انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. چهارشنبه  ٠١/٠٩/١٣٩٦ ساعت ١٦:٣٩
 

گزارش سالانه پیشرفت کار
طرح برپایی موزۀ رایانۀ ایران

سیدابراهیم ابطحی
استادیار دانشکدۀ مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف
پست الکترونیکی: abtahi@sharif.edu

 


 

پیشینیه
انجمن انفورماتیک ایران حدود پانزده سال است که با طرح ضرورت‌های برپائی موزه رایانه ایران در صدد کمک به ایجاد این موزه است. ابتدا در سال نوزدهم نشر ماهنامه گزارش کامپیوتر انجمن در شماره 137 (منتشر شده در شهریور 1376) در مقاله‌ای باعنوان کاتادا: کارگزار ابرمتنی فناوری اطلاعات ایران، انجمن این ضرورت را یادآوری نمود. هشت سال بعد در بیست و هفتمین سال نشر (در گزارش کامپیوتر شماره 166) این ماهنامه در اسفند 1384 در گزارشی با عنوان «تاریخ شفاهی فناوری اطلاعات در ایران»، گوشه‌های دیگری از ضرورت برپائی این موزه را یادآور شد. در سی‌امین سال نشر گزارش کامپیوتر در اسفند ماه 1387 مقاله کوتاهی با عنوان «ضرورت‌های برپائی موزه رایانه ایران»، این موضوع مجددا واکاوی شد.
 
