انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران انجمن انفورماتیک ایران
گزارش کامپیوتر شماره 234, ویژه مرداد و شهریور ماه 96 منتشر شد. پنجشنبه  ٠٢/٠٩/١٣٩٦ ساعت ٢١:٥٧
 

علم فارغ از تحریم
ریچارد استون

مسئول بخش بین‌الملل مجلّۀ ساینس

 


 

یادداشت
مجلۀ معروف ساینس (Science ) در شماره‌های 6249 و 6252 (14 اوت و 4 سپتامبر 2015) خود سلسله مطالبی دربارۀ علم در ایران انتشار داده است. این نوشته‌ها حاصل سفر ریچارد استون مسئول بخش بین‌المللی ساینس به ایران در تابستان امسال است و در آن‌ها وضع علم در ایران در شرایط تحریم، تلاش دانشوران ایرانی برای روشن نگه داشتن چراغ علم در این شرایط دشوار، و چشم‌انداز تأثیر لغو تحریم‌ها بر پیشرفت پژوهش علمی در ایران شرح داده شده است.
*                                   *                                  *
در فاصلۀ نه‌چندان دوری از شهر باستانی قزوین، به زودی تأسیسات علمی مهمی بر پا می‌شود. اگر مشکل خاصی پیش نیاید، قرار است ساختن اولین سنکروترون (چشمۀ نور) ایران در سال 2018 در آنجا آغاز شود، که منبعی از پرتو x برای مطالعات مختلف از مولکول‌های زیستی تا مواد پیشرفته خواهد بود. پروژۀ 300 میلیون دلاری چشمۀ نور ایران (ILSF ) بزرگ‌ترین پروژه دانش بنیادی در ایران است و امیدها و انتظارات از آن بسیار بالاست. دیوید اتوود (David Attwood ) یکی از استادان فیزیک کاربردی در دانشگاه برکلی آمریکا که سال گذشته از دفتر چشمۀ نور ایران در تهران بازدید کرد می‌گوید که این سنکروترون «به ایران امکان پژوهش علمی در سطح جهانی را خواهد داد.»
این پروژه، نشانه‌ای است از عزم ایران برای پیشبرد علم علی‌رغم فشارها و تحریم‌های گسترده‌ای که آمریکا و متحدانش به خاطر برنامۀ هسته‌ای ایران به این کشور اعمال می‌کنند. تحریم‌ها تا حدود زیادی از صدور فناوری پیشرفته به ایران جلوگیری کرده و دانشمندان آمریکایی را از اجرای پژوهش در ایران – یا حتی مشورت دادن به ایرانی‌ها- بدون اجازۀ وزارت خزانه‌داری آمریکا بازداشته است. طبق مقررات تحریم، کامپیوترها در ایران نمی‌توانند بیشتر نرم‌افزارهای علمی را دانلود (بارگیری) کنند و قطع رابطۀ سیستم بانکداری بین‌المللی با ایران، اشتراک مجله‌های غربی را برای ایرانی‌ها عملاً غیرممکن کرده است.
ولی سازندگان سنکروترون ایران از تلاش باز نایستاده‌اند. تعدادی از اجزای اساسی لازم سیستم را از بازار قاچاق تهیه کرده و بعضی از چیزهایی را که نمی‌توانسته‌اند بخرند، ساخته‌اند. جواد رحیقی، مدیر پروژۀ چشمۀ نور ایران می‌گوید: «گزینۀ شکست مطرح نیست». با همین روحیه، علی‌رغم تحریم‌ها، ابتکارات داخلی دیگری هم- در حوزه‌های مختلفی از لرزه‌شناسی تا پژوهش در سلول‌های بنیادی- پاگرفته و به بار نشسته است.
ایران ممکن است به زودی از این وضعیت ناگوار خارج شود. این کشور و قدرت‌های جهانی در ماه ژوییه توافق‌نامه‌ای امضا کردند که طبق آن، با محدود شدن برنامه‌های هسته‌ای ایران، تحریم‌ها برداشته می‌شود. اگر مسائل سیاسی داخلی ایران و آمریکا مانعی ایجاد نکنند، اجرای این توافق‌نامه در پایان امسال آغاز می‌شود.
