر از نگاه مقاومت پایه ارتباط با ناآشنا، بر قابلیت‌ها و توانائی‌های طرف مقابل صحه بگذارند تا زمینه شروع و استمرار مبادله دانش و مهارت آغاز و در توافقات گسترده‌تر، در مواردی زمینه برای جذب دانش آموختگان مطلوب صنعت،پس از فراغت از تحصیل فراهم گردد.
غنیمت فرصت
باید فرصت را در این زمینه غنیمت بشماریم. در شرایطی که اتفاقات محیطی نشان از توان جذب بالای فناوری‌های رایانه و اطلاعات از سوی عموم مردم ایران دارد (که یک مصداق آن فروش اینترنتی تمامی دوازده هزار  بلیط  مسابقات لیگ جهانی والیبال در تهران در مقابل لهستان  طی فقط 90 ثانیه است)، با بالغ بر یک میلیون بی‌پیشه دانش آموخته مهندسی رایانه و فناوری اطلاعات که در برنامه توسعه پنجم به بیش از این تعداد شاغل نیاز داریم و خوشبختانه در لبه فناوری بودن در این حوزه در نیمه دوم سده اول بکارگیری آن درایران، می‌توان اقدامات بهبود طلب زیر را مدیریت کرد و سامان داد تا بیش از پیش از داشته‌هامان استفاده کرده و دشواری‌هایمان را حل کنیم. در شرایط گستردگی بیکاری جوانان و هزینه کمتر ایجاد فرصت شغلی در این حوزه نسبت به سایر حوزه ها، این وظیفه حتی در حد وظیفه ملّی ارتقاء سطح می‌یابد:

  • نظام صنفی رایانه کشور با ساماندهی شرکت‌ها آن‌ها را می‌تواند به امر مشارکت با دانشگاه‌ها در   ارائه پر محتوا و اثر بخش دوره‌های کارآموزی ترغیب نماید.
  • دانشگاه‌ها با بازبینی روش‌های برگزاری دوره‌های کارآموزی می‌توانند با انتخاب‌های مناسب محل کارآموزی دانشجویان و نظارت حین اجرای آن به آن غنا ببخشند.
  • دانشجویان از طریق دروسی نظیر آداب فناوری اطلاعات یا مهندسی حرفه‌ای رایانه و فناوری اطلاعات آماده برگزاری کارآموزی‌های پر محتوا به شکل مسئولانه و داوطلبانه شوند.

این اقدامات کمینه، مقدمه‌ای است که با بهبود و ارتقاء کیفیت اجرای کارآموزی‌ها می‌تواند ثمرات بسیار بیشتری از افزایش سطح اشتغال در بخش رایانه و فناوری اطلاعات داشته باشد.