ضرورت‌های برپایی موزۀ رایانۀ ایران
موزه‌های رایانه از انواع موزه‌های علوم و فناوری هستند که با هدف سوادآموزی مستمر عمومی به ویژه برای نوجوانان، جوانان، دانش‌‌آموزان و دانشجویان برپا می‌شوند که ضمن بازدید از گونه‌های پیشین و نوین ابزارهای رایانه‌ای و آشنایی با پیشینه به‌کارگیری آن در جهان، در عین پر کردن اوقات فراغت، آموزشی ضمنی ببینند و با حافظه تاریخی مناسب در زندگی روزمره از این ابزار بهره گیرند. امروزه گونه‌های مجازی این موزه‌ها نیز با هدف مشابه بر روی اینترنت دایر شده است.
در مأموریت «موزه رایانه هوستون» به جمع‌آوری رایانه‌ها و فناوری‌های مرتبط برای استفاده در نمایشگاه‌ها، برنامه‌های آموزشی، تحقیقات تاریخی و فعالیت‌های مرتبط برای منفعت عمومی اشاره شده است. برپائی این موزه‌ها آنقدر اهمیت یافته است که استرالیا برای برپائی موزه ملی رایانه‌ای خود «انجمن موزه رایانه استرالیا» را از سال 1993 دایر کرده است که در مأموریت آن فراهم‌سازی امکانات برپائی این موزه را درج کرده است. «موزه تاریخ رایانه» در کالیفرنیا در سال 1999 تأسیس شده و در سال 2003 در ساختمان تکمیل شده خویش آغاز به‌کار نموده است. «موزه رایانه برلین» در سال 1997 تاسیس شده است و در چهار طبقه با مجموعه بسیار جالبی از انواع ابزارهای رایانه‌ای واقعی و شبیه‌سازی گذشته و حال و اطلاعات جامع در مورد پیشینه و سابقه فعالیت‌های این رشته از فناوری امروزه برای بازدید عموم در روزهای هفته در دو نوبت آماده پذیرش بازدیدکنندگان از همه جهان است. «موزه رایانه بریتانیا» نیز امروزه موزه فعال و موفقی است که در کنار موزه دویست و پنجاه ساله بریتانیا برپا شده است.
شرکت‌های رایانه‌ای نیز برای نمایش پیشینه تولیدات خود اقدام به برپائی موزه نموده‌اند. مثلاً محصولات 25 سال اخیر شرکت هیولت پاکارد در موزه‌ای به نمایش گذاشته شده است. «موزه رایانه سان‌دیه‌گو»، «موزه رایانه آمریکا» و «موزه رایانه بریتانیا» نیز در کنار موزه‌های رایانه‌ای دانشگاهی نظیر «موزه رایانه» دانشگاه یورک کانادا، «موزه رایانه» دانشگاه کالیفرنیا تنها تعدادی از موزه‌های واقعی یا مجازی متعددی هستند که پذیرای علاقمندان به این فناوری می‌باشند.
نگارنده در پژوهش دانشگاهی «نقش انفورماتیک در برنامه توسعه ایران» در سال 1363 به ضرورت‌های سوادآموزی عمومی و مستمر فناوری اطلاعات به عنوان راه‌حل دشواری‌های شناسائی شده، اشاره کرد. در پی نمونه‌سازی آموزش‌های عمومی در قالب طرح «کارگاه تجربی آموزش انفورماتیک» در سال 1368، در سال 1370 طرحی با عنوان «گذر مکاشفه» در قالب یک ساختمان حلزونی شکل نمایشگاهی- آموزشی برای سوادآموزی مستمر عمومی رایانه به برخی از مسئولین بخش رایانه کشور ارائه گردید که متاسفانه به اجرا در نیامد. در شهریور ماه سال 1376 آقای «مهندس علی پارسا» عضو برجسته انجمن انفورماتیک ایران در سخنرانی خود با عنوان «موزه کامپیوتر» در انجمن برای اولین بار، این ضرورت را مطرح نمودند. در دی ماه 1387 که مستندات تبلیغی موزه رایانه برلین (که در بازدیدی حضوری تهیه شده بود) توسط آقای «مهندس احمد مرات‌نیا» عضو موسس و برجسته انجمن در دسترس ما قرار گرفت، ضرورت طرح کمک به برپائی «موزۀ رایانه ایران» و نقش اثربخش آن در گزارش کامپیوتر احساس گردید تا شاید در میان فعالان این بخش (پس از تأئید احتمالی ضرورت‌ها)، تلاش‌هائی جدّی در این زمینه آغاز و یکی از کاستی‌های ساختاری این بخش (که در رفع آن حداقل یک دهه غفلت صورت گرفته است) جبران گردد.