تا زمان لغو تحریم‌ها ارتباط جریان علمی غرب با ایران ضعیف خواهد بود، هر چند هم اکنون هم تماس‌هایی برقرار است. در ماه ژوییه، یک هیئت نمایندگی از ایران در وین بود و با سازمان توسعۀ صنعتی ملل متحد و بعضی شرکای بین‌المللی دیگر به توافق‌هایی رسید. قبل از آن در تابستان امسال، هیئتی از مقامات دانشگاهی آمریکا به ریاست آلن گودمن، رئیس مؤسسۀ آموزش بین‌المللی (IIE ) در نیویورک، به ایران سفر کرد تا امکانات پیوندهای علمی بین ایران و آمریکا را بررسی کند.
ایران پس از انقلاب مدت‌ها درگیر جنگی ویرانگر بود. بخش بزرگی از گورستان بهشت‌زهرا در تهران به شهدای جنگ ایران و عراق تخصیص یافته است، جنگی به سبک (جنگ) جهانی اول- سنگر به سنگر و آمیخته به حملات شیمیایی- که 8 سال به درازا کشید. در سه سال اول دهۀ 1980 همۀ دانشگاه‌های ایران درگیر مسائل جنگ بودند و بیشتر افرادی که توانایی جسمانی داشتند به جبهه‌ها اعزام شدند. پس از جنگ، ایران به توسعۀ آموزش عالی همت گماشت و تعداد زیادی دانشگاه و مرکز علمی جدید تأسیس شدند. دایر شدن اولین دورۀ دکتری فیزیک در دانشگاه صنعتی شریف در این دوره صورت گرفت. همچنین حکومت ایران پژوهشگاه‌هایی با مأموریت کاربردی خاص تأسیس کرد که پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله از آن جمله است.
شورای عالی انقلاب فرهنگی، در جهت اسلامی‌سازی علمِ پساانقلاب در اوایل 1980 جهاد دانشگاهی را تأسیس کرد که از جمله هدف‌های آن قرار دادن علم در خدمت نیازهای جامعه بود. جهاد دانشگاهی پروژه‌هایی از قبیل ساخت خطوط انتقال برق قوی، ایمن‌سازی حفاری نفت، و کمک به ساخت پهباد برای نیروهای نظامی ایران را اجرا کرده است اما جالب‌تر از این‌ها، موفقیتی است که جهاد با تأسیس مؤسسۀ رویان در زمینۀ پژوهش‌های بنیادی به دست آورده است («رویان» در زبان فارسی هم به معنی «جنین» است و هم به معنی «روینده» و «رشدیابنده»). این پژوهشگاه در سال 1991 برای درمان نازایی تأسیس شد. قبل از آن، افراد نازا برای درمان خود باید به خارج سفر می‌کردند. مؤسسۀ رویان نقش مهمی در پژوهش در سلول‌های بنیادی ایفا کرده، محققان آن صدها مقاله انتشار داده‌اند و علی‌رغم انزوای ایران، در شبیه‌سازی حیوانات توفیق یافته‌اند.
شورای عالی انقلاب فرهنگی نگاه گسترده‌تری به کل جهان اسلام نیز دارد و در طرح ملی کلان آن برای علم و آموزش، که در سال 2011 انتشار یافت «شکوفایی علم و فناوری در جهان اسلام» یکی از هدف‌ها اعلام شد. در سال 2004 «پایگاه استنادی علوم جهان اسلام» را دایر کرد و زبان فارسی را به مرتبۀ یکی از زبان‌های علمی بین‌المللی ارتقا داد، و حتی در جهت ایجاد اینترنت اسلامی نیز اقدام کرده است.
در دهۀ 2000، و مدتی قبل از آن، سیاستگذاران علمی ایران به طرح‌های بزرگی در زمینۀ علوم بنیادی می‌اندیشیدند که چشمۀ نور ایران و ایجاد یک رصدخانۀ ملی در سطح جهانی، از جملۀ آن‌هاست. ولی پیشرفت علم در ایران با دشواری‌های بزرگی روبه‌رو بوده است. یکی از این مشکلات، مهاجرت گستردۀ دانشجویان و دانشوران است که به خارج می‌روند و دیگر برنمی‌گردند. و دیگر، بودجۀ علمی است که متناسب با هدف‌های بلندپروازانه نیست. هر چند بودجۀ دولتی علم به طور رسمی 3% از تولید ناخالص داخلی است، در عمل بیش از 5/0% نیست که در سال 2014 بالغ بر 75/1 میلیارد دلار بوده است. به گفتۀ معاون وزارت علوم ایران، این وزارتخانه تنها 27 درصد از این بودجه را در اختیار دارد و این قطعۀ کوچک باید به برش‌های نازکی تقسیم شود، مثلاً دانشگاه صنعتی شریف، به گفتۀ یکی از استادان مهندسی برق این دانشگاه، بیش از چند صد هزار دلار بودجه ندارد. به گفتۀ همین شخص «90% از مقالات ما صرفاً حاوی ایده‌های نظری است و ما نمی‌توانیم نمونه‌های اولیه را عملاً بسازیم.»
علی‌رغم این تنگدستی، جامعۀ علمی ایران در سال 2012 شاهد آن بود که دولت وقت 40 پروژه را از میان همۀ پروژه‌ها برگزید و مورد حمایت بسیار سخاوتمندانه قرار دارد، پروژه‌هایی که به گفتۀ یک محقق ارشد در دانشگاه تهران، غیرقابل اعتماد بودند یعنی بررسی واقعی در مورد آن‌ها صورت نگرفته بود و با این حال، تقریباً تمام بودجۀ سالانۀ وزارت علوم را می‌بلعیدند.
اما شدیدترین ضربه از خارج وارد شد. به دنبال مناقشه بر سر برنامۀ هسته‌ای ایران که از سال 2002 آغاز شد، و با وخامت روابط ایران و آمریکا در زمان ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد در ایران و جورج دبلیو بوش در آمریکا، یک سلسله تحریم‌ها از طرف آمریکا و سازمان ملل متحد و بعداً اروپا علیه ایران وضع شد و این تحریم‌ها جامعۀ علمی ایران را از همه لحاظ در تنگنا قرار داد. مثلاً وارد کردن هر نوع سنگ به ایران و صادر کردن آن به خارج ممنوع شد. به گفتۀ یک استاد دیرین‌شناسی در دانشگاه تهران «سنگ شامل سنگواره و فسیل هم شده است. ما نمی‌توانیم فسیل‌ها را برای مقایسۀ نمونه‌ها (Specimens ) از خارج به امانت بگیریم یا فسیل‌ها را برای آنالیز به خارج بفرستیم، و چون صادر کردن ایزوتوپ‌های رادیواکتیو به ایران ممنوع شده است، نمی‌توانیم قدمت نمونه‌ها را تعیین کنیم.»
همچنین دانشوران ایرانی نمی‌توانند مقاله‌های خود را به آسانی در مجلات بین‌المللی انتشار دهند. بعضی از ویراستارهای این مجلات مدعی‌اند که داوری و بررسی دست نوشتۀ هر مؤلف ایرانی ناقض تحریم‌هاست (حال آن که آمریکا شهروندان خود را از داوری اثری که مؤلف آن از یک مؤسسۀ دولتی ایران، مانند سازمان انرژی اتمی، باشد منع کرده است.) چند سال پیش، وقتی دانشگاه صنعتی شریف مورد تحریم قرار گرفت، انتشارات اِلزِویِر (Elsevier ) قرار داد خود در مورد انتشار مجلۀ علمی سطح بالای آن دانشگاه، ساینتیکا ایرانیکا (Scientica Iranica )، را لغو کرد.
رئیس پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزلۀ ایران می‌گوید که مؤسسۀ او حسگرهای لرزه را از کانادا، بریتانیا و آمریکا وارد می‌کرده است. حسگرهای شتاب‌سنج در گسل‌ها برای هشدار پیش‌زلزله کار گذاشته می‌شوند و نیز برای پایش لرزه و یکپارچگی سازه‌ای در پل‌ها، سدها و سایر زیرساخت‌های مهم از آن‌ها استفاده می‌شود اما از حدود سال 2010، ایران دیگر نمی‌تواند حسگرهای لرزه را «حتی برای مقاصد بشر دوستانه» وارد کند.