اما «موزه رایانۀ ایران» در کنار اهدافی مشابه سایر موزه‌های رایانه‌ای جهان، اهداف ضمنی دیگری هم می‌تواند داشته باشد که ارزشی کمتر از ماموریت اولیه ندارد. در این موزه می‌توان با فراهم کردن اطلاعات پیشینه فعالیت‌های این بخش طی بیش از چهار دهه یک حافظه سازمانی برای مدیران و دست‌اندرکاران این بخش فراهم کرد تا ضمن عدم اتخاذ فرض نادرست همزمانی آغاز فعالیت‌های بخشی با شروع زمان تصدی‌گری‌شان، از تجارب موفق و ناموفق پیشینیان بیاموزند و با تکرار بهترین تجارب گذشته و احتراز از تکرار مکررات، این بخش را از ورطه آغاز از سال صفر مکرر، در هر چرخۀ مدیریتی، برهانند.
نسل پیشین و میان سالان و کهن‌سالان با مراجعه به این موزه و آشنایی با اصطلاحات عمومی این فناوری می‌توانند زبان مشترکی با فرزندان ونوادگان خود بیابند و فاصله نسل‌ها را کاهش دهند. با استفاده از خط و زبان فارسی تخصصی در این موزه می‌توان دانش فنی این رشته را به زبان مادری گسترش داد و از ثمرات آن بهره گرفت. با بهنگامی مستمر اطلاعات ایران و جهان در حوزه این فناوری، ضمن ارج‌گذاری به فعالان بخش، می‌توان زمینه پژوهش‌های کاربردی برای کارائی سنجی برنامه‌های فناوری اطلاعات در دوره‌های مختلف را فراهم ساخت و به نیم قرن فعالیت همراه با توفیقات قابل ملاحظه و شکست‌های تکراری اشاره کرد و آینده‌ای بهتر از گذشته را نوید داد و ساخت.
با گذشت حدود نیم قرن از به‌کارگیری ابزاری رایانه‌ای در کشور امروزه مبحث نگهداری رایانه‌ها و ابزارهای رایانه‌ای فرسوده و استفادۀ مفید و آموزشی از آن‌ها و تلاش برای تدوین برنامه‌های بازیافت آن‌ها از ارزش‌های ملی و جهانی از ارزشی ویژه برخوردار است. در سال‌های اخیر کارشناسان به حسب تصادف به مواردی برخورده‌اند (مثلاً در مسیر جاده تهران- ورامین) مجموعه‌های فرسوده‌ای از رایانه‌های بزرگ کشور را مشاهده کرده‌اند که گونه نگهداری آن‌ها با بازگشت مواد سمی موجود در چرخه غذائی و ترکیب در آب، آسیب‌های جدی زیست محیطی را در پی دارد. می‌توان نمونه‌هایی از آن‌ها را در یک موزه رایانه نگهداشت و در عین حال با بازیافت علمی مابقی این ابزار از وقوع یک فاجعه زیست محیطی جلوگیری کرد. امروزه که ترکیه بخشی از این ابزار مستهلک را برای بازیافت از ما می‌خرد، نشان می‌دهد که ما در بهره‌گیری تام از منابع خود توانا نیستیم.
در گزارش کامپیوتر شماره 183 (در اسفند ماه 1387) نوشتیم: «شایسته است در برنامه پنجم توسعه در دست تدوین یا در قالب برنامه پنجم فناوری اطلاعات کشور، برپائی این موزه از طریق گردآوری توان تخصصی و ابزاری بخش‌های فعال، نه در قالب ساختاری دولتی (که برخی فعالیت‌های آن فاقد صرفه‌های اقتصادی و با سربارهای هنگفت یک دیوان سالاری فرتوت همراه است)، بلکه با مشارکت دانشگاه‌ها، سازمان‌های مردم نهاد داوطلب، مشارکت بخش خصوصی و انجمن‌های علمی پیش‌بینی شود تا یکی از نقائص ساختاری فعالیت‌های این بخش برطرف گردیده و برخی از دشواری‌های قلت سواد عمومی فناوری اطلاعات در کشور در سطح گوناگون با راه حلی ساده، مستمر، اثربخش و تجربه شده جبران گردد».