راه حل مؤسسه چه بوده است؟ مهندسان این پژوهشگاه خودشان حسگری به نام HAT طراحی کرده‌اند که تاکنون در نیروگاه هسته‌ای بوشهر و سد هیروی در استان کرمانشاه و در سیستمی که جریان گاز طبیعی تهران را در صورت وقوع زلزله قطع می‌کند به کار گرفته شده است.
یکی از متخصصان ژنتیک در پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیست‌فناوری می‌گوید: «اگر چیزی مانع کار ما شود، آن را دور می‌زنیم، مانند رودخانه‌ای که با برخورد به مانع، راه جدیدی پیدا می‌کند.» وی سرپرست تیمی از دانشوران است که اکنون می‌توانند بیش از 300 نوع نادر از بیماری‌های میتوکوندریال را- که بعضی از آن‌ها مختص ایران است- تشخیص دهند. این موفقیت با همکاری 50 دانشجوی سابق و فعلی او به دست آمده که اکنون خیلی از آن‌ها در خارج‌اند ولی به تیم تهران در اجرای آزمایش‌ها کمک می‌کنند.
ابتکار مشابهی باعث شد که پروژۀ سنکروترون متوقف نشود. هنگامی که مطالعات مقدماتی برای این پروژه در پژوهشگاه دانش‌های بنیادی انجام می‌شد، اعضای گروه پروژه دریافتند که یک جزء اساسی سیستم را، که یک منبع تأمین برق فوق پایدار برای آهن‌رباهای الکتریکی دستگاه است، نمی‌توانند از خارج وارد کنند. پس درصدد برآمدند که خودشان آن را بسازند. اکنون پس از پنج سال، این ابزار تولید داخل بهتر از ابزار مشابه در سیستم‌های مشابه عمل می‌کند.
وقتی این گونه اقدامات داخلی کارساز نیست، دانشوران ایرانی مجبور می‌شوند وسائل مورد نیاز را با قیمت‌های بالا از بازار سیاه تهیه کنند و خرید قاچاق هم معمولاً خدمات پس از فروش ندارد. وقتی پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران خواست یک ماشین تشدید مغناطیسی هسته‌ای به دست آورد، شرکت آلمانی تولیدکنندۀ آن هشدار داد: «می‌توانید قطعات ماشین را برای تعمیر نزد ما بفرستید، ولی ما نمی‌توانیم تضمین کنیم که آن‌ها را پس می‌فرستیم.»
وسائل و مواد مورد نیاز هم معمولاً با تأخیر می‌رسند و این موضوع بخصوص برای حوزه‌هایی مانند سلول‌های بنیادی ناگوار است که به سرعت در حال پیشرفت‌اند و پژوهشگران آن‌ها رقابت تنگاتنگی با همکاران در سایر نقاط دنیا دارند.
حال دانشوران ایرانی امیدوارند که توافق هسته‌ای تحولات مثبتی در پی داشته باشد: باز شدن درها به سوی جهان خارج، شرایط سیاسی مطلوب‌تر، و بهبود اقتصاد کشور که امکانات مالی بیشتری را برای تحقیقات علمی فراهم سازد.
بنا به توافق هسته‌ای، تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در فردو به یک مرکز پژوهشی بین‌المللی تبدیل می‌شود و قرار است انواع فعالیت‌های پژوهشی از همجوشی هسته‌ای تا اخترفیزیک در آن انجام شود. یکی از متخصصان فیزیک ذرات پژوهشگاه دانش‌های بنیادی و رئیس انجمن فیزیک ایران می‌گوید که آزمایشگاه زیرزمینی فردو می‌تواند جایگاه آشکارسازها برای ذرات مادۀ تاریک کیهانی و نیز مطالعۀ نوسانات نوترینوهای تولید شده در CERN (سازمان پژوهش‌های هسته‌ای اروپا در نزدیکی ژنو) باشد.
به گفتۀ گری گیلمور اخترشناسی در دانشگاه کمبریج انگلستان که جزو هیئت مشاوران رصدخانۀ ملی ایران است، «با معرفی مجدد جامعۀ علمی ایران به عنوان عضوی از جامعۀ علمی جهانی، تفاهم فرهنگی گسترش می‌یابد و پل‌ها برقرار می‌شود.»