 

نشانی وبگاه های برخی موزه‌های رایانه در جهان
1.www.Houstoncomputermuseum.org
2.www.acms.org.au
3. www.computerhistory.org
4. www.computerspielemuseum.de
5. www.hpmuseum.net
6. www.computer-museum.org
7. www.compustory.com
8. www.computinghistory.org
9. www.cse.yorku.ca
10.www.ucdavis.edu

همکاری با انجمن کامپیوتر ایران
در سال گذشته انجمن انفورماتیک ایران و انجمن کامپیوتر ایران موافقت کردند که با همکاری یکدیگر و هم‌افزایی نیروها، به‌طور مشترک طرح برپایی موزۀ رایانۀ ایران را پیش ببرند. چند سازمان و نهاد دولتی نیز به‌طور شفاهی برای همکاری در تأمین بودجۀ لازم اعلام آمادگی کرده‌اند امّا هنوز گام جدّی در این زمینه برداشته نشده است. آنچه در زیر می‌آید گزارشی است از اقداماتی که تا کنون از سوی دو انجمن انجام گرفته است.

گزارش اقدامات انجام شده

  • پاسخ به درخواست و اعلام آمادگی برای انجام مشاوره به  موزه علوم و فنون جمهوری اسلامی ایران در جهت  برپائی گالری رایانه.
  • خرید نرم‌افزار تبدیل گفتار به متن (توسط انجمن انفورماتیک ایران- همکار برپائی موزه- برای تهیه مستندات سخنرانی‌های تاریخ شفاهی در بخش تاریخ رایانه در ایران به روایت شاهدان عینی)، نصب و راه‌اندازی و آزمون آن.
  • مرور بر زمان‌بندی اجرای سخنرانی‌های تهیه تاریخ شفاهی رایانه در ایران (در قدم به روایت شاهدان عینی) و توجه به طولانی شدن اجرای آن در یک محل و اخذ تصمیم به نمونه‌سازی در دانشگاه صنعتی شریف و تکثیر اجرای همزمان در دانشگاه‌های معتبر سراسر کشور برای کاهش زمان فراهم‌سازی تاریخ شفاهی. اولویت‌دهی در اجرای موازی و انجام مصاحبه در محل خدمت پیشین شاهد عینی و انجام تقدیر در محل خدمت از پیشکسوتان با نظارت و تقدیر نامه از سوی دو انجمن مجری موزه رایانه ایران به پیشکسوت منتخب.
  • برگزاری نمونه سخنرانی‌ها در سالن خوارزمی دانشکده مهندسی کامپیوتر شریف تحت عنوان کتابخوانی با ده سخنران و یک مهمان ویژه، با آموزش نرم‌افزار برای کیفیت بهتر استخراج متن سخنرانی‌ها، که کیفیت‌سنجی نتایج و خروجی‌های متنی نرم‌افزار با پرونده چند رسانه‌ای سخنرانی‌ها ، در دست مقابله و انجام است.
  • شروع مذاکره با یک گروه مجرب و با پیشینه معماری برای تهیه پیشنهاد امکان‌سنجی اولیه طراحی فضای فیزیکی موزه با مکان‌یابی، مساحت‌سنجی، تخمین ساختار، برآورد فضا و مساحت کل موزه و زیربنا و تخمین اولیه هزینه و زمان برپائی با مطالعه تجارب موجود در جهان که در دست اقدام است.
  • اخذ تصمیم اولیه در مورد ساختار توزیع شده موزه در کشور و سازمان‌های عمده و با پیشینه در حوزه رایانه و فناوری اطلاعات با ارائه یک الگوی برپائی گالری‌های توزیع شده موزه در سازمان‌های فوق به‌عنوان حافظه مشترک سازمانی- بخشی. این مذاکرات اولیه با مدیریت مرکز رایانه و فناوری اطلاعات دانشگاه صنعتی شریف در مورد برپائی اولین نمونه ، شروع شده و ادامه دارد.
  • دریافت پیشنهاد از سوی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برای مشارکت در برپائی موزه و تنظیم قرار ملاقات با معاونت پشتیبانی وزارت به درخواست ایشان برای مذاکره حضوری. مراجعه به اتفاق ریاست انجمن انفورماتیک ایران برای ملاقات با نامبرده و عدم حضور ایشان به دلیل ماموریت اداری ناگهانی و عدم تماس بعدی از سوی ایشان برای تجدید جلسه مذاکره حضوری.

بازنگری گام‌ها و قدم های اجرائی لازم برپائی موزه
برآورد اولیه نگارنده از سرعت انجام این طرح نشان می‌دهد که به علت عدم وجود سازمان اجرائی کمینه لازم، تفاوت نگرش کارشناسان در توالی گام‌های اجرائی موزه، لازم است از این پس، مراحل برپائی با توجه به گونه‌های مشابه، ساختیافته‌تر پیش‌بینی و به اجرا گذاشته شود. یعنی مراحل و فرایندهای اجرای فنی و برپائی تخصصی موزه بر بستر یک روال مدیریت پروژه متناسب با موضوع این پروژه بازساماندهی شود تا در اجرای آن تسریع گردد. به همین منظور گام‌های مقدماتی و پایان‌دهی برپائی موزه به‌عنوان چتری پوشا بر گام های فنی رایج برپائی موزه رایانه،  به شرح زیر پیشنهاد می‌شود:

  • اقدام دو انجمن موسس موزه رایانه ایران (انجمن انفورماتیک ایران و انجمن کامپیوتر ایران) به توافق بر انتخاب و دعوت از پیشکسوتان جهت برپائی هیئت موسس موزه رایانه ایران جهت انجام اقدامات اولیه با خرد جمعی در جهت شکل‌گیری هویت حقوقی موزه رایانه ایران. در ترکیب هیئت موسس موزه حضور نمایندگی از دو انجمن و پیشکسوتانی خوش نام، باسابقه، مورد وثوق عموم و موفق از بخش‌های دانشگاهی، خصوصی، دولتی، مدیران اجرائی و متولیان صنفی، پیشنهاد می‌شود.
  • این هیئت بعد از مذاکرات اولیه و توافق برای حضور موثر از افراد پذیرای دعوت دو انجمن موسس تشکیل و با تدوین و تصویب اساسنامه موقت کاری، وظایف هیئت موسس در تعیین ماموریت موزه، انجام مقدمات برپائی و اخذ مجوزهای حقوقی و قانونی برپائی موزه به‌عنوان یک سازمان مردم نهاد و تلاش برای جذب حامیان مالی برای انجام گام‌های فعالیتی موزه را به مدیر عامل موقتی که با اکثریت آرای هیئت موسس برگزیده می‌شود، می‌سپارد.
  • هیئت موسس پس از اقدامات اولیه، مقدمات تشکیل مجمع موزه متشکل از نمایندگان حامیان موزه و دو انجمن علمی موسس را فراهم می‌سازد. مجمع موزه پس از برپائی اقدام به انتخاب هیئت مدیره منتخب مجمع ادواری موزه و مدیرعامل منتخب هیئت مدیره را می‌نماید. سپس مجمع با اعلام اتمام کار خود گام‌های فنی برپائی موزه را به هیئت مدیره و مدیرعامل منتخب آن می‌سپارد.
  • پس از انجام گام‌ها و طرح‌های برپائی موزه به شرح زیر، مدیریت موزه در قالب مجمع، هیئت مدیره و مدیرعامل منتخب هیئت مدیره با برنامه‌های ادواری مصوب مجمع به فعالیت خود ادامه خواهد داد.
  • گام‌های فنی برپائی موزه رایانه ایران:

پیشنهاد برپائی این موزه از مدلی تدریجی- تکاملی از موزه‌ای مجازی تا موزه‌ای فیزیکی و واقعی است. در این شکل اجرا، برپائی حین ترویج، شکل‌گیری چابک اولیه و گام‌های آغازین زود بازده مد نظر قرار داشته است. عناوین گام‌های طرح در قالب طرح‌های مرتبط به شرح زیر می‌تواند باشد:
5-1 گردآوری تاریخ شفاهی رایانه در ایران
5-2 تهیه نقش‌های دانشی منابع روزآمد اطلاعات معتبربخش
5-3 تهیه و اجرای مطالعه مدیریت منابع سازمان برای این موزه و گردآوری کمیته اطلاعات پایه موزه برای برپائی  اینترنتی آن به‌عنوان موزه‌ای مجازی.
5-4 طراحی و برپائی ساز و کار روزآمدی اطلاعات با مدلی اظهاری از سوی سودبران (ذینفعان) بخشی.
5-5 طراحی و برپائی موزه اینترنتی رایانه ایران.
5-6 تدوین و سازوکار و تهیه نقشه‌های روز آمد مکان‌های تامین کننده ابزارهای مستهلک سخت‌افزاری و ارتباطی و اسناد پروژه‌های عتیقه یا موروثی سازمانی، برای افزودن به منابع فیزیکی برای برپائی موزه فیزیکی و سپس بهنگامی آن‌ها.
5-7 تامین برخی از منابع مالی موزه از طریق کسب درآمد از سپردن ابزارهای غیرضروری برای حضور در موزه به چرخه‌های بازیافت.
5-8 فراهم‌سازی زمین و منابع ساخت برای موزه فیزیکی، طراحی معماری در قالب گذری سیبرنتیکی، اقدام به ساخت، طراحی و پیاده‌سازی معماری داخلی، درج منابع در موزه و برپائی آن.
5-9 طراحی و ایجاد شبکه اجتماعی افراد موثر و سودبران (ذینفعان) در گیر برپائی و استمرار حیات موزه.
5-10 نمونه‌سازی خدمات فرهنگی ضمن بازدیدهای مجازی و فیزیکی موزه از جمله خدمات ترویج سواد بهداشت و آداب به‌کارگیری رایانه برای همگان.
5-11 تولید قالب و محتوا برای گزارش سالیانه موزه از دستاوردهای فعالیت‌های سال گذشته بخش رایانه (به کمک سودبران کارشناس گرد آمده از طریق امکانات گام نهم) و نشر گسترده رقمی یک نمونه آن.

حتی به نظر می‌رسد با توجه به ساختار توزیع شده برپائی موزه لازم است ریز فرآیندهای اجرائی همه گام‌ها و قدم‌ها ، با جزئیات کامل از پیش، طراحی شود و سپس برای اجرا به مجریان متعدد سپرده شود تا کیفیت فعالیت‌ها در حد کمینه حفظ گردد. به‌عنوان نمونه، گام روایت شاهدان عینی در گام برپائی تاریخ شفاهی رایانه در ایران به شرح زیر می‌تواند حاوی جزئیات دقیق و ملاحظات اجرائی زیر باشد.