علی بریوانلو رئیس ایرانی تبارِ آزمایشگاه جنین‌شناسی مولکولی در دانشگاه راکفلر نیویورک این هفته برای یک رشته سخنرانی در پژوهشگاه رویان به ایران می‌رود. او از نخستین پژوهشگرانی است که سلول‌های بنیادی جنین‌شناسی را استخراج کردند، و به این کشف مهم نائل آمد که همۀ سلول‌های جنینی به سلول‌های عصبی تبدیل می‌شوند مگر آن که سیگنال‌هایی دریافت کنند که آن‌ها را به جهت دیگری هدایت کند. بریوانلو دعوت‌های قبلی را به خاطر روابط متشنج ایران و غرب رد کرده بود ولی اکنون توافق هسته‌ای نظر او را تغییر داده است. وی می‌گوید: «عجیب است که ایران یکی از لیبرال‌ترین قوانین را در مورد پژوهش روی سلول‌های بنیادی دارد و این امر مرهون فتوای آیت‌الله خامنه‌ای رهبر انقلاب است که این گونه تحقیقات را مجاز اعلام کرد. موسسۀ رویان اولین پژوهش‌ها در زمینۀ سلول‌های بنیادی جنین انسانی را در سال 2003 انجام داد و تا کنون 40 آزمایش کلینیکی در مورد پیوند سلول‌های بنیادی انجام داده است.
پژوهشگران رویان اولین پژوهشگرانی در خاورمیانه بودند که موفق به همانندسازی سلولی شدند و در سال 2006 یک بره را از این راه به وجود آورند. ماه گذشته هم یک نوع قوچ را که نسل آن در شرف انقراض است تولید کردند. پژوهشگاه رویان همچنین در «پروژۀ پروتئین انسانی» عضویت دارد که قرار است همۀ پروتین‌هایی را که کد Y دارند مشخص کند.
پژوهشگاه رویان مملو از پژوهشگران زن است (به‌طور کلی، در حدود نیمی از نیروی کار علمی ایران را زنان تشکیل می‌دهند.) بریوانلو بسیار تحت تأثیر کیفیت کار این مؤسسه قرار گرفته است و می‌گوید: «کار آن‌ها در سطح کار آزمایشگاه‌های اروپای غربی و ایالات متحده است. مقالات آن‌ها از کیفیت عالی برخوردار است.» با این حال، دانشوران رویان نمی‌توانند بسیاری از آزمایش‌هایی را که در غرب صورت می‌گیرد انجام دهند. به قول رودولف یانیش (Rudolf Jaenisch ) یکی از پژوهشگران سلول‌های بنیادی در مؤسسۀ پژوهش‌های زیست‌پزشکی وایتهد در ام‌آی‌تی که در سال 2007 از پژوهشگاه رویان بازدید کرده، «مشاهدۀ عواقب تحریم‌ها بر کار آن‌ها تأسف‌بار است.»
تشکیلات علمی ایران امیدوار است از طریق جلب همکاری دانشوران ایرانی مقیم خارج، سطح پژوهش در کشور را بالا ببرد. وزارت علوم اقدامات بیشتری برای تأمین هزینۀ دیدارهای کوتاه مدت این دانشوران انجام داده ولی طرح‌های بلندپروازانه‌تری هم برای اشتغال دائم عده‌ای از آن‌ها در ایران در نظر دارد. رئیس مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور می‌گوید: «وقت آن است که آن‌ها به وطن برگردند.»
برای جذب ایرانیان مقیم خارج، ایران باید هم بودجۀ علمی و هم آزادی آکادمیک را افزایش بدهد. خوشبین‌ها نشانه‌هایی از پیشرفت در هر دو زمینه را می‌بینند. مثلاً دولت همین امسال بودجۀ بنیاد نخبگان را افزایش داد. این بنیاد به دانشوران برجسته، پژوهانه می‌دهد و به نخبگان جوان امکان می‌دهد به جای خدمت سربازی، روی یک پروژۀ پژوهشی کار کنند.