فرآیند تفصیلی انجام  تهیه تاریخ شفاهی رایانه در ایران در گام روایت شاهدان عینی   

  • تکمیل صورت راویان یا شاهدان عینی نیم قرن فعالیت بخش رایانه با نظرخواهی از سودبران (ذینفعان) همکار.
  • انتخاب قطعی گزینه سخنرانی هر ماه در هفته اول آن ماه.
  • تماس با سخنران منتخب  و کسب نظر تاییدی او برای انجام سخنرانی.
  • ارسال دعوت‌نامه‌های لازم برای هر سخنران منتخب.
  • ارسال تقاضای دریافت شرح حال تخصصی جامع سخنران برای معرفی در ابتدای جلسه.
  • دریافت شرح حال جامع سخنران در دهه اول هر ماه.
  • ارسال شرح حال به مسئول ساخت کلیب معرفی سخنران در قالب اینفو گرام.
  • ارسال نامه‌های اخذ مجوز ورود سخنران به دانشگاه از طریق حراست به نگهبانی.
  • انجام تبلیغات محیطی لازم در سطح دانشگاه درآغاز هفته سخنرانی.
  • ارسال مواد تبلیغی به مسئولین وبگاه دانشکده مجری سخنرانی و دو انجمن همکار کامپیوتر و انفورماتیک ایران.
  • هماهنگی با دفتر دو انجمن کامپیوتر  و انفورماتیک ایران برای عرضه  میز عضوگیری و فروش نشریات انجمن‌ها در محوطه بیرونی  سالن سخنرانی.
  • تدارک پذیرائی مختصر متناسب با تعداد شرکت‌کنندگان.
  • آماده‌سازی سالن یکساعت قبل از شروع جلسه با انجام  آزمون صحت کار رایانه و نمایشگر سالن، آزمون دستگاه ضبط تصویری سخنرانی و آزمون آمادگی رایانه و نرم‌افزار تیدیل گویش به متن سخنرانی.
  • اقدام به آموزش نرم‌افزار فوق با صدای سخنران 30 دقیقه قبل از شروع سخنرانی.
  • ورود و استقرار سخنران توسط فرد موظف تشریفات سخنران.
  • اجرای مراسم آغازین عرفی رایج سخنرانی‌ها.
  • معرفی سخنران توسط رئس جلسه به همراه نمایش اینفوگرام او به مدت پانزده دقیقه.
  • انجام سخنرانی سخنران از مشاهدات عینی خود از پیشینه فعالیت‌های رایانه‌ای در کشور که در آن‌ها مشارکت داشته است به مدت یک ساعت.
  • پرسش و پاسخ حضار با راوی پانزده دقیقه.
  • پذیرائی از حضار به مدت  پانزده دقیقه .
  • در اختیار گذاشتن فیلم سخنرانی و پرونده متن تبدیل شده سخنرانی در قالبی آماده توسط مسئول تشریفات سخنران به ایشان و یادآوری لزوم مشاهده و ویرایش و ارسال متن نهائی برای چاپ در دهه اول ماه بعد.
  • دریافت متن ویرایش شده سخنرانی از سخنران و ارسال آن به دفتر انجمن کامپیوتر یا انفورماتیک به شکل یک ماه در میان برای نهائی‌سازی، درج در وبگاه دو انجمن و تهیه نسخه کاغذی با شمارگان محدود برای عرضه در جلسه ماه بعد سخنرانی‌ها.

دعوت به همکاری
از کلیۀ شخصیت‌های حقیقی و حقوقی که مایلند در این پروژه انجمن انفورماتیک ایران و انجمن کامپیوتر ایران را یاری رسانند و یا ایدۀ اجرایی مشخصی، علاوه بر آنچه در بالا آمد، برای پیشبرد کار دارند، تقاضا می‌شود با یکی از دو انجمن و یا با نگارندۀ این گزارش تماس بگیرند.